Кіріспе
Salvia hispanica, әдетте чиа ('/tʃ//iː//ə/') деп белгілі, – ламияцея тұқымдасына жататын гүлді өсімдік, ол Мексиканың орталық және оңтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Гватемалада өседі. Ол жалған дәнді өсімдік саналады, және оның жеуге жарамды, суды жақсы сіңіретін чиа тұқымы үшін өсіріледі. Бұл тұқым Оңтүстік Американың батыс, Мексиканың батыс және АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймақтарындағы бірнеше елде тағам ретінде кеңінен қолданылады.
Salvia hispanica, one of several related species commonly known as chia ('/tʃ//iː//ə/), is a species of flowering plant in the mint family, Lamiaceae, native to central and southern Mexico and Guatemala. It is considered a pseudocereal, cultivated for its edible, hydrophilic chia seed, grown and commonly used as food in several countries of western South America, western Mexico, and the southwestern United States.
Этимология
Чиа деген сөз науатль тіліндегі чиан сөзінен шыққан, ол "майлы" деген мағынаны білдіреді. Чиа деп аталатын басқа өсімдіктердің ішінде Salvia columbariae де бар. S. hispanica ретінде өсірілетін көптеген өсімдіктер, шындығында S. officinalis subsp. lavandulifolia (синонимі S. lavandulifolia) болып табылады. Әдетте, тұқымдары диаметрі шамамен 2-3 мм болатын кішкентай сопақ пішіндес болады. Олар қоңыр, сұр, қара және ақ түстердің аралас болуымен сипатталады. Тұқымдар суды жақсы сіңіреді, суға батырғанда өз салмағынан 12 есеге дейін сұйықтық сіңіре алады. Суға батырғанда тұқымдардың сыртында шырышты қабық пайда болады, бұл чиа негізіндегі сусындарға ерекше желе тәрізді текстура береді. Чиа Мексика мен Гватемала, сондай-ақ Боливия, Эквадор, Колумбия, Никарагуа, Аргентинаның солтүстік-батысы, Австралияның кейбір аймақтары және АҚШ-тың оңтүстік-батысында коммерциялық мақсатта өсіріледі және тұтынылады. АҚШ-тың солтүстік ендіктерінде өсіруге арналған чианың жаңа, патенттелген сорттары Кентуккиде өсірілді.
Тұқымдар
Чиа тұқымы омега-3 май қышқылдарына бай азық үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі, себебі тұқымдардан 25–30% көлемде май шығаруға болады, оның ішінде α-линолен қышқылы да бар. Бұл майдың құрамында 55% ω-3, 18% ω-6, 6% ω-9 және 10% қаныққан май қышқылдары бар.
Климат және өсіру циклінің ұзақтығы
Чианың өсу циклінің ұзақтығы орналасқан жерге байланысты әртүрлі болады және биіктікке де әсер етеді. Боливия, Эквадор және Аргентинаның солтүстік-батысындағы әртүрлі экожүйелердегі өндіріс орындарында өсу циклі 100 мен 150 күн аралығында созылады. Сәйкесінше, коммерциялық өндіріс алқаптары тропикалық жағажай шөлінен бастап тропикалық жаңбырлы ормандарға және Анд таулары аралық құрғақ аңғарларға дейінгі әртүрлі экожүйелердегі биіктік диапазонында орналасқан. S. hispanica – күндіздің қысқа болуын қажет ететін гүлдейтін өсімдік, бұл оның фотопериодқа сезімталдығын және дәстүрлі сорттарда фотопериодтың өзгеруінің болмауын көрсетеді, бұл 2012 жылға дейін чиа тұқымдарын тропикалық және субтропикалық ендіктерде коммерциялық түрде қолдануды шектеді. Қазір Салвия туысына жататын дәстүрлі өсірілген сорттар АҚШ-тың жоғары ендіктегі орташа аймақтарында табиғи түрде өседі немесе өсіріледі. Өсімдік жақсы дренаждалған, орташа құнарлы топырақты жақсы көреді, бірақ қышқыл топыраққа және орташа құрғақшылыққа төтеп бере алады. Қазіргі заманғы коммерциялық өндірісте әдетте себу нормасы және қатар аралық қашықтық қолданылады. Чиа егістігінде суару жиілігі климаттық жағдайлар мен жауын-шашынға байланысты вегетациялық маусымда суарудың мүлдем болмауынан сегіз ретке дейін өзгеруі мүмкін. Тұқымның салмағы мен түсі жоғары дәрежеде тұқым қуалайды, ал ақ түстің пайда болуына бір рецессивті ген жауап береді. Чиа дақылының өсуінің алғашқы кезеңдерінде арамшөптер проблема тудыруы мүмкін, бірақ чиа көптеген қолданылатын гербицидтерге сезімтал болғандықтан, механикалық жолмен арамшөптерді жоюға басымдық беріледі.