Кіріспе

Рим дәуірінде Льеж аймағында өмір сүрген тунгрилер (немесе тонгрилер, немесе тунгриандар) – Рим империясы кезінде Галлияның Бельгиялық бөлігінде қоныстанған тайпа немесе тайпалар тобы. Рим империясы шегінде олардың жері Civitas Tungrorum деп аталды. Тацит оларды алғашқыда "герман" деп аталған халықтың өкілдері деп сипаттады, яғни кейін осылай аталған барлық тайпалар, тіпті Рейн өзенінің шығысындағы Германиядағылар да олардың атымен аталып кеткен. Нақтырақ айтқанда, Тацит тунгрилерді Юлий Цезарь бірнеше буын бұрын сипаттаған "Germani Cisrhenani" тайпасымен теңестірді. Олардың аты Бельгия, Германия және Нидерландыдағы көптеген жер-атаулардың бастауы болды, мысалы, Тонгерен, Тонгерло аббаттығы және Тонгельре.

Шығу тегі

Тацит өзінің "Германия" кітабында германдықтардың галлдармен қарым-қатынаста болған тунгрилердің түпнұсқалық тайпалық атауы екенін айтады; галлдар арасында "герман" термині кеңінен қолданыс тапқан. Ал "Германия" атауы, олардың айтуынша, қазіргі заманғы және жаңадан пайда болған, себебі Рейн өзенінен өтіп, галлдарды қуып шыққан тайпалар – қазір тунгрилер деп аталатындар – сол кезде германдықтар деп аталған. Осылайша, бір тайпаның аты, нәсілдің емес, біртіндеп басымдық танытты, тіпті барлығы өздерін осы жаңадан ойлап тапқан "герман" атымен атады, оны жаулап алушылар алғашқыда қорқыныш сезімін туғызу үшін қолданған. Бірнеше ұрпақ бұрын Юлий Цезарь тунгрилерді есімдерімен атамаған, бірақ кондрузилер, эбурондар, кайрозилер және паэманилер – кейінгі тунгрилермен бірге сол аймақта өмір сүргендер – "герман" деген жалпы атаумен белгілі болған және Кимбрий соғысына дейін, Рейннің шығысынан Германиядан келген. Цезарь оларды өзіне қарсы белгиялық көтеріліске қатысқандардың біріккен күші ретінде атады, оның ішінде эбурондар ең маңыздысы болды. Эбурондар, көрінетіндей, шығысқа қарай Кельнге дейін қоныстанған, оларды Амбиорикс және Кативольк басқарды. Осы тайпалармен көршілес аймақта адуатуцилер де болды, олардың шығу тегін Цезарь нақтырақ сипаттады – олар Цимбри және Тевтондардан тараған, ал германдықтар галлдарда оларға қарсы сәтті қорғаныс жасаған жалғыз тайпа болды. Олардың ұрпақтары, болған жағдайда, тунгрилердің арасында өмір сүрген болуы мүмкін. Цезарьдің жорығы кезінде тенктері мен усипеттер мал ұрлау үшін Менапий, Эбурон және Кондрузи аумақтарына Рейннің арғы жағынан өтіп, Цезарьге бұл аймақта жаңа әскери шаралар қабылдауға себеп болды. Ол оларды Рейннің арғы жағына қуды, онда олар сикамбрилердің көмегін алды. Кейіннен Цезарь өзі сикамбрилерді Рейннің арғы жағынан эбурондықтардың жеріне кіруге шақырды, олардың алдынан алынған қамалдарын тонауды мақсат етті. Рейннің арғы жағынан өтіп, Римнің Төменгі Германиясының құрамына кірген бұл тайпалар галл мәдениетінің күшті ықпалына ілескен, кейбіреулері галлдық жеке есімдерді немесе тайпалық атауларды қолданған. Кейіннен, бұл аймақ Рим империясының құрамына кіргенде, Тиберий Рейннің арғы жағындағы кейбір тайпаларды, соның ішінде сикамбрилерді және убилерді, Галлияның солтүстік-шығысына қоныстандыруға мәжбүр етті. Романдық провинциялар, тайпалық атауларымен, келген топтардың және Цезарьге дейін сол жерде өмір сүрген адамдардың бірігуінен пайда болды. Бұл тунгрилердің де, Төменгі Германияның басқа тайпаларының да шығу тегі болуы мүмкін. Римдік цивитас тунгрилердің аумағы Цезарьдің ертерек германдықтарға – цисренандықтарға – берген аумағынан кішірек, ал Рейнге жақын аймақтар әскери шекара ретінде басқарылды және кем дегенде ішінара Рейннің арғы жағынан келген сарбаздар мен қоныс аударушылармен мекенделді. Әрбір халықтың нақты тарихы белгісіз, бірақ Рейнге жақын аймақтарда ірікөлденімді қоныс аудару болған сияқты, ал тунгрилер, Тациттің айтуынша, осы процеске олардың құрамында аз әсер еткен деп күдіктелді. Кондрузилер (Цезарь атаған герман тайпаларының бірі) және тексуандрилер (бәлкім, эбурондармен бірдей) сияқты кішігірім тайпалар әскер жинау үшін әкімшілік мақсаттарда танылған топтар ретінде өмір сүруін жалғастырды. Тунгрилердің солтүстігінде, Рейн-Маас дельтасында, батавиандар болды – сондай-ақ жаңа құрылым, көрінетіндей, келген шатилерден құралған, мүмкін, эбурондар да үлес қосқан. Тунгрилердің солтүстік-шығысында, Рейнге жақын жерде, сикамбрилер деп саналатын кугернилер, ал кейіннен Кельн мен Бонн аймағында убилер қоныстанды.

Орналасқан жері

Плиний Үлкен өзінің "Табиғи тарихында" тунгрилерді Белгия Галлиясында алғаш рет атады. Ол олардың аумағында өте әйгілі бір көз бар екенін айтады, ол көптеген көпіршіктермен жарқырап ағып, ішкеннен кейін ғана сезілетін темірге ұқсас дәмге ие. Бұл су күшті тазартқыш, үш күндік қызбаны емдейді және зәрдегі тастарды ерітеді: отқа ұстағанда бұлдырап көрінеді, ал соңында қызыл түске енеді. Бұл Лиеж провинциясындағы Спа суларына немесе темірге толы және бүгін "Плиний брон" деп аталатын Тонгерендегі суларға сілтеме болуы мүмкін. Плиний мен Птолемейдің географиясында тунгрилердің нақты орны нақты көрсетілмеген, бірақ олардың Шельданың шығысына, Ардуенна Сильвасының (Арденн орманы) солтүстігіне, Мозаның (Мейза) орта және төменгі аңғары бойында орналасқандығы түсініледі. Эбурондарда Атуатука (немесе Адуатука) атты бекініс болған. Цезарь Атуатука сөзінің «бекініс» деген мағынаны білдіретінін хабарлаған. Римдік билік кезінде Адуатука Тунгрорум, қазіргі Бельгияның Лимбург провинциясындағы Тонгерен қаласы, аймақтың астанасы болды. Римдіктер тұсында тунгри цивитасы алдымен Галлия Бельгияның бір бөлігі болды, кейіннен оңтүстік-шығыстағы Убилердің және солтүстік-шығыстағы, Сикамбр тайпасынан тараған Кугернилердің аумақтарымен бірігіп, Германия Inferior құрамына кірді, ол кейін Германия Секундаға айналды. Басқа бағыттарда Рим дәуірінде олардың көршілері батыста бельгиялық Нервилер, оңтүстікте Реми және Треверилер болды, бәрі де Цезарьдің жорығына дейін сол аймақтарда тұрған тайпалар еді.

Империяның бір бөлігі

Тацит өзінің "Тарихында" 69 жылы азаматтық соғыста Тунгридің екі когортасын атап көрсетеді. Тунгрилер туралы ерте 5-ші ғасырға жатқан Notitia Dignitatum құжатында да айтылған, онда Түркистан империясының соңғы кезеңіндегі барлық әскери және мемлекеттік лауазымдар тізілген. Құжатта 205/208 жылдар аралығында Адриан қабырғасында, Верковициумда (Хаусестедс, Нортумберленд) орналасқан Тунгридің бірінші когортасының трибуны туралы мәлімет бар. Тунгриандардың екінші когортасы, сонымен қатар миллиария эквитата (шамамен 1000 сарбаздық құрам), 159 жылдан шамамен 184 жылға дейін Бьерренс бекінісінде орналасқан. IV Тунгрорум когортасы екінші ғасырда Абусинада дислокацияланған. Император Пертинаксты өлтірген римдік сарбаз Таузиус – тунгрилік болған.

Дін

Виханса құдайы (вероятно, "қасиетті құдай" деген мағынаны білдіреді) Тунгерен қаласының жанынан табылған, центурионның өз қалқанын және найзасын осы құдайға арнап жазған қола тақташада еске алынған.