Кіріспе
Тетрациклин класындағы антибиотик.
Жиі кездесетін қосымша әсерлеріне диарея, лоқсығу, құсу, іш ауруы және күнге күйіп кету қаупінің артуы жатады. Доксициклин 1957 жылы патенттелген және 1967 жылы қолдануға берілген. Бұл дәрі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті медицина тізіміне енген. Доксициклин жалпы қолданылатын дәрі ретінде қолжетімді. 2021 жылы АҚШ-та 8 миллионнан астам рецепт бойынша ең көп тағайындалған дәрі болды.
Медициналық қолданыстар
Тетрациклиндік антибиотиктер тобының барлық мүшелеріне арналған жалпы көрсеткіштерден өзге, доксициклин Лайм ауруын, созылмалы простатит, синусит, жамбас аймағының қабыну ауруларын, ауыр акне, розацея және рикетсиялық инфекцияларды емдеу үшін жиі қолданылады. Доксициклиннің папулопустулярлы розацея мен ересектердегі акнеге қарсы тиімділігі оның антибиотикалық қасиеттерімен ғана шектелмейді, сонымен қатар қабынуға қарсы және тамыр түзілуін тежеу қасиеттеріне де байланысты.
Грам-негативті бактерияларға арналған арнайы көрсетілімдер
Бактериологиялық зерттеулер дәріге сезімталдық деңгейінің қолайлы екенін көрсеткен жағдайда, доксициклин грам-теріс бактериялар тудырған инфекцияларды емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Бактериологиялық зерттеулер дәріге сезімталдық деңгейінің қолайлы екенін көрсеткен жағдайда, доксициклин грам-оң бактериялар тудырған инфекцияларды емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Доксициклин тері аурулары, мысалы, безеу және розацеа, соның ішінде көз розацеасын емдеу үшін де қолданылады. Доксициклин жіті ішек амебиазы үшін қосымша терапия ретінде қолданылады. Доксициклин сонымен қатар шанкроидқа қосымша терапия ретінде қолданылады. Осы себепті Австралияның консенсустық мәлімдемесінде доксициклинді ПЭП үшін, әсіресе, гомосексуал, бисексуал және ерлермен жыныстық қатынаста болатын басқа ерлер (ГБПМ) арасында, тек сифилис ауруының алдын алу үшін қарастыру керектігі және антимикробтық резистенттілікті арттыру қаупі ГБПМ-да басқа бактериялық ЖҚТБ-ны азайтудың кез келген мүмкін пайдасынан асып түсетіндігі айтылған. Доксициклинді ПЭП үшін дұрыс қолдану АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) және Австралиялық ВИЧ-ге қарсы медицина қоғамының нұсқаулықтарымен расталады.
Бірлескен қолдану
Бруцеллезді емдеудің бірінші қатары доксициклин және стрептомициннің қосылысы, ал екінші қатары – доксициклин және рифампициннің (рифампициннің) қосылысы болып табылады.
Амалрияға қарсы
Доксициклин Plasmodium falciparum эритроциттік сатыларына қарсы белсенді, бірақ P. falciparum гаметоциттеріне қарсы емес. Ол малярияның алдын алу үшін қолданылады. Малярияның бастапқы емдеуінде, тіпті паразит доксициклинге сезімтал болған жағдайда да, оны жеке қолдану ұсынылмайды, себебі доксициклиннің малярияға қарсы әсері кешіктіріледі. Доксициклин P. falciparum апикопластысындағы (органелладағы) ақуыз синтезін тоқтатады. Бұл тоқтату екі негізгі салдарға әкеледі: ол паразит өсуі үшін қажетті май қышқылдарын өндіру қабілетін бұзады және кофактор болып табылатын гемоглобин өндірісін нашарлатады. Бұл әсерлер паразит өмірлік циклының соңында, қанда болатын кезеңде пайда болады, соның салдарынан малярия симптомдары туындайды. Паразиттегі маңызды процестерді бұғаттау арқылы доксициклин оның өсуін тежейді және P. falciparum көбеюін сақтайды. Ол P. falciparum тірі организмдерін тікелей өлтірмейді, бірақ олардың өсуі мен көбеюіне кедергі келтіретін жағдайлар жасайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) нұсқауларында доксициклиннің артесунат немесе хининмен бірге P. falciparum қоздырған асқынусыз малярияны емдеу үшін немесе ауыр малярияға интравенозды емнен кейін қолданылуы мүмкін екені көрсетілген.
Гельминтке қарсы
Доксициклин паразиттік филяриалдық нематодалардың көбею жолдарындағы симбиотикалық Wolbachia бактерияларын өлтіреді, осылайша нематодаларды бедеу етеді және онхоцеркоз бен слонтиаз сияқты аурулардың таралуын азайтады. 2005 жылы өткізілген далалық сынақтар 8 апталық доксициклин курсы микрофиляриялардың шығарылуын дерлік тоқтататынын көрсетті.
Сезімталдылық спектрі
Доксициклин жыныстық жолмен берілетін, тыныс алу жолдары және көз инфекцияларын емдеуде тиімді қолданылған. Типтік патогендік туыстарға хламидия, стрептококк, уреаплазма, микоплазма және басқалары жатады. Төменде медициналық маңызы бар бірнеше микроорганизмдерге қатысты ең төменгі тежеуші концентрацияның сезімталдық деректері келтірілген. Хламидия пситтаци: 0,03 мкг/мл.
Емдеу жолдары
Доксициклинді ауызбен немесе тамырға салу арқылы беруге болады. Доксициклиннің ауыз арқылы сіңірілуі жоғары, себебі ол асқазан мен алдыңғы ішекте дерлік толығымен сіңіріледі.
Жүктілік және бала емізетін кезең
Доксициклинді FDA жүктілік кезінде D класты дәрі ретінде жіктейді. Доксициклин ана сүтіне өтеді. Басқа тетрациклин антибиотиктері сүйек және тіс дамуына зиян келтіру мүмкіндігі болғандықтан, жүктілік кезінде және сегіз жасқа дейінгі балаларға қолдануға қарсы көрсетіледі. Олардың арасында ана құрсағында, емшек сүті арқылы немесе ерте балалық шақта тетрациклинге ұшыраған балаларда тістердің түсінің өзгеруі және тіс эмалінің жетілмеуі туралы ескерту бар. Дегенмен, FDA доксициклинге қатысты алғашқы тістердің түсінің өзгеру қаупінің нақты анықталмағанын мойындады. Барлық қолда бар мәліметтер доксициклиннің тіс эмалінің гипоплазиясына немесе тістердің түсінің өзгеруіне аз немесе ешқандай әсер етпейтінін көрсетеді. CDC доксициклинді Q қызбасын емдеу үшін, сондай-ақ кішкентай балаларда және басқаларда безгекке қарсы рикетсиялық ауруларды емдеу үшін қолдануды ұсынады.
Жағымсыз әсерлер
Тері әсерлері тетрациклиндер тобына жататын басқа антибиотиктердің әсерлерімен ұқсас. Доксициклин асқазан-ішек трактының бұзылуына себеп болуы мүмкін. Ауызбен қабылданатын доксициклин таблеткалар эзофагитін тудыруы мүмкін, әсіресе жеткілікті мөлшерде сұйықтықсыз жұтқанда немесе жұту қиындықтары немесе қимыл-қозғалыс шектеулері бар адамдарда. Доксициклин басқа антибиотиктерге қарағанда Clostridium difficile колитін тудыру ықтималдығы төмен. Безгекке қарсы профилактика үшін доксициклин қабылдаған адамдардың 7,3–21,2% -ында күнге ұшыраған тері бөліктерінде эригематозды бөртпе пайда болуы хабарланған. Бір зерттеуде түрлі безгекке қарсы профилактикалық схемалардың қабылдануы зерттелді және доксициклиннің басқа безгекке қарсы препараттармен салыстырғанда тері реакцияларының (фотосезімталдық нақты көрсетілмеген) жоғары пайыздық көрсеткіштерін тудырмағаны анықталды. Препаратты тоқтату кезінде бөртпе жоғалады. Тетрациклиндер тобының басқа препараттарынан айырмашылығы, доксициклин бүйрек жеткіліксіздігі бар пациенттерге де қолданылуы мүмкін. Бір ірі ретроспективті зерттеуде акнеге байланысты доксициклин тағайындалған пациенттерде Крон ауруы даму қаупі 2,25 есе артады.
Өзара әрекеттесулер
Бұрын доксициклиннің CYP450 индукциясы арқылы көптеген гормоналды контрацепция түрлерінің тиімділігін төмендетуі мүмкін деп есептелген. Зерттеулер көрсеткендей, тетрациклин антибиотиктерінің (доксициклин қоса алғанда) көпшілігін қабылдау кезінде ауызша контрацептивтердің тиімділігі айтарлықтай жоғалмайды, алайда көптеген дәрігерлер препаратты қабылдаған адамдарға қаламаған жүктіліктің алдын алу үшін кедергілік контрацепция қолдануды ұсынады.
Фармакология
Доксициклин, басқа тетрациклиндік антибиотиктер сияқты, бактериостатикалық болып табылады. Ол бактериялардың протеин синтезін тежеу арқылы көбеюіне тосқауыл қояды. Доксициклин жоғары липофильді, сондықтан ол жасушаларға оңай өте алады, яғни, ауыз арқылы қабылданғаннан кейін оңай сіңіріледі және кең таралу көлеміне ие. Жоғары липофильділігінің арқасында ол бүйрек түтікшелері мен асқазан-ішек жолында қайта сіңіріледі, бұл ұзақ элиминация жартылай өмірін қамтамасыз етеді, сондай-ақ, бүйрек жеткіліксіздігі бар пациенттердің бүйректерінде жинақталуына жол бермейді, себебі ол фекалиямен өтетін компенсаторлық шығарылым арқасында бөлінеді. Доксициклиннің металл иондарымен құрамындағы кешендері қышқылды pH-да тұрақсыз, сондықтан доксициклиннің он екі елі ішегінде сіңірілуі бұрынғы тетрациклин препараттеріне қарағанда жоғары. Сонымен қатар, тамақ доксициклиннің сіңірілуіне бұрынғы препараттарға қарағанда аз әсер етеді, сынақ тамағымен салыстырғанда доксициклиннің қан сарысуындағы концентрациясы шамамен 20%-ға төмендейді, ал тетрациклин үшін бұл көрсеткіш 50%-ды құрайды.
Әрекет ету механизмі
Доксициклин – кең спектрлі бактериостатикалық антибиотик. Ол бактерияларда ғана болатын 30S рибосомалық кішібөлімшесіне байланысып, бактериялық ақуыздардың синтезін тежейді.
Фармакокинетика
Зат жұқа ішектің жоғарғы бөлігінен толығымен дерлік сіңіріледі. Ол бір-екі сағаттан кейін қан плазмасындағы ең жоғары концентрациясына жетеді және плазмадағы белоктармен байланысу деңгейі шамамен 80–90% құрайды. Доксициклинге барлық тіндер мен дене сұйықтықтарына енуге қабілетті. Ең жоғары концентрациясы өт қабығында, бауырда, бүйректерде, өкпеде, ана сүтінде, сүйектерде және жыныс мүшелерінде байқалады; сілекейде, сулы юморда, ми-жұлын сұйығында (МЖС), әсіресе қабынулы ми қабығында – төменгі деңгейде. Салыстыру үшін, тетрациклин тобына жататын миноциклин антибиотигі МЖС мен ми қабығына айтарлықтай жақсы енеді. Доксициклиннің метаболизмі көрінеу емес. Ол ішекке белсенді түрде шығарылады (бір бөлігі өт қабығы арқылы, екінші бөлігі тікелей қан тамырларынан), онда хелаттар түзілу арқылы оның бір бөлігі белсенділігін жояды. Бүйректер арқылы шамамен 40% шығарылады, ал бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысындағы адамдарда бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен. Биологиялық жартылай ыдырау мерзімі 18-22 сағатты құрайды (Фанкони синдромын тудыруы мүмкін екендігі туралы басқа деректерде 16 ± 6 сағат). Доксициклиннің C6 орнында гидроксил тобының болмауы, нефротоксикалық қосылыс пайда болуына кедерес жасайды. Осыдан кейін Pfizer компаниясының ғалымдары окситетрациклин ашқан және оны нарыққа шығарған. Екі қосылыс та, пенициллин сияқты, табиғи өнімдер болып табылады және табиғат оларды жетілдіргендіктен, оларға химиялық өзгерістер енгізу тиімділігін төмендетуге әкеледі деп кеңінен сенеді. Lloyd Conover басқаратын Pfizer ғалымдары осы қосылыстарды модификациялап, алғашқы жартылай синтетикалық антибиотик – тетрациклиннің тууына себепкер болды. Чарли Стивенс тобы Pfizer компаниясында одан әрі аналогтарды зерттеді және тұрақтылығы мен фармакологиялық тиімділігі жоғары доксициклин жасады. Бұл препарат 1960 жылдардың басында клиникалық сынақтардан өтті және 1967 жылы FDA бекітті. 1983 жылға дейін патенттік дау шешілмеді; сол кезде бұл АҚШ тарихындағы ең ірі сот процесіне айналды. Құқық бұзушылық үшін ақшалай өтемақы орнына Pfizer, International Rectifier еншілес компаниясы Rachelle Laboratories-тің ветеринариялық және мал азырау бизнесін иеленді. Іске қатысқан компаниялардың арасында 2013 жылдың ақпан айында өндірісті тоқтатқан атаусыз ірі генерик өндіруші, Teva (2013 жылдың мамырында өндірісті тоқтатқан), Mylan, Actavis және Hikma Pharmaceuticals бар. Бұл тапшылыққа себеп болған жағдай, басқа антибиотик – тетрациклиннің де тапшылығымен бірдей уақытта орын алды. 2013 және 2014 жылдардың басында АҚШ нарығында доксициклиннің бағасы күрт өсті (500 таблеткадан тұратын бөтелке үшін 20 доллардан 1800 долларға дейін), бірақ кейін қайтадан төмендеді.
Қоғам және мәдениет
Доксициклин әлем бойынша көптеген сауда атауларымен қолжетімді. Доксициклин генериктік дәрі ретінде де қолжетімді. Ревматоидты артритті емдеу үшін миноциклиннің орнына тағайындалады (екеуі де осы ауруға шамалы тиімділік көрсеткен).
Қалпына келтіру
Кейбір зерттеулер доксициклиннің қабынуға қарсы қасиеттері бар потенциалды агент екенін көрсетеді, ол интерлейкин 1 (IL 1), интерлейкин 6 (IL 6), ісіктің некроз факторы альфа (TNF α) және матрицалық металлопротеиназалар (MMP) сияқты проинфламматорлық цитокиндерді тежеп, интерлейкин 10 (IL 10) сияқты қабынуға қарсы цитокиндердің өндірісін арттырады. Цитокиндер – иммундық жасушалар бөліп шығаратын кішкентай белоктар, олар иммундық реакцияда маңызды рөл атқарады. Кейбір зерттеулер доксициклиннің ядролық фактор каппа B (NF κB) жолын тежеуге қабілетті екенін көрсетеді, ол әртүрлі жасушалардағы, соның ішінде нейрондардағы бірнеше қабыну медиаторларын жоғарылату үшін жауапты; сондықтан ол нейровоспаление емдеудің әлеуетті агенті ретінде зерттеледі. Доксициклиннің қабынуға қарсы қасиеттерін түсіндіретін ықтимал себеп – матрицалық металлопротеиназаларды (MMP) тежеу, бұл клеткадан тыс матрицаның (ECM) айналымын реттейтін және осылайша тіндердің ремоделирленуі мен қабынумен байланысты бірнеше аурулар процесінде маңызды болып табылатын протеазалар тобы. Доксициклиннің MMP-ларды, оның ішінде матрилизинді (MMP7) белдіктің металл орталығында цинк және/немесе кальций атомдарымен өзара әрекеттесу арқылы тежейтіндігі дәлелденді. Доксициклин сонымен қатар алликринге байланысты пептидаза 5-ті (KLK5) де тежейді. Доксициклиннің субмикробтық дозасы (SDD), әсіресе ұзағырақ уақыт бойы, мысалы, бірнеше ай бойы акне мен розацеаны емдеу кезінде бактериостатикалық әсері болуы мүмкін. SDD антибактериалды емес, қабынуға қарсы әсер етеді деп есептелсе де, SDD акне мен розацеамен байланысты қабынуды азайта отырып жұмыс істейтіндігі дәлелденді. Алайда, оның нақты механизмдері әлі толық анықталмаған. Бір ықтимал механизм – доксициклиннің реактивті оттегі түрлерінің (ROS) мөлшерін азайту қабілеті. Розацеадағы қабыну қабыну жасушаларының ROS өндірісінің артуымен байланысты болуы мүмкін; бұл ROS симптомдарды күшейтуге ықпал етеді. Доксициклин ROS деңгейін төмендетіп, антиоксиданттық белсенділікті тудырады, өйткені ол гидроксил радикалдар мен синглеттік оттегін тікелей жояды, бұл жоғары тотықтырғыш және қабыну жағдайлары салдарынан болатын тіндердің зақымдалуын азайтуға көмектеседі. Зерттеулер SDD-нің антибиотиктерге қарсы тұруды тудырмастан, акне мен розацея симптомдарын тиімді түрде жеңілдететінін көрсетті. Доксициклиннің қабынуға қарсы әсері нейтрофильдік химиотаксис пен окистенуші жарылыстарды тежеу арқылы байқалады, бұл – розацеа және акнедегі қабыну мен ROS белсенділігіне қатысы бар жалпы механизмдер. Дегенмен, қазіргі нәтижелер тұжырымдамалы емес, ал жануарлар үлгілеріндегі қарама-қайшылықты ескерсек, доксициклиннің қабынуға қарсы қасиеттеріне қатысты дәлелдерді жетілдіру қажет. Доксициклин ревматоидты артрит, люпус және пародонтит сияқты түрлі иммунологиялық ауруларда зерттелді. Осы жағдайларда доксициклиннің осы жағдайларды емдеуде пайдалы болуы мүмкін қабынуға қарсы және иммуномодуляторлық әсерлерін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Алайда, нақты қорытынды жасау әлі де қажет. Доксициклин сонымен қатар антиоксидантты, антиапоптотикалық және қабынуға қарсы механизмдермен байланысты нейропротективті қасиеттері үшін зерттеледі. Осыған байланысты доксициклиннің қан-ми кедергісінен өте алатынын атап өту керек. Бірнеше зерттеулер доксициклиннің аксондар мен синапстық белоктарды жоғарылату арқылы дофаминергиялық нейродегенерацияны тежейтінін көрсетті. Аксондардың дегенерациясы мен синапстардың жоғалуы нейродегенерацияның ерте кезеңдеріндегі негізгі оқиғалар болып табылады және нейродегенеративтік ауруларда, соның ішінде Паркинсон ауруында (ПВ) нейрондардың өліміне әкеледі. Сондықтан аксондар мен синапстық желілердің регенерациясы ПВ-да пайдалы болуы мүмкін. Доксициклин PC12 клеткаларында жүйке өсу факторларының (NGF) сигнализациясын имитациялайтыны дәлелденді. Алайда, бұл механизмнің доксициклиннің нейропротективті әсеріне қатысы белгісіз. Доксициклин депрессияға байланысты қабынушылық өзгерістерді қалпына келтіруде де зерттеледі. Үлкен ауқымды сынақ COVID-19-ды емдеуде доксициклинді қолданудың пайдасы жоқ екенін көрсеткеннен кейін, Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау және күтім саласындағы үздік институты (NICE) COVID-19-ды емдеу үшін дәрі-дәрмекті ұсынбау туралы нұсқаулығын жаңартты. Доксициклиннің SARS CoV 2 инфекциясына байланысты цитокин дауылдарын азайтуға қабілетті қабынуға қарсы қасиеттері болжанып келген, бірақ сынақтар күтілген нәтижені көрсетпеді. Зерттеушілер сонымен қатар доксициклиннің COVID 19-да цитокиндердің өндірісін азайтуға қабілетті қабынуға қарсы және иммуномодуляторлық әсерлері бар екенін сенді, бірақ бұл болжамды әсерлер COVID 19 емдеу нәтижесін жақсартпады.
Жараның шипалануы
Доксициклинді жараларды емдеуде қолдануға арналған жаңа дәрілік формаларды зерттеу кеңейіп, ұзақ мерзімді сақтау тұрақтылығының шектеулерін жеңу және тұтынушыға ыңғайлы, парентеральді антибиотиктерді жеткізу жүйелерін дамытуға бағытталған. Доксициклинді жеткізудің ең көп тараған және тиімді түрі – жараға жабатын таңғыштар арқылы, олар жазылу тиімділігін арттыру үшін бір қабаттыдан үш қабатты жүйеге дейін жетілдірілді. Доксициклинді жараларды емдеуде қолдану жөніндегі зерттеулер доксициклинді тұрақтандыруды жалғастыру, технологияны және өнеркәсіптік өндірісті кеңейту, сондай-ақ шұғыл жағдайларда және медициналық көмекке қол жеткізу қиын болғанда қолдануға болатын спрейлер мен аэрозольдер сияқты, жараға тікелей тиместен емдеу әдістерін зерттеуді қамтиды. Доксициклин тетрациклинмен бақыланатын транскрипциялық активацияда «тет-он» (доксициклинмен белсендірілген ген экспрессиясы) және «тет-офф» (доксициклинмен тоқтатылған ген экспрессиясы) ретінде де қолданылады. Осы мақсатта доксициклин тетрациклинге қарағанда тұрақтырақ.