Кіріспе
Португал әдебиеті – португал тілінде жазылған әдебиет. Ең қатаң мағынасында, бұл Португалия азаматтары жазған әдебиет; кең мағынада, ол Бразилия, Ангола, Мозамбик және басқа португал тілінде сөйлейтін елдер мен аумақтардан шыққан авторлардың лузофон әдебиетін де қамтуы мүмкін. Бұл мақалада португал әдебиеті sensu stricto, яғни Португалия елінің әдебиеті талқыланады. Португал әдебиетінің ерте мысалы – бастапқыда Галисия мен Португалияның солтүстігінде дамыған ортағасырлық галисия-португал поэзиясының дәстүрі. Португалия әдебиеті лирикалық поэзияның байлығы мен алуан түрлілігімен ерекшеленеді, ол тілінің пайда болған сәтінен бастап, римдік билік аяқталғаннан кейін қалыптасты; Португалияның билеушілерін, жаулауларын және кеңеюін көрсететін тарихи жазбалардың көптігімен; сондай-ақ, Гил Висенте, Бернардим Рибейро, Са де Миранданың моральдық және аллегориялық Ренессанс драмасын және әсіресе ұлттық және эпикалық поэма «Лузиадалар» авторы Луис де Камоэстің 16 ғасырдағы ұлы ұлттық эпосын қамтитын Ренессанс кезеңінің «Алтын ғасырымен» ерекшеленеді. 17 ғасыр Португалияда барокко стилінің енгізілуімен және әдебиеттің құлдырау ғасыры ретінде қарастырылды, бірақ Антониу Виейра, Мануэль Бернардес және Франсиску Родригес Лобу сияқты жазушылар да болды. 18 ғасырдағы жазушылар академиялар мен әдеби Аркадиялар құру арқылы «Алтын ғасырдың» деңгейін қалпына келтіруге тырысып, барокко стилінің құлдырауына қарсы тұруға ұмтылды. Бұл неоклассицизм дәуірі болды. 19 ғасырда неоклассикалық идеалдар тасталды, Альмейда Гаррет романтизмді енгізді, одан кейін Александр Геркулано және Камилу Кастелу Бранку ілесті. 19 ғасырдың екінші жартысында реализм (натуралистік ерекшеліктерімен) роман жазуда дамыды, оның өкілдері Эса де Кейроз және Рамалху Ортигау болды. 20 ғасырдың әдеби ағымдарын негізінен Фернандо Пессоа бейнелейді, ол Камоэске тең ұлы ұлттық ақын саналады, сондай-ақ Антониу Лобу Антунеш және әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Хосе Сарамаго сияқты авторлардың арқасында прозалық әдебиет дамыды.
Portuguese literature is literature written in the Portuguese language. In its strictest sense it is literature written particularly by citizens of Portugal; more generally it may also refer to Lusophone literature written by authors from Brazil, Angola, Mozambique, and other Portuguese speaking countries and territories. This article focuses on Portuguese literature sensu stricto, that is, literature from the country of Portugal. An early example of Portuguese literature is the tradition of a medieval Galician Portuguese poetry, originally developed in Galicia and northern Portugal. The literature of Portugal is distinguished by a wealth and variety of lyric poetry, which has characterized it from the beginning of its language, after the Roman occupation; by its wealth of historical writing documenting Portugal's rulers, conquests, and expansion; by the then considered Golden Age of the Renaissance period of which it forms part the moral and allegorical Renaissance drama of Gil Vicente, Bernardim Ribeiro, Sá de Miranda and especially the great 16th century national epic of Luís de Camões, author of the national and epic poem Os Lusíadas (The Lusiads). The seventeenth century was marked by the introduction of the Baroque in Portugal and is generally regarded as the century of literary decadence, despite the existence of writers like Father António Vieira, Padre Manuel Bernardes and Francisco Rodrigues Lobo. The writers of the eighteenth century tried to counteract a certain decadence of the baroque stage by making an effort to recover the level of quality attained during the Golden Age, through the creation of academies and literary Arcadias it was the time of Neoclassicism. In the nineteenth century, the neoclassical ideals were abandoned, where Almeida Garrett introduced Romanticism, followed by Alexandre Herculano and Camilo Castelo Branco. In the second half of the nineteenth century, Realism (of naturalistic features) developed in novel writing, whose exponents included Eça de Queiroz and Ramalho Ortigão. Literary trends during the twentieth century are represented mainly by Fernando Pessoa, considered one of the greatest national poets together with Camões, and, in later years, by the development of prose fiction, thanks to authors such as António Lobo Antunes and José Saramago, winner of the Nobel prize for Literature.
Өлең
Бұл (Генри Роуземан Ланг және Каролина Микаэлис де Васконцеллос сияқты көрнекті ерте ғалымдар) жазылған мәтіндердің басталғанға дейін жергілікті халық поэзиясы болған деп санайды, бірақ ең алғашқы даталанған өлеңдер (шамамен 1200-1225 жылдар аралығындағы бірнеше өлең) Прованстан әсер көріп, жазылған. Бұл өлеңдер галисиан-португал тілінде, сондай-ақ Ескі португал тілінде жазылған. Поэзиялық қызметтің алғашқы белгілі орындары Галисия мен Португалияның солтүстігіндегі аристократтардың сарайлары болды (бұл туралы португал тарихшысы Антониу Резенде де Оливейраның соңғы зерттеулерінен білеміз). Кейін орталық Кастилия мен Леон королі Альфонсо X (Дана Король) сарайына көшті (және т.б.). Сол ақындардың кейбіреулері (сондай-ақ басқалары) Францияда білім алған Португалияның Афонсу III сарайында өнерлерін дамытты. Галисиан-португал өлеңдерінің негізгі қолжазбалары – бәлкім 13 ғасырдың соңына жататын Cancioneiro da Ajuda, Cancioneiro da Vaticana және Cancioneiro da Biblioteca Nacional (Cancioneiro Colocci Brancuti деп те аталады). Бұл екі кодекс те итальян гуманисті Анджело Колоччидің тапсырысы бойынша Римде көшірілді, шамамен 1525 жылы. Король Диниш I (1261–1325) тұсында поэзия гүлденді, ол өте білімді адам болды және оның қалдырған шығармалары ең көп сақталған (137 мәтін). Негізгі жанрлар: ер адам дауысымен айтылатын cantiga d'amor, әйел адам дауысымен айтылатын cantiga d'amigo (барлық ақындар ерлер болғанымен) және қорлау поэзиясы, cantigas d'escarnio e maldizer (қарғыс және қорлау әндері) деп аталады. Бұл 13 ғасырдың сарай поэзиясы, көбінесе махаббат және жеке қорлау туралы (жиі дұрыс емес сатира деп аталады), Провансальдық үлгілер мен конвенциялардан туындамайды (көп айтылғандай). Көптеген ғалымдар мен сыншылар cantigas d'amigo-ны жоғары бағалайды, олар, мүмкін, «жергілікті халық әндеріне тамырланған» (Генри Роуземан Ланг, 1894), және кез келген жағдайда ежелгі немесе ортағасырлық Еуропадан сақталған әйелдер дауысымен айтылатын махаббат лирикасының ең үлкен жиынтығы болып табылады. Санта-Мария әндерін қоспағанда, ортағасырлық галисиан-португал лирикасының жалпы корпусы шамамен 1685 мәтіннен тұрады. Жоғарыда аталған үлкен қолжазбалардан басқа, бізде музыкасы бар бірнеше әндер де бар: Виндель пергаментінде Мартин Кодакстың алты cantigas d'amigo әуені, ал Пергаминхо Шаррерде король Диништің жеті cantigas d'amor фолиосының фрагменті сақталған. Бұл екі қолжазбадағы өлеңдер үлкен кодекстердегідей, тіпті бірдей ретпен келген. 15 ғасырдың ортасына қарай трубадур өлеңі жойылды, оның орнына 16 ғасырда ақын және гуманист Гарсия де Ресенде жинақтаған Cancioneiro Geral-де бейнеленген сарай поэзиясының әлсіз түрі келді. Сонымен қатар, халық өздерінің балладалық поэзиясын дамытып, оның жинағы «Romanceiro» деп аталды. Ол соғыс, рыцарлық, саяхат, діни аңыздар және теңіз туралы лирикалық-повестік өлеңдерден тұрады, олардың көптегені өте әдемі және түбіртектегі әртүрлі өркениеттердің іздерін сақтайды. Сарай ақындары Провансальдық лириканың өнерін толықтырғаннан кейін, олар халық поэзиясын еліктеп, оған Классикалық Ренессансқа дейін сақталған белгілі бір моданы сыйлады. Содан кейін ол екінші орынға түсіп, бірнеше адам оны дамытса да, 19 ғасырға дейін, Алмейда Гаррет әдеби жаңаруды бастаған және шаруалар аузынан халық өлеңдерін жинағанға дейін, әдебиетшілерге белгісіз болып қалды.
Прозалық шығарма
Проза өлеңнен кейін дамып, алғаш рет 13 ғасырда қысқа хроникалар, әулиелердің өмірі және "Ливрос де Линагенс" деп аталатын генеалогиялық трактаттар түрінде пайда болды. Португал тілінде "шансон де жести" осы күнге дейін сақталған, бірақ прозалық формада берілген романтикалық оқиғалар туралы ортағасырлық өлеңдер де бар; мысалы, "Demanda do Santo Graal" ("Киелі Граальға іздеу") және "Амадис Галлия". Соңғысының алғашқы үш кітабы қазіргі түрін 13 ғасырдың соңында өмір сүрген трубадур Жоао Лобейра берген болуы мүмкін, бірақ бұл түпнұсқа жоғалып, тек 16 ғасырдағы испан нұсқасы ғана сақталған. "Эзоп кітабы" да осы кезеңге жатады. Ренессанстың жоғары талғамы ортағасырлық әңгімелерді жеңілсіз көрсе де, оларды классикалық антикалық дәуірге деген құрмет ретінде өзгертіп қабылдады. Осыдан "Пальмериндер" циклі және Жоао де Барростың "Император Кларимундоның хроникасы" пайда болды. Ортағасырлық рыцарлық роман пасторальдық романға жол берді, оның алғашқы мысалы – Бернардим Рибейроның "Саудадасы", одан кейін испан тілінде жазған португал жазушысы Хорхе де Монтемайордың "Дианасы". Кейінірек, 16 ғасырда, қызықты әңгімеші Гонсало Фернандес Транкосо өзінің "Historias de Proveito e Exemplo" еңбегін жариялады.
Прозалық шығарма
Әдебиетте жаңа дәуір 1383-1385 жылдардағы төңкерістен басталады. Король Жоан I аң аулау туралы кітап жазды, оның ұлдары, король Дуарте мен Петр, Коимбра герцогы, ғылыми-ахлақтық трактаттар жазды, ал белгісіз автор батыр Нуньо Альварес Перейраның тарихын әдемі бір қарапайымдықпен «Хроника до Кондеставель» еңбегінде баяндады. Португал әдебиетінің мақтанышы – жылнамашылар шежіресі Фернан Лопестен басталады, ол I Педро, I Фернандо және I Жоан патшалардың тарихын жинақтады. Ол нақтылыққа деген құштарлығын көркем суреттеу және портрет салуға деген ерекше қабілетімен үйлестірді, осылайша жаңа дәуір ашылды. Оның ізбасары, ресми жылнамашы Азурара Гвинея тарихын және Африка соғыстарының жылнамасын жазды. Одан кейінгі Рю де Пина осы кемшіліктерден сақталып, Лопес сияқты шебер болмаса да, Дуарте, V Афонсо және II Жоан патшалардың билік ету кезеңдері туралы құнды мәліметтер берді. Оның соңғы монархтың тарихын ақын Гарсия де Ресенде пайдаланды, оны Жоанмен жақын араласу кезінде жинаған әңгімелермен толықтырып, өз атымен жариялады.
Поэзия
Италия поэзиясының, әсіресе Петрарканың, пішіндегі жартыаралға енгізілуі, он бесінші ғасырда Португалияда үстемдік құрған кастиль тіліндегі өлеңдердің қайта жандануына себеп болды. Сантильяна графы Дом Педроның досы, толыққанды кастиль тілінде жазған және Италиядан аллегорияға құштарлықты және классикалық антикалық дәуірге құрметті әкелген кастильдік әсердің алғашқы өкілі. Афонсу V және Жоау II заманындағы үш жүзге жуық сарайлық рыцарьлар мен джентльмендердің поэзиясы Ресенде жинаған және Хуан де Мена, Хорхе Манрике және басқа испандықтардан шабыт алған "Cancioneiro Geral" кітабында сақталған. Бұл өлеңдердің негізгі тақырыптары – махаббат және сатира. Ерекше талантты және шынайы поэзиялық сезімді көрсететін Ресенденің Инес де Кастроның қазасы туралы шумақтары, Диого Брандаоның "Fingimento de Amores" және Д. Педроның "Coplas" шығармалары бар. "Cancioneiro" кітабында есімдері кездесетін Бернардим Рибейро, Гил Висенте және Са де Миранда әдеби революция жасады.
Пасторальдық поэзия
Португалиялық пасторальдық поэзия басқа елдерге қарағанда көбірек табиғи және шынайы, себебі буколикалық мектептің негізін қалаушы Рибейро ұлттық серранильялардан шабыттанды; алайда, оның эклогтары, сезімге толы және ырғақтық үйлесімге ие болғанымен, Кристова Фалькаоның "Крисфал" туындысымен шаң қапталады. Бұл, сондай-ақ Са де Миранданың эклогтары мен ойлы "Хабарлары", арте майор өлеңдерімен жазылған. Халықтық medida velha (кейіннен итальяндық хендекасиллабтан ерекшелеу үшін ұлттық өлшем деп аталды) Камоес кішкентай туындыларында, Бандарраның болжамдарында және Гил Висентеде де қолданыла берді.
Драмалық
Гил Висенте драмалық қойылымдарды ойлап тапқан жоқ болса да, ол португал сахнасының әкесі саналады. Оның қырық төрт туындысының он төртеуі португал тілінде, ал он біреуі кастиль тілінде жазылған; қалған туындылары екі тілде жазылған және автостардан, яғни діни жұмыстардан, трагикомедиялардан және фарстардан тұрады. 1502 жылы діни туындылармен басталып, олардың ішінде "Авто да Альма" және "Баркас" трилогиясы ерекше көзге түседі, ол тез арада комедиялық және сатирикалық элементтерді енгізіп, көңіл көтеріп, моральдық мақсаттарға жетті. 1536 жылы өмірінің соңында "Инэс Перейра" және "Флореста де Энганос" сияқты таза комедияға қол жеткізіп, кейіптерді зерттеуді дамытты. Сюжеттері қарапайым, диалогтары көркем, өлеңдері көбінесе әдемі, ал Гил Висенте ұлы драматург болу үшін ертерек келгенімен, оның пьесалары барлық топтардың мінез-құлқын, әдет-ғұрыптарын, тілін және күнделікті өмірін нақты бейнелейді. Одан кейінгі драматургтерде одан артық талант та, патшалық қолдау да болмады, классицизм мектебінен білімсіздігі үшін, ал Инквизициядан олардың ұсақ-түйектері үшін сынға ұшырап, ауылдық жәрмеңкелерде және мерекелерде қара халықты көңілдіруге мәжбүр болды.
Бірінші классикалық кезең: Қайта өрлеу дәуірі
Қайта өрлеу дәуірі көрнекті ақындар, тарихшылар, сыншылар, ежелгі нәрселерді зерттеушілер, дінтанушылар және нұсқаушылардың біртумасын дүниеге әкелді, осылайша он алтыншы ғасырды алтын ғасырға айналдырды.
Лирика және эпостық поэзия
Са де Миранда итальяндық өлең үлгілерін енгізіп, поэзия деңгейін көтерді. Одан кейін тамаша стильші Антонио Феррейра, Диого Бернардес және Андраде Каминья есімдері шықты, бірақ бесінші ғасыр суретшілерінің (Quinhentistas) классикалық үлгілерді қайталауы табиғилыққа кедері келтірді, бірақ Фрей Агостиньо да Круздың өлеңдері осы ереженің жолынан шықты. Луис де Камоэстің генийі оны итальяндық және халықтық поэзияның ең жақсы элементтерін біріктіріп, жаңа поэзия жасауға жетеледі. Келесі ғасырларда оның үлгісімен көптеген суретшілер еңбек етті, бірақ олардың көптеген дастандары өлеңмен жазылған жылнамалардан аспады. Дастандарға Джеронимо Корте Реалдың үш дастаны, ал Перейра Брандао, Франсиско де Андраде, Родригес Лобу, Перейра де Кастро, Са де Менезес және Гарсия де Маскареньястың әрқайсысынан бір-бір дастан кіреді.
Классикалық пьесалар
Са де Миранда драманы реформалауға да тырысты және итальяндық үлгілерге еліктеп, "Estrangeiros" шығармасын жазды. Хорхе Феррейра де Васкончеллос "Евфросина" пьесасында алғашқы прозалық пьесаны жазған болатын, бірақ Са мен Антонио Феррейраның комедиялары жасаңқы және сәтсіз туған туындылар. Дегенмен, соңғысының "Инэс де Кастро" трагедиясы драмалық тұрғыдан әлсіз болғанымен, өлеңнің рухы мен формасында Софоклдің іздерін сақтайды.
Прозалық шығарма
Алтыншы ғасырдың ең үздік прозалық туындысы тарихқа және саяхатқа арналған. Жоао де Баррос өзінің "Декадаларында", оны Диого до Куто жалғастырды, португалдардың Шығыс елдерін және теңіздерін ашу мен жаулап алудағы ерліктерін шеберлікпен суреттеді. Эразмның досы, гуманист Дамиао де Гойс Португалия королі I Мануэльдің билігі туралы ерекше тәуелсіздікпен жазды. Епископ Осио осы тақырыпты латын тілінде қарастырды, бірақ оның қызықты "Хабарлары" қарапайым тілде жазылған. Шығыспен айналысқандардың қатарында Фернао Лопес де Кастанхеда, Антонио Гальвао, Гаспар Коррея, Брас де Альбукерке, Фрей Гаспар да Круз және Фрей Жоао дос Сантос болды. Патшалықтың жылнамаларын Франсиско де Андраде мен Фрей Бернардо да Круз жалғастырды, ал Мигель Летао де Андраде "Әртүрлілер" деген қызықты жинақты құрастырды. Осы кезеңдегі саяхат әдебиеті тым кең болғандықтан толыққанды айту мүмкін емес: Персия, Сирия, Абиссиния, Флорида және Бразилияға сапар жасалып, сипатталды, ал әке Лусена әйгілі Франциск Ксавьердің өмірбаянын жазды. Типик конкистадор Фернао Мендес Пинтоның "Саяхаты" өзінің керемет оқиғаларымен, күшті стильде, бояу мен өмірге толы болғандықтан, барлық хикая кітаптарынан артық. Ал 1552 мен 1604 жылдар аралығындағы маңызды кеме апаттары туралы жазба "História trágico marítima" қарапайым, авторсыз баяндамалардың жақсы үлгілерін ұсынады. Лиссабондық еврей Самуэль Ускенин әңгімелері де назар аударуға лайық. Дін тақырыптары көбінесе латын тілінде жазылса, халық тілінде жазған моралистердің арасында Фрей Гейтор Пинто, епископ Арреас және Фрей Томе де Иесус болды, оның "Иесустің еңбектері" көптеген тілдерде жарық көрді.
Екінші классикалық кезең: Барокко
Жетінші ғасыр әдебиетінің алдыңғы дәуірге қарағанда нашарлығына жаңа патшалық абсолютизм, португал инквизициясы, Индекс және жоғары білімді басқарған иезуиттердің шектен тыс гуманизмi кінәланды; алайда, егер гений ие болған адам пайда болса, ол барлық кедергілерді жеңіп шығар еді. Шындығында, әдебиет әлемі ұлттық құлдырауға қатысты. Гонгора мен Мариноның ықпалы барлық Сейсентистерге сезілді, бұл "Феникс Ренессида" еңбегінен көрінеді. 1640 жылғы революция португал патшасын таққа қайта отырғызды, бірақ испан тәжінің алпыс жылдық жеке одағының салдарына толыққанды нүке салдыра алмады. Испан тілі жоғары топ арасында қолданыла берді және үлкен оқырман қауымын қалайтын көптеген авторлар үшін артықшылыққа ие болды. Испания португалдардың өз елінің бұрынғы жазушыларын ұмыттырған ұлы жазушыларды дүниеге әкелді. Шет елдік ықпал ең күштісі драмада байқалды. Португалияның жетекші драматургтері испан тілінде жазды, ал ұлттық тілде тек нашар діни шығармалар мен Д. Франсиско Мануэль де Меллоның "Авто до Фидальго Апрендес" атты тапқыр комедиясы жарық көрді. Экзотикалық атаулармен құрылған көптеген академиялар әдебиеттің деңгейін көтеруді мақсат етті, бірақ олар абсурдты тезистерді талқылап, педантизм мен жаман талғамның жеңісіне әкелді.
Лирикалық поэзия
Мелодиялық өлеңдер Родригес Лобоның шабытсыз пасторальдық романдарының ауыртпалығын жеңілдетеді, ал оның "Corte na Aldea" шығармасы – әдемі әдебиетпен жазылған, алуан қызығушылық тудыратын кітап. Көп қырлы Д. Франсиско Мануэль де Мелло, моральдық тақырыптарға арналған сонеттерінен өзге, халық романстарын сәндіктей бейімдеп жазған, бірақ ең жақсы туындылары – негізді, бірақ құйындарлы "IV Жоаоға арналған естелік", тапқыр "Апологтардағы әңгімелер" және "Некедегілерге нұсқау хаты" прозалық классикасының қарапайым философиясында көрінеді. Осы дәуірдегі басқа ақындар – Сорор Виоланте до Сео және Фрей Жеронимо Вахия, Гонгораның жақтастары, Фрей Бернардо де Брито "Силвия де Лизардо" авторы, сондай-ақ сатириктер Д. Томас де Норонья және Антониу Серрао де Каштру.
Прозалық шығарма
Бұл ғасырда өлеңге қарағанда проза өнімдірек болды, тарих, өмірбаян, уағыздар және хат алмасу гүлденді. Тарихи тақырыптарда жазғандар көбінесе монастырьларда жұмыс істеген монахтар болды, ал он алтыншы ғасырдағыдай, оқиғалардың куәгері болған саяхатшылар емес. Олар көбінесе форма мәселелерімен айналысты, тарихшылардан гөрі стиль жағынан жақсырақ болды. "Monarchia Lusitana" атты ауыр еңбекке бес автордың арасында тек адал Фрей Антонио Брандао ғана деректердің маңыздылығын толық түсінді. Фрей Бернардо де Брито өзінің еңбегін жаратылыстан бастайды және оны бастауы тиіс жерде аяқтайды; ол аңызды шындықпен жиі шатастырады, бірақ жақсы зерттеуші және көрнекті баяндаушы болды. Белгілі стилист Фрей Луис де Соуза қолда бар материалдарды "Фрей Бартоломеу дос Мартирес" және "Король Д. Жоао III-нің жылнамалары" классикалық агиографиясына айналдырды. Камоэстің тарихшысы және түсіндірушісі Мануэль де Фария е Соуза тағдырдың ерекше ирониясымен испан тілін өзінің құралы ретінде таңдады, ал Мелло каталон соғысы туралы классикалық еңбегі үшін, ал Хасинто Фрейре де Андраде әділеттілікті сүйетін вице-король Д. Жоао де Кастроның тарихын әсем тілмен баяндады. Экклезиастық шешендік XVII ғасырдағыдай болған емес, ал мінбар бүгінгі баспаның орнын басты. Оның уағыздарының жаңалықтары мен қиялы үшін Әке Антонио Виейра Римде "Католик шешендерінің ханзадасы" деген атаққа ие болды, және олар мен оның хаттарында талғамның кейбір кемшіліктері болғанымен, ол идеялар мен өрнек жағынан да ұлы; оның уағыздарының ең танымалдарының бірі – 1654 жылғы балыққа арналған Әулие Антонио уағызы. Ораториан Мануэль Бернардестің сөздері мен діни трактаттары, ол усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, Вейра сияқты іс-қимыл адамының жазбаларында байқамайтын тыныштық пен тәттілікке ие, және бірдей бай болғанымен, классикалық португал прозасының таза үлгілері. Ол "Luz e Calor" және "Nova Floresta" еңбектерінде ең жақсы көрінеді. Хаттасу өнеріне Д. Франсиско Мануэль де Меллоның жақын хаттары, Фрей Антонио дас Шагас рухани және "Мариана Алкофорадоның хаттары" сияқты бес қысқа, бірақ әсерлі адамдық сезім құжаттары жатады.
Үшінші классикалық кезең: неоклассицизм
Афектация XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы әдебиетке әсерін тигізе берді, бірақ өзгерістердің белгілері біртіндеп көріне бастады және Романтизм қозғалысы деп аталатын толыққанды әдеби реформамен аяқталды. Басымшылыққа түсіп, елден шығып кеткен көрнекті тұлғалар, ынталандыру және үлгі көрсету арқылы зияткерлік прогреске үлкен үлес қосты. Верни ескірген оқу әдістерін сынап, "Verdadeiro Methodo de Estudar" еңбегінде әдеби және ғылыми құлдырауды көрсетті, ал түрлі академиялар мен Аркадиялар өз алдыңғыларынан ақылдырақ болып, стиль және тілдің тазалығы үшін жұмыс істеді және шетелдік классиканың ең жақсы туындыларын аударды.
Академиялар
Француз академиясын үлгі етіп, 1720 жылы Иоанн V құрған Тарих академиясы он бес томдық ғылыми "Естеліктерді" жариялап, Португалия тарихын сын тұрғысынан зерттеуге негіз салды. Оның құрамында "Historia da Casa Real" еңбегінің авторы Каэтано де Соза және библиограф Барбоза Мачадо болды. 1779 жылы құрылған Корольдік ғылым академиясы осы жұмысты жалғастырып, әдеби сынды берік негізге қойды, алайда көркем әдебиеттің бас өкілдері Аркадиямен байланысты болды.
Аркадиялықтар
Олардың ішіндегі ең маңыздысы 1756 жылы ақын Круз е Сильва «жақсы сөйлеу және поэзия мектебін құру үшін» құрған Аркадия Улисипоненсе болды. Оған сол кездегі ең әйгілі жазушылар кірді. Педро Корреа Гарсао классикалық асыл тастардан тұратын «Кантата де Дидо» атты шығармасын, сондай-ақ көптеген керемет сонеттер, одалар мен хаттарды жазды. Квитаның буколикалық өлеңінде Бернардин Рибейроның нәзіктігі мен қарапайымдылығы бар, ал «Изоп» атты қаһармандық өлеңінде Круз е Сильва шіркеулік қызғаныш, жергілікті типтер мен басымдықты сатиралық көңіл көтерумен сатиралайды. Ішкі даулар 1774 жылы Аркадияның тарауына әкелді, бірақ ол дәмділік стандарттарын көтеру және жаңа поэтикалық формаларды енгізу арқылы пайдалы қызмет атқарды. Өкінішке орай, оның жақтастары ежелгі классиктер мен квинентистерді еліктеуге тырысып, эмоциясыз және бояусыз, суық, логикалық стильді қабылдады. Олардың көзқарастары өте академиялық болды. Аркадиялықтардың көпшілігі соңғы күндері Мейценас болған Эрисейра графының үлгісіне еліктеп, Францияда қалыптасқан псевдоклассицизмді ұлттықтандыруға тырысты. 1790 жылы «Жаңа Аркадия» құрылды, онда Бокадж басқа жағдайда ұлы ақын бола алатын адам болды. Оның таланты оны жалпы ортақ жағдайға қарсы шығуға итермеледі, және ол тұрақты жетістікке қол жеткізбесе де, оның сонеттері Камоэнспен бәсекелеседі. Ол сатира сияқты қысқа импровизациялық лириканың шебері болды, оны «Pena de Talião» -да Агостиньо де Македоға қарсы қолданды. Бұл дүрбелеңді діни қызметкер өзін әдеби диктатор етіп таныстырды және «Os Burros» шығармасында барлық басқа бардтарды үндеуде жеңіп шықты, сонымен қатар ол Лузиадаларды «Oriente» деген дәмсіз эпостық шығармамен алмастыруға тырысты. Алайда, ол дидактикалық өлеңдерді енгізді, оның одалары жоғары деңгейге жетеді, ал оның хаттары мен саяси памфлеттері білімділік пен жан-жақтылықты көрсетеді, бірақ оның әдебиетке әсері зиянды болды. Аркадияның атауға лайық жалғыз басқа өкілі – Курво Семедо, бірақ «Диссиденттер» деп аталатын, Аркадиядан тыс қалған ақындардың арасында тәуелсіздік пен шындық сезімін көрсеткен үш адам бар: Хосе Анастасио да Кунья, Николао Толентино және Франсиско Мануэль де Насименто, жақсырақ Филинто Элисио. Біріншісі философиялық және нәзік күйде жазды, екіншісі сол кездегі әдет-ғұрыптар мен ақымақтықтарды ақыл-ойы мен реализмі мол квинтиллаларда суреттеді, үшіншісі он алтыншы ғасыр ақындарының құрметіне қайта жандану үшін Парижде ұзақ өмір сүрді, галлицизмдер тілін тазартты және оны көптеген туындылармен байытты. Оның қолында қиялдау қабілеті болмаса да, португал өмірінің оқиғалары, немесе көріністері, шындықтың жаңа белгісін көрсетеді, ал оның «Шатобрианның шейіттері» деген бос өлең аудармасы жоғары нәтижеге ие. Өлер алдында ол романтизмге бет бұрды, Алмейда Гарреттің жеңісіне жол ашты.
Бразилия поэзиясы
XVIII ғасырда Бразилия колониясы португал әдебиетіне үлес қоса бастады. Мануэль да Коста бірнеше петрархиялық сонеттер жазды, Мануэль Инасио да Сильва Альваренга өзін құштар лирик және форманы жетілдіруші ретінде көрсетті, Томас Антонио Гонзага өзінің "Марилия де Дирсеу" атты махаббат поэмасының әсем тармақтарымен танымал болды, ал Антонио Перейра Соса Кальдастың "Poesias sacras" шығармасы метрикалық тұрғыдан қиын болғанымен, әдемі мистикалық сипатқа ие. Эпостық поэзиядағы басты есім – Басилио да Гама, оның "О Урагуай" поэмасы португалдар мен Парагвай үндістері арасындағы күресті бейнелейді. Бұл поэма бос өлеңмен жазылған және бірнеше есімді эпизодтарды қамтиды. Санта-Рита Дураоның "Карамуру" поэмасы Баияның ашылуымен басталады және Бразилияның алғашқы тарихын суреттер тізбегі арқылы көрсетеді. Жергілікті салты-дәстүрлерді сипаттайтын бөлімдері жақсы жазылған, және бұл поэмалар ана елінде сол дәуірде жазылған басқа шығармалардан жоғары тұрады.
Прозалық шығарма
Ғасыр прозасы көбінесе ғылыми тақырыптарға арналған, бірақ Антонио да Коста, Антонио Рибейро Саншес және Александр де Гусмаоның хаттары әдеби құндылыққа ие, ал белгілі Карвальейру д'Оливейраның хаттары, тіпті толыққанды дәл болмаса да, одан да көбірек мәлімет береді.
Драмалық
1640 жылы Лиссабонға сот оралғанымен, бір жүз елу жыл бойы итальяндық опера мен француздық пьесаларды ана тіліндегі қойылымдардан артық ұстады. XVIII ғасырдың басында халықтан шыққан бірнеше авторлар ұлттық драманы құруға әрекеттенді, бірақ бәрі бекер болды. Олардың туындыларының көп бөлігі төмен деңгейдегі комедия жанрына жатады. 1733 және 1741 жылдар аралығында Антониу Жозе да Силваның "Португалия опералары" шығарылды, олар нағыз комедиялық күшке және ерекше өзгешелікке ие. Николау Луистің пьесалары сияқты, олар да заманның кемшіліктері мен әдеттерін өткірлікпен әжуалайды. Соңғысы назарын батырлық комедиялар мен "капа и эспада" комедиялары арасында бөлді. Оларда идеялар мен талғам жетіспесе де, олар ұзақ уақыт бойы танымал болды. Осы уақытта "Аркадия" қазіргі француз драмасынан шабыт алып, сахнаның деңгейін көтеруге тырысты, бірақ олардың мүшелеріне драмалық қабілет жетіспеді және көп нәтижеге қол жеткізе алмады. Гарсао екі нұрлы комедия, Квита бірнеше сәтті болмаған трагедия жазды, ал Мануэль де Фигередо ұлттық тақырыптарда проза мен өлеңмен пьесалар жинады, олар он үш томды құрайды, бірақ ол кейіпкерлер жасауға шамасы келмеді.
Поэзия
XIX ғасырдың басында, елден жер аударылған Алмейда Гарретт ағылшын және француз романтизмімен танысып, ұлттық дәстүрлерге негізделген әдеби реформация бастады. "Камеос" (1825) поэмасында ол композицияның қалыптасқан қағидаларын бұзып, одан кейін "Flores sem Fruto" және қызу махаббат өлеңдерінен тұратын "Folhas Caídas" жинағын жариялады. Ал осы шебер суретшінің айқын, нәзік прозасын "Viagens na minha terra" атты романтика мен сын туралы әртүрлі жинағында көруге болады. Аскетикалық Александр Геркуланоның поэзиясы діни немесе патриоттық мотивтерге толы және Ламеннесті еске салады. Гарретт пен Геркулано бастаған қозғалыс, идеясы жоқ, тек өлең құрылысын жақсы білетін Кастильомен бірге ультраромантикалық бағытқа бұрылды. Ал Жоао де Лемос пен мұңды Соарес де Пассостың өлеңдері жеке сезімдердің шектеулі ауқымын көрсетеді, ал олардың ізбасарлары терең сезінбеген немесе мүлдем сезінбеген сезімдерді білдіреді. "Д. Джейме" патриоттық поэмасының авторы Томас Рибейро адал, бірақ форма мен әуенге тым мән берген сол мектептің өкілі. 1865 жылы Антеро де Квентал және болашақ президент Теофило Брага бастаған жас ақындар Кастильоның әдебиетке таңған үстемдігіне қарсы шығып, шетелдік ықпалдар астында философия мен поэзияның одағын жариялады. Аса қатыгез памфлет соғысы Кастильоның құлауын және поэзияның кеңдеуі мен шынайылығын жариялады, бірақ көбінесе ол христиандық емес және революциялық сипатқа ие болды. Квентал нео буддистік және неміс агностицизмінің идеяларынан шабыттанған, жақсы өңделген, пессимистік сонеттер жазды, ал позитивист Брага адамзат эпосын – "Visão dos Tempos" жинағын құрастырды. Гура Юнкейро "Морте де Д. Жоао" романында көбінесе ирониялық, "Патрия" романында Браганса патшаларын күшті сахналарда бейнелейді және жазалайды, ал "Os Simples" романында пантеистік қиялдың көзімен табиғат пен ауылдық өмірді түсіндіреді. Гомес Лиал тек Бодлерге ұқсас христианға қарсы көзқарас білдіреді. Жоао де Деус ешқандай мектепке жатпады; идеалист ретінде ол дін мен әйелдерден шабыт алды, ал "Campo de Flores" өлеңдерінің алғашқы жолдары кейде нәзік сезіммен, кейде сезімтал мистицизммен ерекшеленеді, бәрі де португалдық сипатта. Басқа да шынайы ақындар бар: сонетші Жоао Пенха, парнассиан Гонсалвес Креспо және символист Евгений де Кастро. Дін мен саясаттағы радикализмді насихаттау үшін өлеңді пайдалануға қарсы реакция жемісті болды және ХХ ғасырдың басындағы Correia de Oliveira және Lopes Vieira сияқты ең танымал ақындар, ешқандай сыртқы мақсатсыз, табиғи дауыспен өлең жазды. Олар Антонио Нобрдің "Só" кітабына, нағыз нәсілдік поэзияға көп қарызды.
Драмалық
Классикалық трагедиялардың біразын жазғаннан кейін, олардың ең жақсысы – "Като", Альмейда Гарретт англо-герман мектебінен де біраз нәрсе үйреніп, сахнаны тәуелсіз бағытта реформалауға кірісті. Ұлттық драманы табуға тырысқан ол португал тарихынан сюжеттер таңдап, "Гил Висенте автосынан" бастап, "Луис де Соуза бауыры" шедевр пьесасымен аяқталған прозалық пьесалар сериясын жазды. Оның ізбасарлары Мендес Леал мен Пинейру Шагас ультраромантизмге беріліп кетті, бірақ Фернандо Кальдейра мен Гервасио Лобато өмірге жақын, әзіл-қалжыңға толы комедиялар жазды, ал соңғы кезде Д. Жоао да Камараның аймақтық пьесалары Португалиядан тыс жерлерде де сәттілікке ие болды. Қазіргі таңда Лопес де Мендонса, Жулиу Дантас, Марселину Мескита және Эдуарду Швальбахтың тарихи және әлеуметтік пьесаларының арқасында драма ең гүлденген кезеңін басынан өткеруде, ал Гарретттің еңбектері оның қайтысынан кейін елу жыл өткен соң да жеміс беріп тұр.
Роман
Роман шын мәнінде он тоғызыншы ғасырдың туындысы болып табылады және ол Александр Геркуланоның Уолтер Скотт стиліндегі тарихи романдарымен басталды, одан кейін Ребело да Сильва "А Мочада де Д. Жоао V" романымен, Андраде Корво және басқалар осы салада жетістіктерге жетті. Әдеп-ғұрып романдарының пайда болуы көп қырлы Камило Кастело Бранкоға байланысты, ол ғасырдың басындағы өмірді "Amor de Perdição", "Novellas do Minho" және басқа да кітаптарында керемет бейнелейтін бай импрессионист болды. Гомес Коэльо (Жулио Динис), романтикалық идеалист және субъективті жазушы, "As Pupilas do Senhor Reitor" арқылы танымал, бірақ ұлы суретші – Хосе Мария де Эса де Квейрос, натуралистік мектептің негізін қалаушы, "Primo Basílio", "Correspondência de Fradique Mendes", "A Cidade e as Serras" романдарының авторы болды. Оның кейіпкерлері тірідей, ал көптеген сипаттамалық және сатирикалық бөлімдері классикаға айналды. Шағын романдар жазушылардың қатарында Пиньейро Чагас, Арнольдо Гама Луис де Магалхаес, Тейшейра де Квейрос және Мальейро Диас бар.
Басқа проза
Тарих Александр Геркуланоның еңбектерімен ғылымға айналды, оның "Historia de Portugal" шығармасы скульптуралық стилімен де құнды. Хоаким Педро де Оливейра Мартинс "Os Filhos de D. João I" және "Vida de Nuno Álvares" шығармаларындағы сахналар мен кейіпкерлерді бейнелейтін суретші ретінде танымал. Рамалхо Ортигаоның "As Farpas" шығармасын, сондай-ақ Фиальхо д'Альмейда мен Хулио Сезар Машадоның туындыларын ерекше юмор сезімімен ерекшелендіреді. Әдеби сын саласында Лучано Кордейро мен Монис Баррето сияқты қабілетті мамандар өркендеді. Геркулано бас редакторлық еткен "Panorama" басылымы әдебиетке зор және пайдалы ықпал етті, бірақ содан бері баспасөз әдебиеттен көбірек алшақтап, қазір көбінесе саясат туралы жазады.
Луис Ваз де Камоес
1524 жылы 10 маусымда дүниеге келген және 1580 жылы қайтыс болған ақын Луис Ваз де Камоес "Люсиадалар" эпосының авторы. (Виктория дәуірінде ол Елизавета Барретт Браунингтің өзінің туындыларын "Португалиялық сонеттер" деп атауға шабыттандырып, сонымен қатар оның еңбектерін жасыруға мүмкіндік берді, бұл Камоеске сілтеме еді). Португалияның ұлттық мерекесі "Португалия күні" немесе "Португалия, португалдық қауымдастықтар мен Камоес күні" (Португалия, Камоес және португалдық қауымдастықтар күні) 10 маусымда, Камоес қайтыс болған күні тойланады. Бұл күн басқа елдердегі "Тәуелсіздік күніне" ұқсас ұлттық мақтаныш пен мереке күні болып табылады.
Эса де Квейрос
Эса де Квейрос (1845–1900) – португалдық романист. Ол Порту қаласына жақын Повоа-де-Варзимде дүниеге келген. Әлемнің көптеген елдерін консул ретінде аралаған. 1888 жылы Париж консулдығына жіберілді және 1900 жылдың 16 тамызында қайтыс болғанға дейін сонда қызмет етті. Парижде жазған кітаптары португал қоғамын сынап көрсеткен. Оның ең белгілі туындылары: «Маялар» (Os Maias) (1878), «Ата Амароның қылмысы» (O Crime do Padre Amaro) (1876) және «Базилио туыс» (O Primo Bazilio) (1878). «Португалиялық Зола» атымен танылған Эса португал натурализмінің негізін қалаушы болды. 2002 жылы мексикалық режиссер Карлос Каррера Квейрос романы бойынша «Ата Амароның қылмысы» («El Crimen del Padre Amaro») фильмін түсірді. Мексика тарихындағы ең сәтті фильмдердің бірі саналса, католик дін қызметкерлерін бейнелеуі салдарынан дау тудырды.
Фернандо Пессоа
Фернандо Пессоа (1888–1935) – португал ақыны және прозашы. Ол гетеронимдерді пайдаланған, бұл оған әдетте ақынға қол жетімді емес түрлі стильдерде жазуға мүмкіндік берді. Оның ең белгілі туындыларының бірі – "Менсагем" (Хабар) атты эпикалық лирикалық өлеңі. "Хабар" Себастьяншылдық және Португалияның Себастьян Алькасер-Кибир шайқасында қаза болғаннан кейін пайда болған болжамдарын талқылайды. Португалдықтар тұманды күні қайтыс болған корольдің оралуын күтеді – Португалияны Бесінші империяны басқаруға жетелейтін "Ұлттық Мен" (Eu Nacional) оралуын күтеді.
Антеро де Квентал
Антеро де Квентал Коимбра университетінде оқыды және көп ұзамай ерекше дарынымен, сондай-ақ толқулы мінезімен және езгешелігімен көзге түсті. Ол өлең жазуды ерте жасынан бастады, көбінесе, бірақ толық емес, сонетке берілді. Бір том өлең жариялағаннан кейін, ол жас жігіттердің Антонио Фелисиано де Кастильхоны, ескі буынның ең басты ақыны және португал әдебиетінің диктаторы лауазымынан тайдырған көтерілісіне ыстық ниетпен қосылды. Содан кейін ол саяхаттап, отанына оралғаннан кейін саяси және социалистік қозғалыстарға қатысты. Көптеген көңіл көшірген жағдайлардан кейін ол өзінің соңғы поэзиялық туындыларын жандандырған батыс буддизміне тән жұмсақ пессимизмге бойұрды. Оның күйзелісі омыртқа ауруымен күшейді, ол бірнеше жыл бойы әлемнен уақытша шығып, туған аралда өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Антеро Жоао де Деустан кейін португал поэзиясының алдың қатарында тұрады. Оның басты кемшілігі – біртектілік: оның өзінің тұлғасы – жалғыз тақырыбы, және ол көбінесе сонеттен басқа композицияның ешқандай түрін қолданбайды. Бірақ осы формаға көбірек ден қойған ақындардың арасында осындай үлкен көлемде шынайы көркем туындылар жаратқандар аз. Ол өзінің күмәні мен ішкі қайшылықтарын ұмытып, немесе оларға объективті форма бере алған салыстырмалы түрде аз шығармалары әдебиеттегі ең әдемі туындылардың қатарына жатады. Нағыз терең ойлы сонеттері аз тартымды, бірақ сондай-ақ өте ұқыпты жасалған, психологиялық зерттеулер ретінде қызықты және шынайылығымен әсерлі. Оның рухани көзқарасын өзі неміс мәдениетінің оңтүстік адамының дайын емес санасына тигізген әсері деп сипаттады. Ол көп нәрсе үйренді, тіпті көбірек нәрсені жартылай үйренді, бірақ оны сіңіре алмады, және оның санасы қарама-қайшы идеялардың хаосына айналды, тек өмірдің мәнсіздігіне сенімділікке дейін қараңғылыққа ұласты, бұл оны соңында жойды. Ол қоғамдық істерге белсенді қатысса, мүмкін, құтқарылар еді, бірақ ол алдамшылыққа және көңіл көшіруге әкелмейтін ешқандай жолға түсе алмады. Дегенмен, осындай метафизикалық және жекеге бағытталған поэзияның үлкен танымалдылығы португалдардың көркемдік сезіміне куәлік етеді. Квентал проза жазушы ретінде аз жазса да, жоғары талант көрсетті. Оның ең маңызды прозалық еңбегі – «Португалия әдеби тарихының философиясы туралы ойлар», бірақ ол Коимбра мәселесіне қатысты памфлеттерімен – «Ақыл мен жақсы талғам», Кастильгоға жазған хаты және «Ресми әдебиеттердің қадір-қасиеті» арқылы танымал болды. Оның досы Оливейра Мартинс сонеттерді (Порто, 1886) редакциялады, кіріспе эссемен толықтырды; ал португалдық жетекші жазушылардың ақын туралы зерттеулері «Антеро де Квентал. Естелік» (Опорто, 1896) атты томда жарық көрді. Сонеттер көптеген еуропалық тілдерге аударылды; ағылшын тіліне Эдгар Престаж («Антеро де Квентал, Алпыс төрт сонет», Лондон, 1894) аударды, сонымен қатар Квенталдың неміс аудармашысы доктор Сторкқа жолдаған әсерлі автобиографиялық хаты қоса берілді.
Александр О'Нилл
Александр Мануэль Вахия де Кастро О’Нилл (19 желтоқсан 1924 – 21 тамыз 1986) – ирландиялық тегі бар португал ақыны. 1948 жылы О’Нилл Марио Сезари де Васконселос, Жозе Аугусто Франса және тағы басқалармен бірге Лиссабон сюрреалистік қозғалысын құрушылардың бірі болды. Оның шығармалары тез арада сюрреализмнен өзгеше стильге ауысты, бұл стиль поэзиясында өз еліне деген махаббат пен жек көрудің ара-қатынасын көрсетеді. Оның ең айқын қасиеттері – әлеуметтік және әдеби нормаларды сақтамау, тұрақты қарсылық, тілмен ойын, пародия мен қара юмор қолдану – португалдықтың мәнін ашып көрсететін және елмен қарым-қатынасын түсіндіретін күшті бейнелерді жасау үшін пайдаланылды. О’Нилл Португалиямен үнемі қақтығыста болды. Оның замандастары Салазардың билігіндегі ұлттық өмірге қарсы наразылық өлеңдерін жазса, О’Ниллдің шабуылы одан да терең болды. «Қорқынышпен тік тұру» және «Португалия» сияқты өлеңдер диктаторлық режимнің ұлттық санаға сіңген батылдық пен көрегендіктің жетіспеушілігі сияқты ауыр жағдайдың (ең жаман белгісі) көрінісі екенін көрсетті. «Көзі көрмейтін адамның ақталуы» сияқты басқа өлеңдер өзгерісті қиын немесе мүмкін емес ететін қараңғылық үшін дін мен мистиканы кінәлі деп есептейді. Кәсіби публицист болған ол, өз заманының ең тапқыр жарнамалық слогандарын ойлап тапқанымен әйгілі. О’Нилл сөздерді манипуляциялау және тиімді пайдалануда ерекше шеберлік танытты, бірақ ол бұл қабілетін лирикалық, жақсы сезім тудыратын поэзияға жұмсаудан бас тартты («Жай ғана экспрессивті» қараңыз). Романтизмге қарсы күшті ұстанымда болған және адамзатты жер бетіндегі бір түр ретінде қарастырған ол, ерекше үйлесімді әлемнің мүмкін еместігіне сенді және мистикалық немесе поэтикалық көтеріліс арқылы әлемнен қашудың барлық әрекеттерін жек көрді. Оның жалғыз үміті немесе құдайы, «Франциск Әулиенің бос сандалында» айтылғандай, басқа түрлермен (ешқашан толық бейбіт болмаған) байланыста болу еді. Көптеген туындылары жоғалып кеткен немесе жеке коллекцияларда сақталған, бірақ ол сонымен қатар өте талантты суретші және графикалық композитор болды. Оның кейбір туындылары 2002 жылы сюрреалистік қозғалысқа арналған көрмеде үлкен қызығушылық пен таңғалыс тудырды.
Жозе Сарамаго
Жозе Сарамаго (1922–2010) – португалдық жазушы, "Собор естелігі" ("Memorial do Convento") сияқты туындылардың авторы және 1998 жылы Нобель сыйлығының лауреаты болған.