Кіріспе
Филиппиннің Кордильера әкімшілік аймағындағы, Лусон аралында орналасқан Іфугао провинциясы – теңізге шығу жолы жоқ провинция. Оның орталығы Лагаве қаласы. Батысында Бенгет, солтүстігінде Тау провинциясы, шығысында Изабела және оңтүстігінде Нуэва-Виская провинцияларымен шектеседі. Филиппиннің Кордильера күріш террасалары мен Банауе күріш террасалары – провинцияның ең басты туристік тартымдары. Бұл террасалардың 2000 жыл бұрын күріш өсіру үшін қолмен қазылғанына сенгенімен, көміртектік талдау нәтижесінде олардың одан кейін салынғаны анықталды. 1995 жылы Филиппиннің Кордильера күріш террасалары ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді.
the province
Ifugao, officially the Province of Ifugao (; ), is a landlocked province of the Philippines in the Cordillera Administrative Region in Luzon. Its capital is Lagawe and it borders Benguet to the west, Mountain Province to the north, Isabela to the east, and Nueva Vizcaya to the south. The Rice Terraces of the Philippine Cordilleras and Banaue Rice Terraces are the main tourist attractions in the province. These terraces are believed to have been hand carved into the mountains 2,000 years ago to plant rice. However, recent research by carbon dating suggests that they were built much later. In 1995, the Rice Terraces of the Philippine Cordilleras were declared as a UNESCO World Heritage Site.
Этимология
Ифугао провинциясы "i pugo" ("i" [адамдардан] және "pugo [тау]") терминінен алынған, бұл "тау халқы" деп аударылады. Басқаша айтқанда, провинцияның атауы "космикалық жер" деген мағына беретін "pugaw" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ал "ipugaw" сөзі "өлімділерге" сілтеме жасайды. Сонымен қатар, атау "ipugo" астығынан шыққан болуы мүмкін, бұл жергілікті мифологияда астық құдайы Матунгулан халыққа сыйлаған астық түрі. 1891 жылы испан үкіметі Ифугао аймағы үшін Кианганды саяси-әскери командитура ретінде құрды. Филиппин революциясының басталуымен провинциядағы испандық оккупация аяқталды. Солтүстік Филиппинде Ифугао халқы этнотарихи және антропологиялық ғалымдар толық зерттеген көптеген этнолингвистикалық топтардың бірі болып табылады. Алайда, аймақта, әсіресе испан жаулап алу кезінде тарихи мәліметтер жетіспейді. Осы кезеңде демографиялық және мәдени бағдардың өзгеруі күтілді, себебі кейбір топтар таулы аймаққа көшіп кетті. Зерттеулерге сәйкес, Ифугао халқы испан басқыншылығына қарсы бірнеше рет сәтті қарсылық көрсеткен. Биікке көшіп келген топтар испан отаршылдығына қарсы тұрғандар деп саналады, ол төмендікте кең таралған еді. Акабадоның сөзіне қарағанда, Ифугао аймағындағы таулы жерлердің қиын өңірлігі испан жаулап алуына тікелей кедергі болған жоқ. Ифугао сияқты қиын ортаға ие болған басқа да аймақтар отаршылдық үкімге ұшырады. Археологиялық зерттеулер Ифугао халқының саяси және экономикалық ресурстарын нығайту арқылы қарсылық көрсету тәжірибелерін көрсетеді. Испан жаулап алуы мен халық санының өсуі ылғалды күріш шаруашылығына көшуге себеп болды.
Американың басып кіру дәуірі
1908 жылдың 18 тамызында Ифугао Ньюэва-Визкаядан бөлініп, Амбураян, Апаяо, Бенгуэт, Бонток, Калинга және Лепантомен бірге Филиппин комиссиясы бекіткен No. 1876 заңмен құрылған жаңа Тау провинциясына қосылды.
Жапондықтардың басып алуы
Ифугао Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылы генерал Томоюки Ямашита американдық және Филиппин Ұлттық әскерлеріне қарсы Напулаван тауында соңғы шайқасын бастағанда соғыстың орталығына айналды. Ол Филиппиндегі Кианган қаласында орналасқан АҚШ-тың 6-шы армиясының капитаны Гришамға ресми емес түрде бағынды.
Филиппиннің тәуелсіздігі
1966 жылдың 18 маусымында № 4695 заң қабылданды, соның нәтижесінде үлкен Тау провинциясы төртке бөлінген кезде Ифугао толыққанды провинцияға айналды (қалған үшеуі – Бенгуэт, Тау провинциясы және Калинга-Апаяо). Ифугао және Калинга-Апаяо Кагаян аңғары аймағының қарауына берілді. Кианганның қатал ландшафты қоғамдық көлік үшін және астана ретінде тиімсіз болғандықтан, астана Кианганнан Лагавеге көшірілді.
Соғыс заңынан кейінгі кезең
1987 жылғы 15 шілдеде президент Корасон Акино 220-шы жарлық арқылы Кордильера әкімшілік аймағын құрды, және Ифугао оның құрамына провинция ретінде енді.
Қазіргі заманғы
1992 жылы № 07173 заң қабылданып, бірнеше барангайлар Кианганнан бөлініп, Асипуло деп аталатын жаңа муниципалитет құрамына енді. 1992 жылдан бері провинция әр жылғы 2 қыркүйекті «Жеңіс күні» ретінде тойлайды, бұл күн филиппин соғыс ардагерлерінің батырлығын және 1945 жылғы 2 қыркүйекте Кианган муниципалитетінде генерал Ямашитаның тапсырылуын еске түсіреді. 1995 жылы Батад күріш террасалары, Бангаан күріш террасалары (екеуі де Банауэде), Майояо күріш террасалары (Майояода), Хунгдуан күріш террасалары (Хунгдуанда) және Нагакадан күріш террасалары (Кианган, Ифугаода) «Филиппин Кордильераларының күріш террасалары» деген ортақ атаумен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2001 жылы Ифугао халқының Худхуд әндері Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының 11 шедеврінің бірі ретінде таңдалды. 2008 жылы бұл әндер ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде ресми тіркелді. 2013 жылы Филиппиннің материалдық емес мұралар кітабы жарық көрді, оның 13 элементі Ифугаодан болды. 2014 жылы Филиппин Азия елдерімен бірге «Арқан тартыс» — Вьетнам, Камбоджа және Филиппиндегі тартыс рәсімдері мен ойындарын қамтитын, көпұлттық мәдени мұраны қолдау және ұсынуға қатысты. Филиппиннің бұл бастамасы 2013 жылы басталды. Жаңа элементтегі Филиппиннің үлесі Ифугао халқының (Хапао ауылы, Хунгдуан муниципалитеті) пунук деп аталатын арқан тартысымен бейнеленеді. Бұл элемент 2015 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы деп жариялануы күтілуде. 20 ғасырдан бері провинция АҚШ және Филиппиннен келген көптеген халықаралық институттардың археологиялық зерттеулерінің орталығы болып табылады. Маңызды жаңалық – Кианган археологиялық ескерткіші, ол Ифугао халқының ауызша дәстүрінде провинциядағы алғашқы қоныс Кианганда болғанын дәлелдеді.
География
Ифугао Лусон аралындағы Кордильера әкімшілік аймағының оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Облыс батысында Бенгет, солтүстігінде Тау провинциясы, шығысында Изабела және оңтүстігінде Нуэва-Вискаямен шектеседі. Кордильера Орталық тау тізбегінде орналасқан Ифугао, қиын-қыстау жер бедерімен, өзен аңғарларымен және тығыз орманды аймақтармен сипатталады.
Әкімшілік бөлімшелер
Ифугао 11 муниципалитеттен тұрады, олардың барлығы бір заңнамалық округке біріктірілген. Муниципалитет атауы=Координата Халық саны Аумағы Тығыздығы Барангай (барлығы барангай саны) км² /км² Агиналдо 19 408 16 Альфонсо Листа 32 119 20 Асипуло 15 261 10 Банауэ 21 837 18 Хингион 9 227 12 Хунджуан 9 400 9 Кианган 17 048 14 Лагаве † 19 333 20 Ламут 25 279 18 Майояо 17 331 27 Тинок 16 559 12 Барлығы 207 498 202 802 2 628,21 176 Облыстық орталық Муниципалитет
Барангай
Облыстың 11 муниципалитеті барлығы 175 барангайды құрайды, 2010 жылы Альфонсо Листадағы (Потия) Санта-Мария ең көп халқы бар, ал Лагаведегі Банга ең азын құрайды.
Климат
Ифугаода жаңбырлы маусым шілде айында басталып, қаңтар айына дейін жалғасады. Қарашадан ақпанға дейін ауа райы салқын күйінде қалады.
Дін
Ифугао халқының дәстүрлі мәдениетіне тән, өмір салтын және бағалы дәстүрлерін сақтау үшін маңызды жергілікті діні бар. Олар мыңдаған құдайлардың бар екеніне сенеді, олар белгілі бір қасиетті нысандарға, мысалы, бұлұлға кіре алады. Рим католиктік діні провинцияда күшті ықпалға ие, миссионерлердің жұмысы арқылы халықтың шамамен 60% оған өтті. Көптеген аймақтарда, әсіресе провинцияның шығысы мен оңтүстігінде, христиан дінінің кең таралуына байланысты жергілікті дәстүрлер жойылды. 2014 жылы Бонток-Лагауэ апостолдық викариатында Рим католиктік дінін ұстанатындардың саны 61,5% құрады. Рим католиктік дінінен кейінгі ең маңызды дін – протестантизм, ол халықтың 20-30% құрайды және көбінесе осы провинцияның орталық және оңтүстік-батыс бөліктерінде кездеседі. Басқа діндердің ішінде анимизм де бар.
Ылғалды күріш өсіру және ырым-жырымдық тойлау
Ылғалды күріш өсіруге көшу Ифугао қоғамында бұрыннан бар әлеуметтік жіктелуді күшейткен факторлардың бірі болды. Ылғалды күріш өсіруді қабылдағандар саяси ресурстарды жинақтай алды. "Ифугаода ылғалды күріш шаруашылығын қабылдау әлеуметтік мәртебеге және беделдік экономикаға қатысты талқылауларда маңызды орын алады."
Сонымен қатар, археологтар шошқа тұтынудың артқанын хабарлайды. Бұл арту ритуалдық тойлардың көбеюімен байланысты болды. Ескі Кияньган ауылында шошқа тұтынудың күрт өскенін көрсететін морфометриялық деректер табылды. Стивен Акабадо ауыл халқының өсіп келе жатқанын, ылғалды күріш өсіруге көшу, экзотикалық тауарлардың сатып алынуының және ритуалдық жануарлардың таратылуының артуын "испан жаулауына жауап ретінде саяси құрылымның дамуын" көрсетеді деп мәлімдейді.
Күріш өсіру
Испандықтар Ифугао күріш террасаларын 1801 жылы алғаш рет сипаттады. Бірақ Уильям Скотттың айтуынша, "Бұл таспен қоршалған, күріш пен таро үшін суармалы егістік жерлер 1750 жылдары Кианганға жасалған алғашқы экспедициялар кезінде-ақ белгілі болған". Ифугао мәдениеті күріштің айналасында қалыптасқан, ол мәртебелі егіс саналады. Күріш өсіруден күріш тұтынуға дейін, күріш өсірумен байланысты жоғары деңгейдегі және күрделі мерекелер, тыйымдар мен күрделі шаруашылық ырымдар бар. Орақ маусымында зор шүкіршілік мейрамдары өткізіледі, ал орақ рәсімдерінің соңы – тунго немесе тунгуль (демалыс күні) кез келген шаруашылық жұмысына қатаң тыйым салады. Баях (күріш шарабы), күріш тоқаштары және мома (бірнеше шөптер, ұнтақталған шаян қабығы және бетель жаңғағы/ареколин қоспасы, ифугаолар шайнау үшін қолданады) мерекелер мен салт-дәстүрлер кезінде міндетті түрде қолданылады. Ауыл шаруашылығында террасалық егіншілік және шаруашылық – негізгі күнкөріс көзі. Олардың әлеуметтік мәртебесі күріш егістігіндегі астық қоймаларының санымен, отбасылық мұралық заттарымен, алтын сырғаларымен және қарабаолармен (су бұқаларымен) өлшенеді. Мәртебе уақыт пен дәстүр арқылы да беріледі. Егін жинау басталғанда қарт әйел күріш құдайы Кабунианға дұға етеді. Содан кейін күріш астық қоймасына салынар алдында оны қорғау үшін дұға оқылады. Ифугао еркектерінің дәстүрлі киімі – қарапайым G-көйлек. Ифугао әйелдері керісінше, тапис – белге оралатын юбка киеді.
Ifugao culture revolves around rice, which is considered a prestige crop. There is an elaborate and complex array of rice culture feasts inextricably linked with taboos and intricate agricultural rites, from rice cultivation to rice consumption. Harvest season calls for grandiose thanksgiving feasts, while the concluding harvest rites tungo or tungul (the day of rest) entail a strict taboo of any agricultural work. Partaking of the rice wine (bayah), rice cakes, and moma (mixture of several herbs, powdered snail shell and betel nut/arecoline which is used as a chewing gum to the Ifugaos) is an indelible practice during the festivities and ritual activities. Agricultural terracing and farming are the principal means of livelihood. Their social status is measured by the number of rice field granaries, family heirlooms, gold earrings, and carabaos (water buffaloes). Prestige is also conferred through time and tradition. A prayer is said by an elderly woman when harvest begins, directed towards Cabunian, the goddess of rice. Then, a protective prayer is said before the rice is placed in the granary. Traditional attire for male Ifugaos consists of a simple G string. Ifugao women, on the contrary, wear tapis, a wraparound skirt.
Ифугаоның худхуд әндері
2001 жылы Худуд ни Алигуйон (немесе Ифугаоның Худуд әндері) 2001 жылы Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының алғашқы 11 шедеврінің бірі ретінде танылды. Бұл элемент 2008 жылы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілді тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО бұл элементті былай сипаттайды: Худуд – Филиппин архипелагының солтүстік аралының жоталарындағы күріш террасаларымен әйгілі Ифугао қауымының дәстүрлі түрде орындалатын повесть-әндері. Ол күріш себу маусымында, егін жинау кезінде, сондай-ақ жаназа мен рәсімдерде орындалады. Худудтың VII ғасырға дейін пайда болғаны айтылады, ол 200-дан астам әннен тұрады, әр ән 40 эпизодқа бөлінген. Толық оқу бірнеше күнге созылуы мүмкін. Ифугао мәдениеті аналық желі бойынша құрылғандықтан, ән айтуда әйел басты рөлде болады, ал оның күйеуінен жоғары дәрежедегі ағасы орын алады. Әңгімелердің тілі бейнелі сөздерге, қайталауларға толы, метонимия, метафора және ономатопея қолданылады, бұл оны жазуды өте қиын етеді. Сондықтан осы дәстүрдің жазбада сақталған нұсқалары өте сирек. Ән ата-бабалардың батырлары, дәстүрлі құқық, діни сенімдер мен әдет-ғұрыптар туралы айтады және күріш өсірудің маңыздылығын көрсетеді. Баяндаушылар, көбінесе қарт әйелдер, қоғамда маңызды орынға ие, олар тарихшылар мен уағыздаушылар рөлін атқарады. Худуд дастаны бірінші баяндаушы мен хор кезекпен орындайды, барлық шумақтар үшін бір мелодия қолданылады. Ифугао халқының католицизмді қабылдауы олардың дәстүрлі мәдениетін әлсіретті. Сонымен қатар, Худуд енді механикаландырылған күрішті қолмен жинаумен байланысты. Күріш алқаптары ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгенімен, күріш өсірушілердің саны үздіксіз азайып келеді. Қазірдің өзінде өте қарт саналатын, қалған баяндаушыларға білімдерін тарату және жастардың санасын арттыру үшін қолдау көрсету қажет.
The Hudhud consists of narrative chants traditionally performed by the Ifugao community, which is well known for its rice terraces extending over the highlands of the northern island of the Philippine archipelago. It is practised during the rice sowing season, at harvest time and at funeral wakes and rituals. Thought to have originated before the seventh century, the Hudhud comprises more than 200 chants, each divided into 40 episodes. A complete recitation may last several days. Since the Ifugao’s culture is matrilineal, the wife generally takes the main part in the chants, and her brother occupies a higher position than her husband. The language of the stories abounds in figurative expressions and repetitions and employs metonymy, metaphor and onomatopoeia, rendering transcription very difficult. Thus, there are very few written expressions of this tradition. The chant tells about ancestral heroes, customary law, religious beliefs and traditional practices, and reflects the importance of rice cultivation. The narrators, mainly elderly women, hold a key position in the community, both as historians and preachers. The Hudhud epic is chanted alternately by the first narrator and a choir, employing a single melody for all the verses. The conversion of the Ifugao to Catholicism has weakened their traditional culture. Furthermore, the Hudhud is linked to the manual harvesting of rice, which is now mechanized. Although the rice terraces are listed as a World Heritage Site, the number of growers has been in constant decline. The few remaining narrators, who are already very old, need to be supported in their efforts to transmit their knowledge and to raise awareness among young people.
Жүгіру ойыны мен ырым-жырымдары: Ифугаоның пунук
Ифугао тайпасының Пуннук 2015 жылы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне «Сүйреу рәсімдері мен ойындары» атты көпұлттық элементінің құрамына енгізілді.