Луиш де Камоэштің "Люзиадалар" дастаны

Кіріспе

Луис де Камоестің португалдық эпостық поэмасы «Лузиадалар» (uʒ luˈzi.ɐðɐʃ), әдетте «Лузиадалар» деп аударылады, Луис Ваз де Камоес (шамамен 1524/5 – 1580) жазған және алғаш рет 1572 жылы жарияланған португалдық эпостық поэма. Ол португал тіліндегі әдебиеттің ең маңызды туындысы саналады және жиі Вергилийдің «Энеидасымен» (б.з.д. I ғасыр) салыстырылады. Бұл шығарма португалдық теңізші Васко да Гаманың (1469–1524) Үндістанға теңіз жолын ашуын жұртқа паш етеді. Поэманың он кантосы оттава рима түрінде жазылған және барлығы 1,102 шумақтан тұрады. Бұл ежелгі римдіктер үшін Вергилийдің «Энеидасы» немесе ежелгі гректер үшін Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясы» сияқты. Камоес Макаода жер аударылған кезде жазылған бұл поэма алғаш рет 1572 жылы, автор Үндістаннан оралғаннан кейін үш жыл өткен соң басылған. Ол көбінесе лирикалық туынды ретінде жіктеледі, осылайша оны әдеттегі соғыс эпизодтарынан ерекшелендіреді. Эпизод тағдыр туралы сөз қозғайды және оқиғаны трагикалық соңына, тіпті коирге (астрофтарға) дейін жеткізеді. Сондай-ақ, кейіпкерлердің мәртбесі де ерекше атап көрсетіледі, бұл басты кейіпкердің қиындықтарына көңіл жарыққысы сезімін тудыруға бағытталған. Бұл тәсіл ең күшті түрде Инес өз өмірінен гөрі балаларының жетім қалуынан қорқатын кезде қолданылады, ол балаларын өсіру мүмкіндігі үшін Сібірде (Ситияда) немесе Ливияда жер аударылу үшін өлім жазасын жеңілдетуді сұрайды және оны «жас, әдемі Полиценамен» салыстырады. 134 және 135 шумақтар осы аяушылықты ояту үшін жазылған.

Адамстатор

Адамстор эпизоды үш бөлімге бөлінеді. Біріншісі, теофания, 37-ден 40-қа дейінгі строфада; екіншісі, хронологиялық баяндау тұрғысынан пролепсия, 41-ден 48-ге дейінгі строфаларды қамтиды; соңында, үшінші бөлігі, Камоэстің III Эклогасымен байланысы бар теңіздік эклог, 59-шы строфада аяқталады. Бірінші бөлімде сипатталған күшті теофания келесі жолдарда: «Дене мен шашымды, мені және барлық [басқаларды] тек оны көріп, тыңдағаннан қалқытады» («Arrepiam se as carnes e os cabelos / a mi e a todos só de ouvi lo e vê lo»). Бұл таза қорқынышты, жойылудың алда тұрған қаупін білдіреді. Зұлым жартылай құдайдың алдында қара бұлт пайда болады, ол теңізшілердің басынан жоғары көрінеді. Гама таңғалуын білдіріп, өзінің сөздерін келтіреді: «О, құдайлық күш – [мен] дедім – биіктеп, / қандай құдайлық қауіп немесе қандай құпия / осы климат пен осы теңіз бізге ұсынады / бұл дауылдан да үлкен нәрсе сияқты?» («Ó potestade – disse – sublimada, / que ameaço divino ou que segredo / este clima e este mar nos apresenta, / que mor cousa parece que tormenta?»). «Ерекше алып» («estranhíssimo Colosso»): «Жердің қатаң ұлы» («Filho aspérrimo da Terra») мынадай сипаттамамен берілген: «ұқсас емес келбет», «жапақ сақал», «жердің түсі», «топыраққа толы және бұйра шаштар / аузы қара, тістері сары» («disforme estatura», «barba esquálida», «cor terrena», «cheios de terra e crespos os cabelos / a boca negra, os dentes, amarelos»). Адамстордың сыртқы түріне жасалған осындай назар, алдыңғы көрініспен салыстыру үшін жасалған, ол: «Оңтүстік теңіздері» («mares do Sul»): «/ желдің қолайлы соғуы / бір түні, салмақтаусыз / кескіш мұрынды бақылап / ( )» («/ prosperamente os ventos assoprando, / quando hua noite, estando descuidados / na cortadora proa vigiando, / ( )»). Соңғы теңіздік эклог Камоэстің көптеген лирикалық туындыларына тән үлгіге сәйкес келеді: ғашықтық, мәжбүрлі айырылыс, орындалмаған арманға қайғыру.

The Adamastor episode is divided into three segments. The first, a theophany, goes from strophe 37 to 40; the second, which in chronological narrative terms is a prolepsis, occupies strophes 41 to 48; finally, the third part, a marine eclogue with some points of contact with Écloga III of Camões, ends in strophe 59. The vigorous theophany that the first part describes is in the following verses: "Chill the flesh and the hairs/ to me and all [the others] only by listening and seeing him" ("Arrepiam se as carnes e os cabelos / a mi e a todos só de ouvi lo e vê lo"). This is intended to convey pure fear, the imminent threat of annihilation. The evil demigod is preceded by a black cloud, which appears above the heads of the sailors. Expressing the surprise he experiences, Gama quotes himself: "Oh divine power – [I] said – sublimated, / what divine threat or what secret / this clime and this sea presents to us / that seems a bigger thing than a storm?" ("Ó potestade – disse – sublimada, / que ameaço divino ou que segredo / este clima e este mar nos apresenta, / que mor cousa parece que tormenta?") The "strange Colossus" ("estranhíssimo Colosso"): "Rude son of the Earth" ("Filho aspérrimo da Terra") is described as having: "huge stature", "squalid beard", "earthy colour", "full of earth and crinkly of hairs / blacken the mouth, yellow the teeth" ("disforme estatura", "barba esquálida", "cor terrena", "cheios de terra e crespos os cabelos / a boca negra, os dentes, amarelos"). Such emphasis on the appearance of Adamastor is intended to contrast with the preceding scenery, which was expressed as: "seas of the South" ("mares do Sul"): "( ) / the winds blowing favourably / when one night, being careless/ watching in the cutting bow, / ( )" ("( ) / prosperamente os ventos assoprando, / quando hua noite, estando descuidados / na cortadora proa vigiando, / ( )"). The final marine eclogue conforms to a pattern that is common to many of Camões' lyrical compositions: falling in love, forced separation, grieving over the frustrated dream.

Жауаптар

Мануэль де Фария е Суза 17 ғасырда осы еңбекке түсініктеме жазған. Сузаның өлімінен кейін жарық көрген бұл еңбек бастапқыда испан тілінде жазылған, ал кейіннен 19 ғасырда португал тіліне аударылған.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Лусиада, аударған Ричард Фэншоу (1655)
Лузиадалар, аударған Уильям Джулиус Микл (1776)
Лусиада, аударған Томас Мур Мусгрейв (1826)
Лусиада, аударған Томас Митчелл (1854)
Лузиадалар, аударған Джон Джеймс Обертин (1878)
Лузиадалар, аударған Ричард Фрэнсис Бертон (1880)
Лузиадалар, аударған Уильям С. Аткинсон (Пингвин, 1952)
Лузиадалар, аударған Ландег Уайт (Оксфорд, 1997)