Кіріспе
Барон Рикс (Брайан Норман Роджер Рикс, 27 қаңтар 1924 – 20 тамыз 2016) – ағылшын актері және театр директоры, Лондон сахнасында рекордтық ұзақтықтағы фарстарды қойымға алып, олардың ішінде «Dry Rot», «Simple Spymen» және «One for the Pot» пьесалары болды. Оның бір түндік телешоулары оны BBC-дегі ең көп жалақы алатын актерлердің біріне айналдырды. Ол көбінесе әйелі Эльспет Грей және әпкесі Шейла Мерсьемен бірге жұмыс істеді, Шейла Мерсье «Эмердейл фермасы» телесериалында ана рөлін сомдады. Бірінші баласы Даун синдромымен туғаннан кейін Рикс мүгедектердің құқықтарын қорғау және басқа да әлеуметтік мәселелермен айналысты. 1992 жылы ол Лордтар палатасына тәуелсіз депутат ретінде кірді және 1998 жылдан өмірінің соңына дейін Mencap ұйымының президенті болды.
Brian Norman Roger Rix, Baron Rix, (27 January 1924 – 20 August 2016) was an English actor manager, who produced a record breaking sequence of long running farces on the London stage, including Dry Rot, Simple Spymen and One for the Pot. His one night TV shows made him the joint highest paid star on the BBC. He often worked with his wife Elspet Gray and sister Sheila Mercier, who became the matriarch in Emmerdale Farm. After his first child was born with Down syndrome, Rix became a campaigner for disability causes, among others. He entered the House of Lords as a crossbencher in 1992 and was president of Mencap from 1998 until his death.
Алғашқы жылдар
Рикс Йоркширдің Шығыс Ридингіндегі Котингем қаласында төрт баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Герберт Рикс және Герберттің екі ағасы, оның атасы құрған Халл қаласындағы Роберт Рикс кеме компаниясын басқарды. Рикс крикетке қызығушылық танытты және бала кезінде Йоркшир үшін ойнауды армандады. Ол 16 жасында Халл крикет клубында ойнады (соғыстан кейін Мэрилебон крикет клубында (МКК), «Стэдж» және «Лордс Тавернерс» клубтарында да ойнады). Йорк қаласындағы квакерлік Бутэм мектебінде білім алғанда, оның мақсаттары өзгерді. Оның үлкен әпкесі Шила мектеп оқып жүргенде актриса болды, ал Рикс өзі де сахнаға шығуды қалады. Төрт Рикс баласының бәрі анасы Фаннидің әуесқойлар театры басқарғаны және жергілікті опералық қоғамда жетекші сопрано болғанының арқасында театрға қызығушылық танытты. Оның барлық балалары пьесаларда ойнады, ал екеуі – Брайан мен Шила кәсіби актерлер болды. Шила Мерсиер, осы есіммен танылды, Йоркшир телеарнасының «Эмердейл фермасы» операсында Энни Сугден рөлін 20 жылдан астам ойнады, ал 1950 және 1960 жылдары ағасымен бірге «Уайтхолл» фарстарында жиі жұмыс істеді.
Актер-басқарушы
Рикс 18 жасында, Корольдік әуе күштеріндегі қызметтен кейінге шегеріліп, Дональд Вулфиттің Шекспир труппасымен кәсіби актер болды. Кәсіби актерлік карьерасын бастаған төрт айдың ішінде ол Лондонның Сент-Джеймс театрында "Он екінші түн" пьесасында Себастьян рөлін ойнады. Оның қызметтен шегерілу мерзімі ұзартылды және ол Харрогейттегі опера театрында "Ақ роза" труппасымен алғашқы апталық репертуарлық тәжірибесін алды. Кейін ол Корольдік әуе күштеріне шақырылды, соңында Донкастер маңындағы көмір шахталарында жұмыс істейтін Бевин Бой еріктісі болды. Рейтингтер көбінесе 15 миллион көрерменге жететін. 1960 жылдардың басында Рикс BBC телеарнасындағы ең көп жалақы алатын актерлердің бірі болды (Роберт Морлимен бірге). Театр труппасының тұрақты актерлерімен бірге Рикс Дора Брайан, Джоан Симс, Ян Кармайкл, Джон Ле Месюрье, Патрик Каргилл, Фабия Дрейк, Шила Хэнкок, Уоррен Митчелл, Тора Хирд және Фрэнсис Мэтьюс сияқты актерлермен бірге телехикаяларда ойнады. Дегенмен, телефарстардың тек бір бөлігі ғана BBC архивінде сақталған. Рикс сонымен қатар 11 фильмде де түсті және ол осы фильмдер өзінің комедиялық талантына сай емес деп ойласа да, олар да табысты болды.
Уайтхоллдан кейінгі кезең (1967-1977)
1967 жылы Рикс Уайтхолл театрының жалға алу мерзімі біткен соң Гаррик театрына көшті. Үлкен сахна оған репертуарлық схемасын сынап көруге мүмкіндік берді. Бұл идея Ұлттық театрдағы қойылымдар ұсынылу тәсіліне ұқсас болды – яғни, әрқайсысы әртүрлі күндері немесе апталарда ойналатын бірнеше қойылым, осылайша актерлерге түрлі рөлдерді ойнауға және тіпті бір-екі күн демалуға мүмкіндік берді. Рикс үш фарспен тәжірибе жасады: «Stand By Your Bedouin», «Uproar in the House» және «Let Sleeping Wives Lie». Бірақ бұл коммерциялық жоба болғандықтан, мемлекеттік қолдаусыз, оны жүргізу тым қымбатқа түсті. Сондықтан Рикс «Let Sleeping Wives Lie» қойылымын Гаррикте сақтап, Николас Парсонс Рикс рөлін ойнаған «Uproar in the House» қойылымын Уайтхоллға көшіруге мәжбүр болды. «Stand By Your Bedouin» қойылымы сақтауға жіберілді. «Let Sleeping Wives Lie» Лесли Кроутер, Эльспет Грей, Дерек Фарр, Эндрю Сакс және Рикс басты рөлдерде ойнаған қойылым екі жыл бойы сәтті сахналады. Бірінші жылдан кейін Грейдің орнын Рона Андерсон басты. «Let Sleeping Wives Lie» Гаррикте аяқталғаннан кейін қысқа гастрольдік тур жасады, содан кейін жаңадан қалпына келтірілген Уэстон-супер-Мэрдегі Playhouse театрында жазғы маусымды ашты. Рикс алғашқы төрт апта ойнады, содан кейін Лесли Кроутер қайтып келіп, соңғы алты апта ойнады. Осы уақытта Рикстің келесі Вест-Энд қойылымының актерлері күн сайын пойызбен Лондонға репетицияға барып, кешкі қойылымға кешкі уақытта оралды. «She's Done It Again» Гаррикте Рикс ең жақсы пікірлер алған қойылымы болды, бірақ ол оның барлық туындыларының арасында ең қысқасы болды. Рикс қойылымның қысқа уақытқа созылуына нақты себеп таба алмады, себебі Гарриктен кейін қойылым сәтті гастрольдік тур жасады. Оның сүйікті түсіндірмесі – қойылым, қызық болғанымен, біршама ескірген көрінуі мүмкін, өйткені оны Майкл Пертуи Вернон Сильвейннің соғысқа дейінгі фарсысы «Nap Hand»-тен бейімдеген және Дионн бестігінің тууына негізделген. Рикстің келесі пьесасы, Пертуидің тағы бір туындысы, «Don't Just Lie There, Say Something!» болды, онда Альфред Маркс (кейін Морей Уотсон) либидолық министр рөлін ойнады. Бұрынғы қойылымға қарағанда сын-пікірлер жақсы болмады, бірақ көрермендер келе берді және ол Гаррикте екі жыл бойы сахналады, содан кейін тағы бір сәтті гастрольдік тур жасады. Рикс, гастрольдік турларды ешқашан ұнатпаған, үйден алыс түндерге шыдамады және қойылым HTV телеарнасының «Men of Affairs» сериалына (министр рөлінде Уоррен Митчелл) және кейін фильмге (басты рөлдерде өзі, Лесли Филлипс және Джоанна Ламли) айналғанда қуанды. Содан кейін 1973–74 жылдардағы «Үш күндік апта» кезеңінде Кардиффтегі Жаңа театрда «Робинзон Крузо» пантомимасының маусымы күтілгендей сәтті болмады. Рикс әр түн сахнаға шығудан шаршап, өзінің табысының шыңына жеткенін сезініп, сахнадан кетуді ойлап бастады. Алайда ол Кембридж театрында тағы екі фарста ойнады: «A Bit Between the Teeth» (Джимми Логан және Теренс Александрмен), содан кейін Уайтхоллға оралғанда «Fringe Benefits» (Теренс Александр және Джейн Даунспен). Вест-Эндте 26 жылға жуық үздіксіз өнер көрсеткеннен кейін, 1977 жылдың 8 қаңтарында Рикс Уайтхолл театрында толған залға соңғы қойылымын берді.
Кейінгі басқарушылық мансап
Актерлік өнерден зейнеткерлікке шыққан Рикс, Рей Куни, Лори Марш және өзінің басқаруындағы – театрларды иелену және өндіріспен айналысатын Cooney Marsh Ltd компаниясына қосылды. Бұрынғы сахна менеджері, ал қазір жеке көмекшісі Джоан Бенджаминнің тиянақты көмегімен Рикс Шафтсбери, Йорк герцогы, Елшілер және қайта жаңартылған Астория сияқты түрлі Вест-Энд театрларына қойылымдар әкелуге жауапты болды. Астория, П.Дж. Проби, Шейкин' Стивенс және Тим Уитналл жұлдызды ойнаған жүлделі "Элвис" қойылымымен ашылды. Рикс және оның серіктестері сондай-ақ Нью-Йорктегі Билли Роуз театрын қайта ашуға жауапты болды, оған Трафалгар деген жаңа ат беріліп, Том Конти басты рөлде ойнаған "Кімнің өмірі бұл?" атты сәтті қойылыммен ашылды. Осы қызметте жүргенде ол (қызы Луизамен бірге) BBC телеарнасының "Let's Go" бағдарламасын жүргізді. Бұл оқу мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған алғашқы британдық бағдарлама болды және 1978 жылдан 1982 жылға дейін эфирде болды. Рикс сахнаның ар жағында болудан көңілі толмады және 1980 жылы Ақыл-ой кемістігі бар балалар мен ересектердің Ұлттық қоғамының (жақында Корольдік қоғамға, кейіннен Mencap-қа айналған) Бас хатшысы болды. Кейінірек ол BBC радиосында Шекспирді ойнап, "Құрғақ шіру" қойылымының жаңаруында 6 ай бойы өнер көрсетті, "Кеннон мен Балл" пьесасын қойды, Радио 2-де өзінің сүйікті биг-бенд джазын ойнады және үш бір түндік шоуда гастрольде болды, олардың біреуінде әйелімен бірге театр тарихын және өзінің өмірлік ерекше тәжірибесін зерттеді.
Өнер кеңесі (1986-1993)
1986 жылдан 1993 жылға дейін Рикс Ұлыбританияның Өнер кеңесінің драмалық панелінің төрағасы болды. Ол сонымен қатар Өнер кеңесінің Мүгедектік комитетінің белсенді төрағасы болды, кеңестің шешімдерінде өнер мен мүгедектік мәселелерінің маңыздылығын арттырды. Осы лауазымдарда ол динамикалық және прогрессивті екенін дәлелдеді. Рикс қызметке келген кезде драмалық панельде ерлер басым болды, бірақ 1993 жылға қарай панельде гендерлік теңдік орнатылды. Алайда, оның әйел мұрагері бұл тепе-теңдікті бұзып, қайтадан ерлерге жағдай жасады. Ол қаржыландыру басымдықтарын өзгертіп, ұлттық және аймақтық театрларға қолдау көрсетумен қатар, кішкентай, тәжірибелік гастрольдік труппаларды, жастарға және этникалық азшылықтар қауымдастықтарына арналған театрларды, сондай-ақ жаңа пьесалар жазу жобаларын белсенді түрде қолдады. Оның осы тәсілі бюрократиялық кедергілерді жеңуге мүмкіндік берді. Рикс драмалық панель үшін алғашқы бюджет жоспарын жасаған кезде (барлық труппаларға инфляция деңгейінен төмен қаржы қарастырылған болатын), панель мүшелері мен Өнер кеңесінің өзге де өкілдері британдық азиялық театр «Тара» компаниясын қаржыландыруды жоспарлаған, бірақ қажетті соманы ешкім таба алмады. Бірақ Рикс ең ірі ұлттық театрлардың қаржыландыруын тоқтатса, бұл «Тараны» қолдауға ғана емес, сонымен қатар жаңа, кішкентай жобаларды дамуға мүмкіндік беретінін батыл түрде ұсынды. Осы ұсыныс Панель мен Кеңес арқылы іске асырылды. Оның билікке қарсы тұруға дайындығы оның қызмет ету мерзімін ерекшеледі. Драмалық труппалар мен театр қызметкерлерінің мүдделерін тұрақты түрде қорғаған Рикстің жеті жылдық қызметі Тэтчердің қатаң мемлекеттік қаржыландыру саясаты кезінде де, оның жауапкершілігіндегі ешбір театр ғимараты жабылмады. Ал Лидстегі Батыс Йоркшир театры (бұрынғы Лидс театры) айтарлықтай кеңейтіліп ашылды. Сонымен қатар, оның келуінен бұрын азайып келген гастрольдік труппалардың саны 22-ден 33-ке дейін өсті. 1993 жылы Вудстокта өткен семинарда Кеңес Драма бюджетін Кеңестің жалпы бюджетіне және басқа да аз танымал өнер түрлеріне бөлінген қаражатқа байланысты пропорционалсыз түрде қысқартуға келісті. Кездесуге мамандандырылған өнер мамандары қатыспағандықтан, Рикс оқшауланып, принциптік тұрғыдан отставкаға кетті. Бұл жағдайға қоғамдық пікір наразылық тудырды және Кеңестің жоғары лауазымды өкілдерін олардың шешімінің қабылданбайтынын түсінуге мәжбүр етті. Драмалық режиссер Иэн Браун бастаған, ал драмалық панель мүшелері жалғастырған науқаннан кейін, пропорционалсыз қысқарту күшін жойды.
Үгітші
Рикс пен оның әйелі Элспет 1951 жылдың желтоқсан айында төрт баласының біріншісі дүниеге келген кезде, оқу мүмкіндігі шектеулі жандармен байланысқа түсті. Олардың қызы Шеллиге Даун синдромы диагнозы қойылды. Ондай балаларға мемлекеттік қолдау да, білім беру де жеткіліксіз болды. Мемлекет тарапынан ұсынылған жалғыз нәрсе – Виктория дәуірінде салынған, тозығы жеткен ауруханадағы орын еді, онда пациенттер сағаттап өз күшімен қалуға мәжбүр болды. Рикстер жағдайды жақсартуға бекінді және бұл мәселе бойынша үгіт жүргізетін қайырымдылық қорына қатысты. Осы ішінде, 1960-шы жылдардың басында Рикс, кейіннен Менкап деп аталған, Ақыл-ой жетілмеушілігі бар балалар мен ересектердің Ұлттық қоғамының арнайы мақсаттағы қаржы жинау комитетінің алғашқы төрағасы болды. Оның жеке тәжірибесі және осы саладағы қаржы жинаушы ретіндегі жетекшілігі, Риксті Менкапқа жұмысқа орналасуға және 1987 жылы зейнетке шыққаннан кейін 1988 жылы төраға болуға итерді. 1998 жылы ол президент болып сайланды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды атқарды.
Лордтар палатасы
1992 жылы Лордтар палатасына тәуелсіз мүше ретінде кірген Рикс, оқу қабілеті шектеулі жандарға қатысты кез келген заңға қатысты белсенді түрде жұмыс істеді. Ол палатаның тұрақты қатысушыларының бірі болды және жыл сайын денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және білім беру салаларындағы заңдарға көптеген түзетулер ұсынды. Заңдарды өзгертуге кеткен уақыттың ұзақтығы оны қатты наразылыққа толтырды. Мысалы, 1994 жылы Рикс жеке заң жобасын ұсынды, онда жергілікті билік органдарына күтімшілер мен күтім алатын адамдарға уақтылы түрде қысқа мерзімді демалыс беру міндеті жүктелді. Бұл заң жобасы Лордтар палатасында оңай қабылданды, бірақ Халықтар палатасында тіпті бірінші оқылымнан өте алмады. 1997 жылы Жаңа лейбористер үкіметке келген соң Рикс қайтадан талпыныс жасады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ақырында, Рикс ұсынған жеке заң жобасынан кейін 12 жыл өткен соң, қысқа мерзімді демалыс балалар, мектептер және отбасылар жөніндегі мемлекеттік хатшы Эд Боллз ұсынған Білім беру заңына енгізілді. Оның қатысу деңгейін 2006 жылы Білім беру заңымен бірге өзгертілген басқа да заңдарды қарастыру арқылы көруге болады. Бала күтімі заңына енгізілген түзетулер мүгедек балаларға арналған мемлекеттік бала күтімі мерзімін 16 жастан 18 жасқа дейін ұзартты, ал Сайлау әкімшілігі заңына енгізілген өзгерістер оқу қабілеті шектеулі жандардың еркін дауыс беруіне мүмкіндік берді. Рикс 1990 жылдардың ортасында Маргарет Тэтчер кезінде Мемлекеттік табысқа байланысты зейнетақы схемасы (SERPS) туралы заңнама өзгергенін анықтады. Алғашқы заң бойынша, жұбайы бірінші қайтыс болған жағдайда жесірлер мен жесірлер мемлекеттік зейнетақыларына толық SERPS қосымшасын алуға құқылы болды. Заңнамадағы өзгерістер нәтижесінде алынатын сома екі есеге азайды. Рикс бастапқы төлемді қалпына келтіру үшін күш салды және Жаңа лейбористік үкіметпен бірнеше жыл дауласып, соңында сәттілікке жетті.
Тіркелген топтар
Оның көптеген іс-әрекеттерінің ішінде ол оқу қабілеті шектеулі адамдарға арналған парламенттік топтың (All Party Parliamentary Group on Learning Disability) төрағасы (Том Кларкпен бірге) болды; оқу қабілеті шектеулі адамдарға қызмет көрсететін жобаларға шағын гранттар беретін Rix Thompson Rothenberg (RTR) қорының төрағасы, актриса Луиза Рикс және Шелли Рикс болды. Эльспет Грей 2013 жылдың 18 ақпанында қайтыс болды. Рикс 13 жасында радио әуесқойы болды және 1979 жылы Ұлыбритания радио қоғамының өмірлік вице-президенті атанды. Оның шақыру белгісі G2DQU болды. Сонымен қатар ол Ричмонд Парктің достарының президенті болды. 1970 жылы ол Лордс-Тэвернерс клубының президенті болды және ол крикетке деген сүйіспеншілігін МКК және Йоркшир ККК-нің мүшесі ретінде жалғастырды. Рикс екі рет "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасына қатысты, 1961 жылы қазанда Суррейдегі досының үйінде Эмонн Эндрюс оны күтпеген жерден таңғалдырды, ал 1977 жылы сәуірде Эндрюс оны Лондондағы «Her Majesty's» театрында таңғалдырды. Ол екі рет "Desert Island Discs" бағдарламасындағы кемеден құтылған адам ретінде болды. Біріншісі 1960 жылдың 16 мамырында Рой Пломлимен болды, бұл кемеден құтылған адамның алғаш рет бейнеге түсіріліп, келесі күні кешке көрсетілгені болды. Екіншісі 2009 жылдың 1 наурызында Кирсти Янгпен бірге болды. 2016 жылдың тамызында Рикс өзінің өлім аузында екенін жариялады және ауыр қылыққа ұшырағандарға ерікті эвтаназияны заңдастыруға шақырды. Бұл оның бұрынғы ұстанымынан елеулі өзгешелік болды, өйткені Рикс 2006 жылы көмекпен өлу туралы заңға қарсы дауыс берген еді. Ол 2016 жылдың 20 тамызында Лондонның Нортвуд қаласындағы Денвилл залында қайтыс болды.
Құрметтер мен марапаттар
Рикс 1977 жылы туған күніне орай Британ империясы орденінің командирі (CBE) болып тағайындалды және 1986 жылғы маусымда қайырымдылық қызметі үшін рыцарь атағына ие болды. 1992 жылғы 27 қаңтарда ол өмір бойына барондыққа ие болды, Вестминстер қаласындағы Уайтхолл және Йоркширдегі Хорнси бароны атанды. 1987 жылдан 1997 жылға дейін Ұлы Лондонның вице-лорд-лейтенанты болды және 1997 жылдан 2012 жылға дейін Шығыс Лондон университетінің бірінші канцлері қызметін атқарды. Кейін ол құрметті канцлер атанды. Оған Халл (MA 1981), Ашық (MA 1983), Эссекс (MA 1984), Ноттингем (DSc 1987), Эксетер (LL. D. 1997), Брэдфорд (DU 2000), Кингстон (DLitt 2012), Шығыс Лондон (D. A. 2013) университеттерімен бірге бес стипендия берілді, сондай-ақ Майерскоу колледжінің Құрметті колледж стипендиясын алды. Ол сонымен қатар көптеген сыйлықтарға ие болды, олардың ішінде: Эвиан денсаулық сыйлығы (1988), Корольдік саңырау адамдар институтының «Жылдың науқаны» сыйлығы (1990), «The Spectator» журналының «Жылдың науқаны» сыйлығы (1999), Йоркшир қоғамының «Йоркширдегі өмірлік жетістік» сыйлығы (1999), Ұлыбританияның қайырымдылық сыйлығы (2001), Британдық нейробиологиялық қауымдастықтың «Қоғамдық қызметтегі өмірлік жетістік» сыйлығы (2001) және ePolitix Charity Champions «Өмірлік жетістік» сыйлығы (2004).
He has also received numerous awards including: The Evian Health Award (1988), Royal National Institute for Deaf People Campaigner of the Year Award (1990), The Spectator Campaigner of the Year Award (1999), Yorkshire Society – Yorkshire Lifetime Achievement Award (1999), UK Charity Awards (2001), Lifetime Achievement Award for Public Service – British Neuroscience Association (2001) and the ePolitix Charity Champions Lifetime Achievement Award (2004).