Кіріспе

Уэльстік ағылшын комедианты және сиқыршы (1921–1984)

Томас Фредерик Купер (19 наурыз 1921 – 15 сәуір 1984) – Уэльстік комедиант және сиқыршы. Ол екі метр бойы бар, ірі денелі және жүрекше болған. Өнер көрсету кезінде әдетте қызыл фес киеді. Купер жеті жыл британдық армияда қызмет еткен, содан кейін сиқыр өнерін жетілдіріп, «Сиқыр шеңберінің» мүшесі болды. Ол өзінің сиқырлық қойылымдарымен гастрольдік сапарларда көп уақыт өткізді, оның қойылымдары сәтсіз сиқыр трюктеріне маманданған болатын. Бірақ оның мансабы теледидарға ауысқанда халықаралық деңгейде танымал болды, ол Лондондық демалыс теледидары мен Темза теледидары үшін бағдарламалар жасады. 1970 жылдардың соңына қарай Купер көп темекі шегіп, ішімдікке салынып, бұл оның мансабына және денсаулығына кері әсер етті, нәтижесінде жаңа бағдарламаларға шақырулар тоқтады және ол басқа ойын-сауық шоуларында қонақ ретінде көрінуге мәжбүр болды. 1984 жылдың 15 сәуірінде Купер 63 жасында тікелей эфирде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір

Томас Фредерик Купер 1921 жылғы 19 наурызда Гламоргандағы Керфилли қаласында, Ллвин-он-стриттегі 19-үйde дүниеге келді. Оны отбасы тұрып жатқан үйдің иесі босандырды. Оның ата-анасы – Томас Х. Купер, британдық армиядағы уэльстік сержант, кейіннен көмір шахтері, және Кэтрин Гертруда (қыздығы Райт), Томасқа үйленген ағылшын әйелі, Девон графтығының Кредитон қаласынан. Купер үш жасқа толғанда, оның денсаулығына зиян келтіруі мүмкін болған Керфиллидегі шахтерлік жұмысынан бас тарту үшін әкесі жаңа жұмыс ұсынысын қабылдады және отбасы Девонның Эксетер қаласына көшті. Эксетерде ол өзінің өнерінің бөлігіне айналған Батыс аймағының акцентін алды. Ересек болғаннан кейін, туған үйін көру үшін Уэльске келген Куперден өзін уэльстік санамайтынын сұрағанда, ол: «Иә, әкем уэльстік, ал анам девондық. Шындысы, мен Керфиллиде болдым, шамамен бір жасқа толғанда осы жерден кетіп қалдым, мен бір қызбен жақын қарым-қатынаста болдым», – деді. Бұл жауабы BBC тілшісі мен өзін күлдірді. 1960 жылдары оның інісі Дэвид (1930 жылы туған) Букингемширдегі Слау қаласында 249 Хай-стрит мекенжайында D. & Z. Купердің сиқыр дүкенін ашты. Мектепті бітіргеннен кейін Купер Саутгемптон қаласында кеме жасаушы болды. 1940 жылы ол жеті жыл қызмет еткен Корольдік атты әскерге шақырылды. Ол Мысырда Монтгомеридің «Шөл тышқандарына» қосылды. Купер Әскери-теңіз, Әскери-әуе күштері институтының (NAAFI) ойын-сауық тобының мүшесі болды және комедиялық элементтермен ұштасқан сиқыр трюктерінен өнер көрсетуді дамытты. Бір күні Каирде, ол пит шлемін киюі керек болған көріністе, реквизитті ұмытып, өтіп бара жатқан официанттан фес алып, көп күлкі тудырды. Ол содан кейін өнер көрсеткенде фес киді, бұл кейіннен «20 ғасыр комедиясының символы» деп сипатталды.

Өлім

1984 жылғы 15 сәуірде Купер 12 миллион көрерменнің алдында жүрек талмасынан құлап қалды. Ол Лондонның Вестминстердегі Корольдік театрынан тікелей эфирде көрсетіліп жатқан London Weekend Television арнасының "Live from Her Majesty's" әртүрлі бағдарламасында өнер көрсетіп жатқан кезде осы жағдай орын алды. Оның соңғы сөздері көмекшісіне, құлап түспес бұрын айтқан "Рахмет, жаным" деген сөздер болды. Көмекші оның құлағанын көргенде, бұл әрекеттің бір бөлігі деп ойлап, оған күлімсіреп қарады. Сол сияқты, көрермендер де оның артқа қарай құлағанын көріп күлді, себебі перде артынан Куперге жетіп алу үшін қысқа ғана уақытқа қол (мүмкін Тарбақтың қолы) пайда болды. Купердің жағдайы нашарлап бара жатқаны белгілі болған соң, Аласдейр Макмиллан оркестрге жоспарланбаған жарнамалық үзіліс үшін музыка ойнатуды бұйырды (LWT бас басқаруы аймақтық станциялармен байланысып, жарнамаларды көрсетуді бастағандықтан бірнеше секунд бойы экран бос қалды). Купердің сахнадағы жүрек талмасының видеосы көптеген бейне бөлісу сайттарына жүктелді. YouTube сайты 2009 жылдың мамыр айында оқиғаның видеосы жарияланғанда бірнеше тараптан сынға ұшырады. Mediawatch UK тобының өкілі Джон Бейер: "Бұл өте дөңгелексіздік. Телеарналардың оқиғаны қайталамауы олардың оған құрмет көрсетуін білдіреді және менің ойымша, бұл YouTube-қа да қатысты болуы керек" деді.

Жеке өмір

Купер 1947 жылғы 24 ақпанда Кипрдің Никосия қаласында Гвен Хентиге үйленді. Ол 2002 жылы қайтыс болды. Олардың екі баласы болды: 1956 жылы туған Томас, ол Томас Хенти деген атпен актер болды және 1988 жылы қайтыс болды; сондай-ақ Виктория. 1967 жылдан өмірінің соңына дейін Купер жеке көмекшісі Мэри Филдхауспен қарым-қатынаста болды, ол бұл туралы "Томмиге деген махаббат үшін" (1986) кітабында жазды. Купердің өсиеті 1984 жылғы 29 тамызда 327 272 фунт стерлингке тең деп расталды. 2018 жылғы Рождество күні 5-ші арнада "Томми Купер: Өзінің сөздерімен" атты деректі фильм көрсетілді. Бағдарламада Купердің қызы Вики қатысты, ол "қасіреттің салдарынан" жылдар бойы үнсіздік сақтап, алғашқы теледидарлық сұхбатын берді.

Мұрасы мен құрметтері

Купердің мүсіні 2008 жылы оның туған жері Керфилиде Томми Купер қоғамының меценаты, сэр Энтони Хопкинс қолдауымен ашылды. 45 000 фунт стерлинг тұратын мүсінді Джеймс Доун жасаған. 2009 жылы Қызыл Мұрын күніне орай, мүсінге қайырымдылық Қызыл Мұрыны тағылды, бірақ мұрын ұрланды. Купер Сулы тышқандардың Ұлы орденінің мүшесі болған. 2005 жылы «Комедияшылардың комедияшысы» деген сауалнамада комедия өнерінің шеберлері мен сарапшылары Куперді барлық уақыттағы ең ұлы комедиялық өнер иесінің алтыншысы деп таныды. Ол Джейсон Манфорд пен Джон Лайдонға әсер еткен. Жером Флинн Куперге арналған «Осындай-ақ» атты жекелеген концерттік бағдарламасымен гастрольдік сапарлар жасады. 2007 жылдың ақпан айында «The Independent» газеті «The Queen» фильмінің продюсері Энди Харрис Купердің өмірінің соңғы аптасын бейнелеуге арналған драмалық фильмді жасап жатқанын хабарлады. Харрис Купердің қазасын «ерекше» деп сипаттады, себебі бұл оқиғаның бәрі ұлттық телеарнада тікелей эфирде көрсетілді. Фильм алты жылдан кейін ITV телеарнасы үшін теледрама ретінде түсірілімге кірісті. Саймон Найдың сценарийі бойынша «Томми Купер: Ондай емес, осындай» фильмін Бенджамин Карон түсірді, ал бас рөлді Дэвид Трэлфолл ойнады. Фильм 2014 жылдың 21 сәуірінде көрсетілді. 2010 жылы Куперді Клайв Мантл «Jus' Like That! Томми Купермен бірге кеш» атты сахналық қойылымда Эдинбург фестивалінде бейнеледі. Рөлге дайындалу үшін Мантл Купердің көптеген фокус-трюктерін меңгерді және бірнеше ай бойы Джеффри Дурхамтан сабақ алды. 2012 жылы Британдық Жүрек Қоры жүрек аурулары туралы хабардарлықты арттыру мақсатында Куперді бейнелейтін жарнамалар сериясын өткізді. Оларға оның суреті бар плакаттар мен классикалық Купер әзілдерін қамтитын радио жарнамалары кірді. Том Грин жазған және Дэмиан Уильямс ойнаған «Томми Купер болу» атты жаңа пьесаны Франклин Продакшнс шығарды және 2013 жылы Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарлар жасады. 2014 жылы Томми Купердің мұражайы мен Купердің қызы Викторияның қолдауымен «Just Like That! Томми Купер шоу» атты жаңа құрмет көрсету шарасы, комедияшының қайтыс болғанына 30 жыл толуына орай, Hambledon Productions шығарды. 2014 жылдың қыркүйегінен бастап қойылым Лондонның Блумсбери ауданындағы Комедия мұражайына көшірілді және Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарларын жалғастыруда. 2016 жылдың мамыр айында Купердің есіне арналған көк тақта оның бұрынғы үйінің қабырғасына ілінді. Тамыз айында Виктория және Альберт мұражайы Купердің 116 қорап қағаздары мен реквизиттерін, соның ішінде оның «әзілдер жинағын» сатып алғаны туралы хабарланды. Мұражай оның әзілдерін «архившінің мұқияттығымен» әліппелік тәртіппен сақтау жүйесін қолданғанын мәлімдеді. 2021 жылдың 5 наурызында BBC One телеарнасы 30 минуттық «Томми Купер BBC-де» атты деректі фильмін көрсетті, онда оның ең жақсы өнерлері, соның ішінде Майкл Паркинсонды амалды гильотинамен өлтіруге жақындаған «Паркинсон» шоуындағы көрінісі көрсетілді. Оның туғанына 100 жыл толуына арналған бағдарламаны сэр Ленни Генри ұсынды.