Кіріспе

Антик, ресми атауы Антик провинциясы (; ; ; ), Филиппиннің Батыс Висая аймағында орналасқан провинция. Оның астанасы Сан-Хосе-де-Буэнависта, Антиктегі ең көп халқы бар қала. Провинция Панай аралының батыс бөлігінде жатыр және шығысында Аклан, Капис және Илоиломен шектеседі, ал батысында Сулу теңізіне қарап жатыр. Бұл провинция Кинарай тілінің диалектісін сөйлейтін, Ирайнун Букиднон үнді тайпасының отаны. Олар өздерінің білімі мен шеберлігі арқылы Висая аймағындағы жалғыз күріш террасаларын жасаған. Ирайнун Букиднонның күріш террасалары төрт бөлікке бөлінген: Генерал Фуллон күріш террасалары, Люблуб күріш террасалары, Бакианг күріш террасалары және Сан-Агустин күріш террасалары. Барлық күріш террасалары Ұлттық мәдениет және өнер комиссиясы мен Филиппин университетінің ғалымдары зерттеген. Ирайнун Букиднон күріш террасаларын және Орталық Панай тау жотасын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін науқандар жүргізілуде.

Этимология

Антик испан отарлаушылары аралдарға келгенге дейін Панайдың үш сакупының (ауданының) бірі болған. Сол кезде бұл провинция Хантик деп аталған, ол аралда кездесетін ірі қара көңіс құмырскага берілген жергілікті ат. Француздардың ықпалымен испандық тарихшылар аймақтың атын Hantique (үнсіз 'h' арқылы) деп жазды, бірақ бұл тек қазіргі Хамтик қаласының маңындағы Маландог өзені жағалауындағы аймақтарда ғана қабылданды, ол уақытта провинциялық астана болды (Бугасон мен Сан-Хоседен аз уақыт бұрын). Бұрынғы астанасының атын алған провинция "Antique" (än ti ké) деп жазылады және айтылады, 'h' әрпі жоқ және (Кинарай) диалектісінде айтылады.

Ерте тарих

Тарихшылар Панай аралына алғаш қоныстанған халықтың негрито немесе ати тайпалары болғанына сенімді. "Марагтас" деп аталатын ауызша тарих, он "дату" яғни кіші тайпалық малай басшыларының Борнеодағы Одтохан қаласынан Макатунав есімді зұлым билеушінің қуғынынан қашқанын айтады. Дату Пути бастаған он дату, отбасылары мен қауымдарымен бірге солтүстікке қарай жүзіп, Борнеодан шыққан соң Панайға жетті. "Марагтас" баяндамасының 1212 жылға датолануы Шривиджая империясының Маджапахитке өтуімен сәйкес келеді деген пікірлер бар, бірақ мұндай жазбаша дәлелдер жоқ, сондай-ақ датуларды Борнеомен байланыстыратын ешқандай мәлімдеме де жоқ. Дегенмен, "Марагтас" әңгімесі халықтың жергілікті тарихының бір бөлігі ретінде қарастырылуы керек. Аралға келгеннен кейін малай датулары Ати тайпасының басшысы Дату Марикудо және оның әйелі Манивантиванмен кездесті. Олар басшыға салакот (кең қалқанша шапан) сыйлады (кейбір әңгімелерде, қазіргі жергілікті тұрғындардың пікірінше, таза алтыннан жасалған), сондай-ақ алтын әшекейлер, сырғалар, білезіктер және Борнеодан қашқанда киген әсем заттарын, перлдер мен қымбат киімдерді құрмет көрсету және оларға жер сатып алу мақсатымен ұсынды. Дату Марикудо датулардың жомарттығына жауап ретінде малайларға жазық жерлерді берді, ал өзінің Ати тайпасымен бірге тауларға көшті, себебі таулар олар үшін қасиетті болған. Осы қоныстанудың естелігі Антикеде жыл сайын Бинриян фестивалінде тойланады. Панай аралы үш сакупқа бөлінді: Хантик, Акеан және Иронг Иронг. Иронг Иронг – Илоило, Акеан – қазіргі Аклан мен Капис, ал Хантик (Хамтик немесе Хамтик деп те аталады) – Антике айналды. Хантик атауы аралда кездесетін үлкен қара құмырсқалардың ("хантик-хантик") атынан шыққан. Хантик сакубы он датудың бірі – Дату Сумаквелге берілді, ол дәстүр бойынша, шебер қылышшы және олардың ең данасы болған. Кейін үш сакупты Дату Сумаквел басқарып, Маджаас Кедатуан деп аталатын саяси бірлік құрды. Дату Сумаквел елдегі алғашқы малай қонысы саналатын Маландог қаласын құрды. Маландог қазір Хамик муниципалитетіне қарасты бараңгай, ол тарихи сакуптың атымен аталған.

Испанияның отаршылдық дәуірі

Испания отарлау дәуірінде жағалау провинциясы Моро шабуылдарына осал болды. Испан ділмандарының басшылығымен, Антике провинциясын қорғау үшін Либертадтағы "Ескі Қүзет мұнарасы" және Бугасонгтағы Эстака төбесі сияқты бірқатар күзет мұнаралары салынды. 1790 жылы Антике саяси-әскери провинцияға айналды, Антике қаласы (қазіргі Хамтик) оның алғашқы астанасы болды. Провинциялық үкімет орынды кейін Бугасонға (Бугасонның бұрынғы атауы) және соңында Сан-Хосе-де-Буэнавистаға көшірді. 1700 жылдардың соңына қарай Антикеде 9228 отбасы болды.

Жапондықтардың басып алуы

1942 жылы Жапон императорлық әскері Антикке қонды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде провинцияны басып алды. Жапондық көтерілістер мен оккупация кезеңінде (1942-1944), Филиппин Ұлттық армиясының 6-шы және 62-ші жаяу әскер дивизиясының әскери бас штабы мен лагерь базалары 1942 жылдың 3 қаңтарынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін жұмыс істеді, ал Филиппин полициясының 6-шы полкінің әскери бас штабы мен лагерь базалары 1944 жылдың 28 қазанынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін қайта жандандырылды. Бұған қоса, 1942 және 1945 жылдар аралығында Антик провинциясында Панай аралында жапон империялық әскеріне қарсы әскери операциялар жүргізілген кезде филиппиндік әскери күштер жергілікті партизандық қозғалысқа Жапон императорлық армиясына қарсы көмектесті. 1944 және 1945 жылдар аралығында Филиппин Ұлттық армиясының 6-шы полкі және Филиппин армиясының 6-шы және 62-ші жаяу әскер дивизиясы жапондық әскерлерді жеңіп, провинцияны азат етті. Азат ету жергілікті партизандардың белсенді қолдауымен жүзеге асырылды.

Маркос диктатурасы кезінде

Филиппиннің әскери заң кезеңіндегі маңызды оқиғалардың бірі – 1981 жылдың 19 желтоқсанында Антике облысының Куласи қаласында болған Баконг көпіріндегі қырғын. Кейде Куласи оқиғасы деп те аталатын бұл оқиғада Филиппин қарулы күштері Куласидің Малакаянг ауылындағы Баконг өзенінің көпірінде 5 наразылық білдірген шаруаның өліміне себеп болды. Құрбандар Леопольдо А. Анос, Аквилино М. Кастильо, Фортунато М. Далисей, Ремегильдо П. Далисей және Джоэл Б. Плакино болып танылды, ал кейіннен Филиппиннің «Бантаёг нг mga Баяни» ескерткішінде құрметтелді, ол авторитарлық режимге қарсы күрескен батырлар мен шейіттерді таниды.

Қазіргі заманғы

2014 жылы Антикеде спутниктік суреттер және ғалымдар мен жергілікті тұрғындардан құралған команданың арқасында Кордильерадан тыс жерде табылган алғашқы филиппин күріш террасалары ашылды. Панай Букиднон халқының Антике күріш террасалары деп белгілі бұл мұражайлық орын кем дегенде 200 жылға дейін созылатын ежелгі тарихқа ие деп саналады. 2017 жылы провинцияда Паларонг Памбанса алғаш рет өткізілді.

География

Антик – Батыс Висаялар немесе VI аймақты құрайтын алты провинцияның бірі және Панай аралындағы төрт провинцияның бірі. Жалпы аумағы шамамен 2 528,99 шаршы километрді құрайтын облыс, аралдың бүкіл батыс жағын алып жатқан созылған жер суы. Ол солтүстік-шығыста Аклан, шығыста Капиз, оңтүстік-шығыста Илоило провинцияларымен және батыста Сулу теңізімен шектеседі. Оның батыс және солтүстік нүктесі Семирара аралы, ал шығыс ұшы шамамен Анини-и, ал провинцияның ең оңтүстік нүктесі болып табылады. Теңіз жылқысы пішінімен ұқсас, ол шамамен 160 километрге созылған және ең кең жерінде 30 километрге жетеді.

Физикалық ерекшеліктері

Антиктің жері құнарлы және әртүрлі. Ногас аралы, Хурао-Хурао аралы және Марарисон аралында қабықтарды іздеуге өте қолайлы, ұзын ақ құмды жағалаулар бар. Ал Бататан аралы, жақсы сақталған коралды рифтерінің арқасында су астында жүзушілерге тартымды. Куласиде орналасқан Маджа тауы Панай аралының ең биік шыңы болып табылады. Бұл тау – көлдері мен 14 сарқырамасы бар, жанартау әрекеті тоқтаған жер. Бұл жердің ежелгілердің жоғарғы құдайы Булалакаудың аңызға толы мекені екендігі айтылады және саяхатшылар мен таушыларға қиындық тудырады. Антик және Капиз шекарасында орналасқан Нангтуд тауы, Антик пен Панай аралындағы екінші ең биік тау, теңіз деңгейінен биіктігі 2074 метрді құрайды. Антикте тоғыз ірі өзен бар, олардың ең ұзыны – Сибалом өзені (73 км), одан кейін Паливан өзені (58,2 км), Кангараньан өзені (57,4 км), Даланас өзені (34,6 км), Кайраван өзені (31,5 км), Ипайо өзені (Патнонгон) (29,2 км), Тибиао өзені (26,4 км), Маландог өзені (17,8 км) және Баконг өзені (16,2 км). Антиктегі шыңдар тізімі (биіктігі бойынша): Маджа тауы – 2117,14 м, Нангтуд тауы – 2073,86 м, Балой тауы – 1959,86 м, Балабаг тауы – 1716,02 м, Агбаланти тауы – 1578,86 м, Кигас тауы – 1513,94 м, Игбаниг тауы – 1466,09 м, Сипанаг тауы – 1449,02 м, Игдалиг тауы – 1377,09 м, Тигуран тауы – 1377,09 м, Тигатай тауы – 1349,96 м, Думара тауы – 1286,87 м, Сансаннан тауы – 1282,90 м, Аной тауы – 1068,93 м, Балабаг тауы (Себ.) – 1024,13 м, Акотай тауы – 987,86 м, Тинаюнга тауы – 915,01 м, Туно тауы – 865,94 м, Тиганкал тауы – 861,06 м, Тигбараринг тауы – 786,99 м, Тигдагано тауы – 765,96 м, Манлагбо тауы – 737,92 м, Анингалан тауы – 752,86 м.

Климат

Антикиде жаңбырлы маусым маусымнан қарашаға дейін, ал жазғы маусым желтоқсаннан мамырға дейін.

Әкімшілік бөлімшелер

Антик 18 муниципалитетке бөлінеді. Сан-Хосе-де-Буэнависта провинциялық астана, сауда-сауда орталығы және провинциялық үкімет пен ұлттық мемлекеттік органдардың орналасқан жері болып табылады. Муниципалитет атауы=Координата Халық саны Тығыздық Барнай (барлығы барнай саны) км² /км² Анини-й 21 201 23 Барбаза 22 704 39 Белисон 13 539 11 Бугасон 33 642 27 Калуя 35 496 18 Куласи 41 228 44 Хамтик 48 592 47 Лауа-ан 26 072 40 Либертад 16 429 19 Пандан 34 333 34 Патнонгон 37 176 36 Сан-Хосе-де-Буэнависта † 62 534 28 Сан-Ремигио 31 935 45 Себасте 17 907 10 Сибалом 60 306 76 Тибиао 26 748 21 Тобиас Форниер 33 046 50 Вальдеррама 19 124 22 Барлығы 612 974 582 012 2 730,67 590 Ескі атаулар курсивпен жазылған. Облыстық астана Муниципалитет.

Демография

Антик провинциясының 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы 612 974 адамды құрады, ал Сан-Хосе провинцияның ең көп халқы бар қаласы болып табылады. Антикуэнолар – теңізшілер, олар Панайдағы көршілерімен көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Дегенмен, Антик провинциясының тік беткейлері мен ұзын, қиын өткелді таулары оны Панайдың қалған бөлігінен оқшаулап отыр. Сондықтан олар өздерінің ерекше тілін – кинарайа тілін дамытты. Бұл тіл австронезиялық тобына жатады және "р" мен "шва" дыбыстарының көп қолданылуымен, әсем әуенмен ерекшеленеді. Антикуэнолар еңбекқорлығымен белгілі. Олар Висая аймағында шебер тоқымашылар ретінде танымал. Бұғасон патадьонг – клеткалы өрнекпен тоқылған түйіршікті мақтадан жасалған мата, өте нәзік тоқылуымен бағаланады. Сонымен қатар, провинцияның барлық тоқыма фабрикаларында пина матасы да өндіріледі. Кокос ағашының шырынынан жасалған шарап – қолөнер кәсіпорны болып табылады.

Католицизм

Антик халқының көп бөлігі католиктер, ал ең ірі діни ұйымы – Рим католик шіркеуі. Iglesia Filipina Independiente немесе IFI, сондай-ақ Аглипаян шіркеуі ретінде белгілі, провинциядағы екінші ірі діни ағым болып табылады. IFI испан империализміне қарсы Филиппин революциясының нақты нәтижесі болып табылатынын қазіргі Антикте де мойындайды. Рим католиктері де, IFI де провинцияның қоғамдық және саяси өміріне әсер етеді.

Басқалар

Облыстағы басқа да діни конфессиялар: Халықаралық Құдайдың мүшелері шіркеуі (MCGI), протестанттар және үштікке сенбемейтін секталар, мысалы, Iglesia ni Cristo, Жетіінші күн Адвентистері шіркеуі, Ехоба куәгерлері және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі сияқтылар. Тауларда ежелгі халық сенімдерінің іздері сақталған. Бабайландар немесе жергілікті жұмалар болашақты болжай беруде, ауруларды емдеуде немесе сиқыр қолдануда.

Ауыл шаруашылығы

1998 жылы облыстың негізгі өнімі – палайдың жалпы өндірімі 177 521 тоннаны (т) құрады, немесе 58 847 гектардан 4 438 025 каван жиналды. Орташа өнімділік гектарына 3,02 тоннаны көрсетті. Өткен жылғы (1997 жыл) өндіріске қарағанда 8 280 тоннаға немесе 16,37 пайызға өсім байқалды, себебі егіс жинаған жердің көлемі 9 822 гектарға, яғни 5,86 пайызға артты. Дегенмен, гектарына шаққандағы орташа өнімділік 0,3 тоннаға немесе 0,09 пайызға төмендеді. Суармалы жерлерде гектарына орташа өнімділік 3,39 тонна, жаңбырға тәуелді шаруашылықтарда 2,63 тонна, ал таулы аймақтарда 1,57 тоннаны құрады. Облыс тұрғындарының қажеттілігін қамтамасыз ететін өнімді жыл сайын жинап алады. Биылғы жылы 83 756 тонна немесе 2 093 900 каван палай артық өндірілді. Копра, екінші маңызды ауыл шаруашылығы тауары, 1998 жылы жалпы өндірімі 15 712 тоннаны құрады, бұл өткен жылғы (1997 жыл) 16 677 тонна өнімге қарағанда 965 тоннаға (5,78%) азайды. Копраның басым бөлігі Калуя муниципалитетінен түсті, бұл аймақ облыстың жалпы копра өнімінің 44 пайызын құрайды. Облыстың жалпы аумағының шамамен 34 пайызы кокос пальмаларына арналған. Калуя және Пандан облыстың жалпы көрсеткіштерінің жартысынан астамын (53%) құрайды, егіс көлемі және жеміс беретін ағаштардың саны бойынша.

Балық шаруашылығы

15 жағалаудағы муниципалитеттердегі үй шаруашылықтарының негізгі күнкөріс көзі – балық аулау. Куйо шығыс бұғазының, Сулу теңізінің және шамамен жағалау бойындағы муниципалдық сулардың мол балық қоры балық аулауды үміт беретін кәсіпке айналдырады. Балық аулау маусымы жыл бойына созылады және желтоқсаннан маусымға дейін ең жоғары деңгейге жетеді. Барлығы 17 437 үй шаруашылығы тікелей балық аулауға, ал 39 055 үй шаруашылығы жанама түрде балық аулауға тәуелді.

Мал және құс шаруашылығы

Облыста мал және құс шаруашылығы жеке қожалықтарда немесе коммерциялық өндіріс жүйесі арқылы жүргізіледі. Ауыл шаруашылығы статистикасы бюросының мәліметтері көрсеткендей, 1997 жылы 1 441 660 бас мал мен құс болса, 1998 жылы 1 547 944 басқа дейін өсті, яғни 106 284 басқа артып, бұл 7,37% өсімді көрсетеді. Осы өсімнің негізгі себебі – құс өндірісінің шамамен 7,88 пайызға ұлғаюы.

Орман шаруашылығы

Орман өнімдеріне бамбук, бури, бариу, нито, тікелей ағаш, көмір, абака, дәрілік шөптер мен өсімдіктер, жабайы гүлдер және тағы да басқалары кіреді. Бұл орман ресурстарының мөлшері анықталмаған және олар құрылыс, жиһаз және қолөнер салаларында шикізат ретінде қолданылады. Антикено тауларында гүлдеп өсетін ең танымал гүл – раффлезия, ол әлемдегі ең ірі гүлдердің бірі. Раффлезия – Антике провинциясының символы саналатын гүл. Орман жерлерінің үлкен бөлігі қорғауға алынған (59,29 пайыз немесе 70 338,52 гектар). Орман жерінің жалпы ауданының 50 пайыздан астамы өсімдік жабынымен жабылған. Куласи, Сан-Ремиджио және Вальдеррама муниципалитеттеріндегі өсімдік жабынының көрсеткіші ең жоғары, олардың ауданы сәйкесінше 6,3 және 6,35 гектарды құрайды. Қалған 40,71 пайызы немесе орман өндіріс ормандары болып жіктеледі.

Сауда, сауда және өнеркәсіп

Облыстан шығарылатын негізгі өнімдер – палай, күріш, копра, мускавадо қанты. Патногон және Лауаан муниципалитеттерінде дәстүрлі әдістерге қызығушылық танытқан туристер мускавадо диірмендеріне барып, мускавадо қантының қалай өңделетінін көре алады. Мускавадодан жасалған өнімдер де бар; Лауаан өзінің ұзын бутонг-бутонгымен (мускавадо қантымен жасалған тәтті) танымал. Тибаода кава моншасы, Бугтонг Бато шарлауығы және Балық СПА бар. Куласиден Антикедегі "Олимп тауы" деп аталатын Маджа тауы көрінеді. Себастеде Игпасунгау шарлауығы, Себасте ішкі курорты және ең көп саяхатшыларды тартатын Сент-Блез шіркеуі бар, онда Сент-Блездің ізбасарлары жыл сайынғы фиеста кезінде қажылыққа келеді. Панданда Малумпати денсаулық сергіту орны және Буганг өзені орналасқан – ол "Gawad Pangulo sa Kapaligiran" сыйлығымен елдегі ең таза су айдыны деп жарияланған, онда рафтинг пен өзенде қайықпен саяхаттауға болады. Бұл туризм саласында ең дамыған аймақ, және тур пакеттері ұсынылады. Либертад өзінің барий кілемдері мен сөмке тоқумен танымал. Сан-Ремиджио жақында провинцияның жазғы астанасы деп жарияланды, мұнда ләззат алуға болатын салқын ауа-райы мен клубника шаруашылығы бар.

Бинраян мерекесі

1974 жылы Сан-Хоседе губернатор Евелио Хавьер бастаған бұл бір апталық фестивальге түрлі-түсті көше шерулері, жағажайдағы қойылымдар, алаңдағы концерттер, сұлулық конкурсы және сауда жәрмеңкесі кіреді. "Бинираян" – Кинарайа (Антике жергілікті тілі) тілінде "кеме" деген мағына береді және Борнеолық батырлардың Маландог жағасына жетіп, Атистермен (Аита) достық қарым-қатынас орнатып, соңынан өркениет құрған ежелгі аңызына сілтеме жасайды. Антике дәстүрі бойынша, арал 12 ғасырда Борнео малайларымен құрылған, бірақ бұл аңызға қателікпен сенбегендер де болды. Дегенмен, соңғы зерттеулер Қытай жылнамаларындағы және Мотеклароның "Маргатас" еңбегінен бұрынғы испан жазбаларында осы пікірді қолдайтын мәліметтер бар екенін көрсетті. Аңызға сүйенсек, 10 Борнеолық батыры (басшылары) Панай аралын иеленді, ал олардың жетекшісі Дату Сумаквел Маландог, Хамтик, Антике қоныс тапты.

Жолдар

Антике провинциясының жалпы жол ұзындығы, солтүстіктегі Либертадтан оңтүстіктегі Анини-йге дейін жалғасатын Ұлттық жолды қоса алғанда, 5 км-ді құрайды. Көлік қызметтерін әдетте трициклдер, джипнилер, микроавтобустар және автобустар көрсетеді. Манилаға, сондай-ақ Илоило қаласы мен Калибо сияқты көршілес провинциялар мен қалаларға теңіз арқылы жүк-жолаушылар тасымалы жасалатын тас жол арқылы күнделікті автобус қатынасы бар.

Әуежайлар

Сан-Хосе-де-Буэнавистада орналасқан Эвелио Хавьер әуежайы (Антик әуежайы) – провинциядағы Манилаға PAL Express авиакомпаниясымен рейстер жасайтын жалғыз әуежай. Калуядағы Семирара аралында Манилаға чартерлік рейстерді қабылдайтын ұшу-қону жолағы бар.

Теңіз порттары

Облыстағы теңіз порттарына Куласидегі Липата порты және Сан-Хосе-де-Буэнавистадағы Сан-Хосе порты кіреді. Куласидегі Липата порты Калуяға саяхаттау үшін қолданылады.