Кіріспе

Жануардың ішкі тірек құрылымы. Эндоскелет (грекше ἔνδον, éndon = "ішінде", "ішкі" + σκελετός, skeletos = "скелет") – жануардың ішкі жағындағы құрылымдық қаңқа (скелет), жұмсақ тіндермен қапталған және әдетте минералданған тіндерден тұрады. Эндоскелеттер гравитация мен механикалық жүктемелерге қарсы құрылымдық қолдау көрсетеді, сондай-ақ скелеттік бұлшықеттерге күш беру және қозғалыс пен локомоция үшін бекіту нүктелерін қамтамасыз етеді. Омыртқалы жануарлар эндоскелеттері бар басым жануарлар тобы (көбінесе сүйектерден және кейде шеміршектерден тұрады), бірақ губкалар сияқты омыртқасыз жануарлар да тараған кальцит/кремнеземді құрылымдық элементтерден жасалған эндоскелеттердің тор тәрізді формасын дамытқан. Кейбір цефалоподтардың (кальмарлар мен сепиялар) арагонит/кальцит хитинінен жасалған ішкі қабықшасы бар, ол гладиус немесе сепия қабығы деп белгілі, бұлшықеттерді бекітуге мүмкіндік береді, бірақ негізгі функциясы көбінесе құрылымдық қолдау емес, жүзу қабілетін сақтау болып табылады, ал олардың дене пішіні көбінесе гидроскелет арқылы сақталады. Көптеген омыртқасыздардың экзоскелеттерімен салыстырғанда, эндоскелеттер бірдей скелеттік масса үшін әлдеқайда ірі дене өлшемдеріне мүмкіндік береді, өйткені көптеген жұмсақ тіндер мен мүшелер скелеттің ішінде емес, сыртында орналасқан. Құрылымдық жағынан орталықтандырылғандықтан, көлемі де ықшамдалып, қан айналымы жүйесі үшін перфузия және оттегімен қамтамасыз ету оңайлайды. Бұлшықеттердің сыртқы орналасуы қалың және әртүрлі бұлшықеттік құрылымдарға, сондай-ақ кең ауқымды қозғалыстарға мүмкіндік береді.

Шолу

Эндоскелет – адам, иттің немесе кейбір балықтардың ішкі қаңқасы. Эндоскелет теріде немесе дене тіндерінің тереңінен дамиды. Омыртқалы жануарлардың эндоскелеті негізінен екі түрлі тінден (сүйек және хрящ) құралған. Ерте эмбрионалық даму кезінде эндоскелет нотохордадан және хрящтан тұрады. Көптеген омыртқалы жануарларда нотохорда омыртқа бағанасымен алмастырылады, ал көптеген ересектерде хрящ сүйекпен алмастырылады. Эндоскелеттер әртүрлі күрделілікте жануарлардың үш типі мен бір кіші типінде кездеседі: Chordata, Echinodermata, Porifera және Coleoidea. Эндоскелет тек тірек ретінде ғана жұмыс істей алады (мысалы, губкаларда), бірақ көбінесе бұлшық еттің бекітілу орны және бұлшық күштерін тарату механизмі болып табылады. Шын эндоскелет мезодермалық тіндерден пайда болады. Мұндай қаңқа эхинодермалар мен хордаларда кездеседі. Порфераның "қаңқасы" микроскопиялық әктасты немесе кремнийлі тікенектерден немесе губка желісінен тұрады. Coleoidea эволюциялық мағынада шын эндоскелетке ие емес; онда моллюск экзоскелеті бірнеше ішкі құрылымдарға айналған, ал каттлефиштің "каттлбоуны" ең танымал мысалы. Дегенмен, олардың денесінде хрящ тіні бар, тіпті ол минералданбаған болса да, әсіресе басында, ол бастапқы бас сүйегін құрайды. Эндоскелет денеге пішін, тірек және қорғау береді, сондай-ақ қозғалыс мүмкіндігін қамтамасыз етеді.