Кіріспе

Филиппиндік су бұқалары – Филиппиннің батпақ типті су бұқаларының (Bubalus bubalis kerebau) генетикалық жағынан ерекшеленетін популяциясы. Олар Тайваньнан әкелінген үйретілген батпақ бұқаларының ұрпақтары, олар неолит дәуірінде австронезиялықтардың таралуы арқылы Филиппинге енгізілген. Бұлар сондай-ақ Индонезия мен Малайзияның шығысындағы Сулавеси және Борнео аралдарына да әкелінген. 17 ғасырда Гуамға филиппиндіктерден қарабаулар әкелінді. Олар чаморро халқы үшін зор мәдени маңызға ие және Гуамның ресми емес ұлттық жануары саналады. "Карабао" термині кейде Малайзиядағы Негери Сембилан штатының ресми жануары болып табылатын кербауды да білдіреді. Дегенмен, Малайзия түбегіндегі және Индонезияның батысындағы (Ява мен Суматра) су бұқалары қарабаулар емес, олар Тайвань арқылы емес, Оңтүстік-Шығыс Азиядан кейінірек, бөлек жолмен әкелінген басқа популяциялардан тараған.

Атаулары мен этимологиясы

Ағылшын тіліндегі "carabao" термині испан тілінен алынған carabao сөзінен тараған, ол Шығыс Висай (вероятно, Уарай) karabàw сөзінен шыққан. Анасын (испан тілінде) карабалла деп атайды. Туыс сөздерге Себуано kábaw, Тагалог kalabáw, Кавалан qabaw, Минангкабау kabau, Малай/Индонезия kerbau, Яван kebo және Индонезия-Голланд karbouw жатады. Бұл австронезиялық терминдер австроазиялық тілдерден алынған қарыздар болып көрінеді және батыс Индонезия арқылы Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарына су бұқаларының колониалдық ерадан бұрынғы екінші рет енгізілуінен туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, австронезиялықтардың қарабао үшін ежелгі атаулары болғаны белгілі, ол протоавстронезиялық *qaNuaŋ ретінде қалпына келтірілген. Туыс сөздерге Папора сөйлемдері, Тао qnuwan, Сирая luang, Рукай nwange, Илокано nuang, Тагалог anwang немесе anowang, Канканаей nuang, Isneg nuang, Itawis nwang, Bontoc nuwang, Ifugao nuwang және Aklanon anwang жатады. Туыс сөздер Сулавесиде сақталған, бірақ ондағы атаулар туысқан аноаға қатысты. Сол сияқты, Hanunó'o anwang да қарабао емес, Миндороның тамарауына сілтеме жасайды. Бұл атаулар Тайваньнан оңтүстікке қарай тарады, бұл отандық қарабаолар австронезиялық кеңею кезінде Филиппинге ішінара әкелінгенін, бірақ материктік Оңтүстік-Шығыс Азиядан екінші рет енгізілгенге дейін Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігіне оңтүстікке қарай жылжуы тоқтағанын көрсетеді. Мұның себебі белгісіз. Қарабао үшін басқа жергілікті атаулар: тагалог, бикол және капампанган тілдерінде damulag, пангасинан тілінде dueg және иватан тілінде pagad. "Carabao" сөзінің карибуға ұқсастығы кездейсоқ, олардың этимологиясы ортақ емес – жалған туыс сөздердің мысалы.

Тарих

Филиппинде табылған су бұқасының ең көне дәлелі – неолиттік Нагсабаран ескерткішінің жоғарғы қабаттарынан табылған көптеген бөлшекті скелет қалдықтары, сол сияқты Лалло мен Гаттаран қабықша үйінділерінің (шамамен б.з.б. 2200 – 400 жылдары) бір бөлігі, Солтүстік Лусон аймағында орналасқан. Қалдықтардың көпшілігі бас сүйегінің сынықтарынан тұрады, олардың көбі кесу іздеріне ие, бұл олардың сойылып алынғанын көрсетеді. Қалдықтар қызыл сырланған керамика, ораулы тісті дөңгелектер, тас балталар және нефрит білезіктермен байланысты; олар Тайваньдағы неолиттік австронезиялық археологиялық орындарынан табылған ұқсас заттармен тығыз байланысты. Ең көне фрагменттер табылған қабаттың радиокөміртектік жасы бойынша, су бұқалары Филиппинде кем дегенде б.з.б. 500 жылға дейін болған. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, карабаоға ең жақын туысқан популяциялар Тайваньдағы батпақты бизон популяциялары болып табылады, олар өз кезегінде Янцзы дельтасының неолиттік күріш шаруашылығы мәдениеттерінің батпақты бизондарынан тараған. Бұл карабоның австронезиялық көші-қон кезеңінде Тайваньдан Филиппинге, содан кейін Борнео мен Сулавесиге әкелінгенін көрсетеді. Карабаолар генетикалық тұрғыдан Малайзия түбегіндегі және Индонезияның батысындағы (Ява және Суматра) батпақты бизоннан ерекшеленеді, олар құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы батпақты бизонға жақын туыстық байланысқа ие, бұл олардың басқа жолмен келгенін көрсетеді.

Сипаттама

Қарабаулардың дене бітімі төмен, кең және ауыр жұмыс малдарына тән. Олардың түсі ашық сұрдан қоңыр сұрға дейін өзгереді. Мүйіздері ай тәрізді немесе мойынға қарай иіліп тұрады. Төс қабырғасындағы V тәрізді белгілер жиі кездеседі. Альбиноидтар бұқалардың шамамен 3% құрамын құрайды. Ересек еркек қарабаулардың салмағы , ал аналықтарының биіктігі еркекте шамасында, ал аналықтарда шамасында болады.

Жүгірткі жануарлары

Қарабаулар негізінен күріш егісінде жұмыс істейтін мал ретінде қолданылады. 2023 жылы филиппин қарабауының басым көпшілігі (99,3%) осы мақсатта шағын шаруалармен өсіріледі. Трактор сияқты заманауи техниканың пайда болуы қарабауларды жұмыс малдары ретінде бірте-бірте ығыстыруда. Қарабауды қолданып егістік дайындаудың тағы бір көне әдісі – паятак, ол Солтүстік Самардағы кейбір шаруалармен бүгінге дейін қолданылады. Паятакта күріш егісінің топырағы алдымен жаңбыр суымен немесе суарна арқылы жұмсатылады, содан кейін шаруа қарабаулардың тобын күріш көшеттерін қабылдауға жеткілікті ылғалға дейін отырғызу аймағын таптап жүруге бағыттайды. Бұл уақытты көп алатын жұмыс суармалы егістіктердегі жетістіктермен салыстырғанда төмен өнімділікке және кіріске әкеледі. Заманауи техника пайда болғанға дейін қарабаулар күрішті бағананың айналасынан айналып өтіп, таптап, дәнді сабақтан бөліп соғып тастау үшін де қолданылды. Олар сондай-ақ, қазіргі заманға дейінгі қант өндірісінде қант қамысын ұсақтауға арналған тас диірмендерді қуаттандыру үшін пайдаланылды. Жапонияның 1941-1945 жылдардағы Филиппинге бейбітшілік орнату әрекетінің сәтсіздікке ұшырауының себептерінің бірі – олардың филиппин экономикасының негіздеріне немқұрайлы қарауы болды. Қарабаулар филиппин шаруаларына күріш және басқа да негізгі азық-түлік өсіруге мүмкіндік берді. Жапон әскерінің патрульдік тобы күрішті тартып қана қоймай, қарабауларды ет үшін сойып, шаруалардың үлкен халықты азықтандыру үшін жеткілікті күріш өсіруіне кедергі келтірді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Филиппинде шамамен үш миллион қарабау болған. Соғыс аяқталған кезде олардың шамамен 70% жоғалған.

Сүт өнімдері

Қарабао сүті сиыр немесе ешкі сүтіне қарағанда майлылығы мен ақуыздық құрамы жоғары болғандықтан, құрлымды және қаймақты текстураға ие. Оның минералды құрамы сиыр сүтіне ұқсас, бірақ фосфор мөлшері екі есе көп. Оның түсі ерекше көкшіл ақ болып келеді. Қарабао сүті көбінесе үйде, су ваннасы арқылы пастеризацияланады. Қарабао сүтінің ең көп қолданылатын түрі – кесонг пути, дәстүрлі жұмсақ ірімшік. Одан сондай-ақ, pastillas de leche, tibok tibok, leche flan және helado de mantecado деп аталатын сорбеттерге арналған дәстүрлі балмұздақ сияқты тәттілер дайындалады. Қарабао сүтін таңғы асқа немесе мериендаға, түрлі қосымшалармен бірге күрішпен де жеуге болады. Филиппин заңнамасы бойынша қарабаоларды сою қатаң реттеледі, осылайша олардың популяциясын сақтауға тырысады. Қажетті рұқсаттар мен келісімдер алынғаннан кейін, жеті жастан асқан (еркек болса) немесе он бір жастан асқан (ұрғашы болса) қарабаоларды ғана союға рұқсат етіледі. Басқа жағдайларда қарабаоларды өлтіру заңсыз. Дегенмен, заңның тиімді орындалмауына байланысты бұл заң көбінесе бұзылады. Қарабақа еті кейбір аймақтарда танымал және оны сиыр етінің орнына, мысалы, тапа сияқты тағамдарда, сондай-ақ жүгері еті мен лонгганиса сияқты коммерциялық өңделген ет өнімдерінде қолдануға болады. Қарабао терісінен де чихарон дайындауға болады. Қарабао терісі былғары өндірісі үшін қолданыла береді, және 2002 жылғы мәліметтер бойынша оның жалпы нарықтық құны 10 миллион долларды құрады.

Қорғау

2023 жылға қарай Филиппинде 2,74 миллион қарабао бар деп есептелді. Олардың 99,3% шағын шаруашылықтарда, ал қалған 0,5% және 0,2% тиісінше жартылай коммерциялық және коммерциялық шаруашылықтарда өсіріледі. Карабаолардың ең көп саны Бикол аймағында – 324 220 бас, одан кейін Батыс Висая (251 570), Орталық Лусон (250 640), Орталық Висая (218 290) және Кагаян аңғары (208 710) орналасқан. Қарабаолардың орнына заманауи техникалар енгізілуіне байланысты, олардың еті үшін сойылуы көбейіп келеді, себебі олардың шаруашылықтағы маңызы төмендеп барады. Бұрын аурулар мен екінші дүниежүзілік соғыстағы қарабао қырғынынан олардың саны азайып, популяциясы құлдыраған. Филиппиннің Карабао орталығы су бұқаларын шетелден әкеліп, сүт өндіру үшін жаңа, өнімді тұқымдар шығару мақсатында карабаолармен будандастырып жатыр. 2015 жылы Филиппиндегі коммерциялық мал өсіру шаруашылықтарындағы су бұқаларының шамамен 10 000 басы импортталған өзендік тұқымдардан, ең бастысы Мурра бұқасы (Бразилия, Болгария және Италиядан әкелінген) болды. Тағы 29 700 басы – карабао мен импортталған өзен бұқаларының аралас тұқымы.

Пасунгай фестивалі (Сан-Хоакин, Илоило) – қаңтар айының үшінші сенбісінде өткізілетін Сто. Ниноға арналған діни фестиваль. Фестивальдің басты оқиғасы – екі қарабао арасындағы дәстүрлі күрес.

Каритон фестивалі (Ликаб, Нюэва Эсия) – наурыз айының соңғы сенбісінде өткізілетін мәдени фестиваль. Ол қаланың негізін қалаушы әкесі қолданған қарабао тартқан арбаны (каритон) тойлайды.

Кесонг Пути фестивалі (Ста. Круз, Лагуна) – 1 сәуірден 9 сәуірге дейін өткізілетін мәдени фестиваль.

Карбо фестивалі (Виган, Илокос Сур) – мамыр айының бірінші аптасында өткізілетін мәдени фестиваль. Онда суреттелген қарабаолар шеру тартады. Фестивальдің аты жергілікті «карабао» сөзінен шыққан.

Carabao Carroza фестивалі (Павия, Илоило) – 3 мамырда өткізілетін мәдени фестиваль. Бұл осы сияқты фестивальдердің ең көнесі.

Gatas ng Kalabaw фестивалі (Нюэва Эсия) – мамыр айының екінші аптасында өткізілетін провинциялық фестиваль, мақсаты – қарабао сүтін насихаттау.

Пастиллалар фестивалі (Сан-Мигель, Булакан) – 5 мамырдан 7 мамырға дейін өткізілетін мәдени фестиваль. Бұл қаладағы дәстүрлі және танымал пастилья де лече өнеркәсібінің мерекесі, ол қарабао сүтінен жасалады.

Түйіліп Карабао фестивалі (Пулилан, Булакан) – 14 мамырда өткізілетін діни фестиваль. Фестивальдің басты оқиғасы – қалалық шіркеудің алдынан өтетін қарабаолардың тізе бүгіп отыруы.

Пахияс фестивалі (Лукбан, Кесон) – әр жылдың 15 мамырында өткізілетін ғасырлық мәдени фестиваль. Фестивальдің басты оқиғасы – түрлі-түсті әшекейленген қарабао арбаларының шеруі.

Сан Исидро Лабрадор фестивалі (Ангоно, Ризал) – 15 мамырда қаланың қамқоршысы, еңбекші Исидордің құрметіне өткізілетін діни фестиваль. Фестивальдің басты оқиғасы – ауыл шаруашылығы өнімдерімен толтырылған, сәнді арбаларды көтеріп жүретін қарабаолардың шеруі.

Катигбаван фестивалі (Катигбян, Бохол) – 16 маусымда өткізілетін мәдени фестиваль. Бұл күні қарабао мен оның фермерлерге қосқан үлесі тойланады.

Кесэо фестивалі (Компостела, Себу) – 24-25 маусымда өткізілетін мәдени фестиваль. Фестивальдің басты оқиғасы – қарабао сүтінен жасалған жергілікті дәстүрлі ірімшік – кесио.

Нуаң фестивалі (Сан-Агустин, Изабела) – 28 қыркүйекте өткізілетін мәдени фестиваль. Бұл қаланың құрылған күнін тойлайды және қарабаолар шеруі өтеді.

Қарабау фестивалі (Гандара, Самар) – 29 қыркүйекте өткізілетін мәдени фестиваль. Бұл фестивальде қарабао биі көрсетіледі, көше бишілері қарабао бейнесін сомдайды.

Турогпо фестивалі (Каригара, Лейте) – Қасиетті сенбіде өткізілетін мәдени фестиваль. Турогпо сөзі «мач» дегенді білдіреді және екі қарабао бұқасының арасындағы күрес көрсетіледі, солардың бірі қарсыласынан қашады.

Символизм

Карабао Филиппиннің ұлттық жануары деп кеңінен есептелгенімен, Филиппиннің Ұлттық мәдениет және өнер комиссиясы бұл әлі күнге дейін заңмен ресми түрде мойындалмағанын мәлімдеді. 2014 жылғы Филиппин ұлттық рәміздері туралы 3926 заң жобасы, Филиппин Конгресінде карабаоны елдің ұлттық жануары ретінде ресми түрде жариялау мақсатымен ұсынылды. Қазіргі таңда оның қаралуы тоқтап тұр. 1980-жылдардың соңында карабао қуыршақ кейіпкері Кардонг Калабау филиппин халқының қажырлы еңбегі мен еңбекқорлығының символы ретінде танымал болды. 1900 жылы Филиппин-Америка соғысында күрескен американдық сарбаздар құрған "Карабао әскери ордені" қоғамдық клубы, су бұқасының "үйден алыс, ұзақ әскери қызметтегі қауіп-қатерге бетке басқан қарулы күштер мүшелері арасындағы әріптестікті" бейнелейтініне сенеді.

Қарабао жарысы

Карабао жарысы – Филиппиндегі шаруалар мен қарабао әуесқойлары арасында кең таралған спорт түрі. Орталық, Оңтүстік Лусон және Оңтүстік Котабато аймандарындағы кейбір мерекелер қарабаолардың финиш сызығына қарай шапқан жарыстарымен аталады. Жарысқа қатысатын қарабаоларды толыққанды дайындау және жаттықтыру – маңызды жұмыс. Шаруалар мен олардың сенімді қарабаолары топырақты жолда жарысу үшін жиналады. Көрермендер бұл ерекше көрініске толы, кейбіреулері ең жақсы қарабаоларына тікелей тіке бастаса, ал енді біреулері қызығу үшін келеді. Арбаларын арқаларына мінгізіп, шаруаларымен бірге жүлде үшін жарысады. Жарыс екі санатқа бөлінеді: бірі – жаңадан бастаған немесе әуесқой қарабаошылар үшін, екіншісі – тәжірибелі қарабаошылар үшін. Жарысқа қатысатын қарабао 35 000 – 60 000 песоға сатып алынуы мүмкін, ал оның бағасы жеңген жарыстардың санына байланысты артады. Көп жеңіс одіс қондырған қарабаолардың бағасы 200 000 песоға дейін жетеді.

Гуамда

Гуамға испан миссионерлері 17 ғасырда Филиппиндегі үй жануарларынан қарабауларды жүк таситын мал ретінде әкелді. АҚШ Әскери-теңіз базасындағы жабайы қарабаулар тобы қорғалатын жануарлар ретінде тіркелді, бірақ 1982 жылдан бері олардың саны азайып келеді, бұл, әдетте, заңсыз аң аулаудың салдарынан болды. Қарабаулар шаруашылық жұмыстарына және арбаларды тартуға пайдаланылды. 20 ғасырдан бұрын Гуамда олар өте көп кездесіп, саны мыңдағанға жететін. Бүгінде аралдың көп бөлігінде олар сирек кездеседі, тек Санта-Рита ауылының жанындағы, барлық жағынан қоршалған АҚШ Әскери-теңіз базасында ғана кездеседі. Әскери-теңіз базасындағы қарабаулардың саны бірнеше жүзге жетті, олар зиянды жануарларға айналып, қоршаған ортаға зиян келтіріп, Фена су қоймасындағы суды ластады. 2003 жылы Әскери-теңіз күштері қарабаулардың санын бақылау үшін оларды жою бағдарламасын бастады, бұл шараға көптеген чаморро халқы қарсылық білдірді. Қарабау Гуамның символы саналады. 1960 жылдардың басында аралда, әсіресе фиеста кезінде қарабау жарыстары танымал спорт түрі болды. Бүгінде қарабаулар халық мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Оларды жиі карнавалдарға немесе басқа да мерекелерге алып келеді және балалардың сүйікті ойыншығы ретінде пайдаланады. Кейде қарабау еті деликатес ретінде дайындалады.