Кіріспе

Құбыршақтар тобының түрлері Еуропалық құбыршақ (Mantis religiosa) – құбыршақтар (Mantodea) отрядының ең ірі туысы болып табылатын құбыршақтар (Mantidae) тұқымдасына жататын ірі гемиметаболикалық жәндік. Олардың кең таралған атауы – дұға ететін құбыршақ. Бұл атау олардың тыныш күйдегі алдыңғы аяқтарының ерекше қалпына байланысты берілген, ол дұға ететіндей көрінеді. Еркек және ұрғалықтарының денелері сопақ, екі жұп қанаты бар. Барлық құбыршақтардың (Mantodea) ең ерекше белгілері – үлкен күрделі көздері бар, өте икемді үшбұрышты бас және алдыңғы аяқтары ("тозу аяқтары"), олар жылдам қозғалатын немесе ұшатын жемтікті тиімді ұстау және бағындыру үшін арнайы бейімделген. Оны аулауға немесе үй жануары ретінде ұстауға болмайды. Әлемдік деңгейде IUCN оны ең аз қызығушылық тудыратын түрлердің тізіміне енгізген. Құбыршақтар өмірдің өте ерте кезеңдерінен бастап күшті деиматикалық көрсетуге бейім. Бұл мінез-құлық жануарлардың әртүрлі топтарында кездеседі және шабуылдаушылардың қорқып, шашырауы арқылы шабуылға ұшыраған жануарларға қашуға мүмкіндік береді. M. religiosa-дағы деиматикалық көрсетуге қанаттарын жаю және тозу аяқтарын бүгу кіреді, соның нәтижесінде қосақтағы (аяқтардың тамырлық бөлігі) негізінде сары немесе ақ ортасы бар екі қара нүктелі көз көзге көрінеді. Бұл жануарды әлдеқайда үлкен және қауіпті етіп көрсетеді. Қара нүктелі көздер де еуропалық құбыршақтың түрлерін ажыратуға көмектесетін ерекше белгі. M. religiosa-ның тағы бір ерекшелігі – оның орталық метаторакалық құлағы (Ультрадыбыстан қашу). Құрттардың әртүрлі топтарында кездесетін дыбысты өңдеуге арналған басқа мүшелерден айырмашылығы, метаторакалық құлақ жоғары және төмен жиіліктерге, тіпті ультрадыбысқа да жоғары сезімтал. Сондықтан авторлар оны "нағыз құлақ" деп атайды.

Түсіру

M. religiosa-ның сары, қоңыр, жасыл және кейде қара түстердің алуан түрлілігі 100 жылдан астам уақыт бойы көптеген гипотезалар мен зерттеулерге себеп болды. Дегенмен, түсінің немесе түсінің өзгеруінің себебі, пайдасы немесе механизмі туралы жалпы қабылданған жауап табылмады. Ди Чеснола 1904 жылы жасыл мантидтердің жаңа жасыл шөпте кездесетінін, ал қоңыр түрлері күнге күйген қоңыр шөпке бейімділігін байқаған. Оларды түсі ортаға сай келмейтін жерге көшіруге мәжбүрлеген кезде, дерлік барлық «сай келмейтін» жануарлар құстар сияқты жыртқыштардың шабуылынан қаза тапты. Бұл түстің жасыру мақсатын көрсетеді. Прзибрам 1907 жылы температураның өзгеруі түстің өзгеруіне әкелуі мүмкін екенін байқады: осы орайда ол енгізілген түр деп есептеледі. Германияда екі бекітілген тұрақты популяция бар: біреуі Рейнланд-Пфальцте, екіншісі Баден-Вюртембергте. Соңғы жылдары Солтүстік Еуропада (Латвия, Эстония) осы жануарлардың таралуы туралы хабарлар көбейді. Британ аралдарында кездеспесе де, M. religiosa Норманд аралдарында көбейгені тіркелді, әсіресе Джерси аралында олардың саны көп, бұл оның ареалының солтүстікке қарай Ұлыбританияға дейін кеңеюі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл түр енгізілгеніне қарамастан, Коннектикут штатының ресми жәндігі болып табылады.

Көбею

Жалпы, намаз оқитын мантидтердің жыныстық мінез-құлқы қызығушылық тудырады, сондықтан ғалымдар соңғы ғасырда оған қызығушылық танытқан. Әртүрлі түрлердің арасындағы айырмашылықтар жақсы белгілі. M. religiosa-да құдалану және жұптасу екі қадамға бөлінеді: алдын ала құдалану жануарлардың арасындағы алғашқы көру байланысынан басталып, алғашқы физикалық байланыспен аяқталады. Жыныстық қатынас физикалық байланыспен басталып, сперматофор салынған кезде аяқталады: содан кейін ол аналыққа арт жағынан жақындасады. Аталықтың аналық бас бұрғанда немесе қозғалғанда тоқтағанын байқауға болады. Мантидтер қозғалатын нысандарды жақсы анықтайды, бірақ қозғалмайтын заттарды көре алмайды. Осы «тоқтау-қозғалу» тактикасын пайдаланып, аталық аналыққа жақындап келеді. Бұл көбінесе бірнеше сағатқа созылады. Қоршаған ортаға байланысты, аталықтар кейде айналадағы өсімдіктердің жапырақтарын еліктейтін жеңіл «қалқып-қозғалу» мінез-құлқы көрсетеді, осылайша фонға үйлеседі деп есептеледі. Бұл әрекетті жасаған аталықтарды анықтау және шабуылға ұшырау ықтималдығы жоғары емес, бұл жасыру гипотезасын қолдайды және ылғалдылық. Аналықтары жұмыртқаларын жылы және күнге толы жерлердегі қатты беттерге салады. Бір жұмыртқа қабығынан шыққан көптеген жұмыртқалар бір уақытта бүкіл дөңгелек бет бойымен құрт тәрізді алғашқы дернәсілдер (L1) ретінде шығады. Дернәсілдер әрқашан таңертең шығады. Біраз уақыт бойы M. religiosa-да жыныстық каннибализм тек тұтқындық жағдайында ғана болады деген сенім кең тараған. Бұл жануарларды дұрыс ұстамаудың салдары деп есептелді (азық немесе кеңістік жетіспеуі). Алайда, 1992 жылы далалық зерттеуде аналық M. religiosa-ның каннибализм мінез-құлқы байқалды. Лоуренс табиғи және манипуляцияланған (аталықтар мен аналықтар далада бір-біріне жақын орналастырылған) жұптасулардағы каннибализм пайзысын салыстырды және 31% және 24% көрсеткіштерді тапты. Бұл осы дұғашы мантидтегі жыныстық каннибализмнің зертханалық жағдайлардың нәтижесі емес екенін дәлелдейді. Дегенмен, олар осы құбылысты күшейтуі мүмкін; үш күннен астам аш болған аналықтардың аталықтарға шабуыл жасауы ықтимал, тіпті жұптасу алдында да. Жыныстық каннибализмнің жиі орын алуы, әрине, аталықтың басы болмаса да, жұптасуды жалғастыра және тіпті бастауы мүмкін болғандықтан да қолдалады. Мидың ганглиясы жұптасу рефлекстерін тежеуі мүмкін. Басын жоғалтқаннан кейін, жұптасу ұзағырақ созылуы мүмкін, өйткені аталық ешқашан «тоқтау» туралы шешім қабылдамайды. Кейбір мантидтер екі жануардың да басын жасанды түрде алып тастағаннан кейін жұптаса алады. Басы кесілген жануарлар бес сағатқа дейін тірі қалуы мүмкін және әдетте қан кетуден немесе аштықтан өлгенде ғана өледі. Бірақ, олар сондай-ақ, жиі саранчалар мен тарақандарды да аулайды. Молюскаларға, арахнидтерге, мириаподтарға немесе олигохеталарға шабуыл жасау немесе оларды жеу де белгісіз емес. Ауланған олжа жамбас және тібік сүйектеріндегі тікенектердің арасында тұзаққа түсіп, қозғалмай қалады. Содан соң мантид әлі тірі және қозғалатын олжаны жей бастайды. Бірнеше жыл бұрын, жалпы пікір бойынша, олар олжаны жемес бұрын мойнына шағып өлтіреді, бірақ қазіргі байқаулар мұны растамайды; жануарлар тек аузына жақын дене бөліктерін жей бастайды. Ересекті мантидтің бір құрама көзі 8000-ден 10000-ға дейін оптикалық оқшауланған омматидиядан тұрады, перифериядағы интеромматидиалдық бұрышы 2°, фовеясында 0,7°. Екі көздің көру өрісінің бір-бірімен жабысуы нимфаларда 40°, ал ересектерде 70°-ға дейін жетеді. M. religiosa-да байқалатын қарап тұру мінез-құлқы қашықтықты және тереңдікті өлшеу үшін маңызды деп есептеледі; қоршаған ортаны сканерлеу үшін бас немесе бүкіл дененің көлденең жазықтықтағы маятник сияқты қозғалысы қолданылады. Қозғалыс параллаксы – бұл тереңдік белгісі, ол нысан неғұрлым жақын болса, басқа нысанға қарағанда оған қарап тұрғанда соғұрлым жылдам қозғалғандай көрінеді, ал алыстағы нысандар соғұрлым баяу қозғалғандай көрінеді. Бір көзі соқыр болған жануарлар олжаға шабуыл жасамады, бұл бинокулярлық көрудің маңызды екенін көрсетеді, өйткені әр көзден алынған ақпараттың айырмашылығы қашықтықты бағалау үшін де қолданылады. M. r. caucasica Ставропольде кездеседі. M. r. eichleri Эфиопияда, Мавританияда, Ниоколо Кобада, Ганада, Камерунда, Кенияда, Конгода, Нигерде, Сенегалда, Сомалиде, Суданда, Танзанияда, Тогода, Зимбабведе, Буркина-Фасода, Замбияда және Анатолияда кездеседі. M. r. inornata Үндістанда, Иранда, Непалда және Пәкістанда кездеседі, syn. M. r. akbari (Soomro et al., 2001), syn. M. inornata (Werner, 1930). M. r. polonica Польшада және Ресейде кездеседі. M. r. religiosa Африкада, Солтүстік Америкада (Канада, АҚШ), Еуропада және Азияда (Непал) кездеседі, бірақ Оңтүстік Америкада немесе Австралияда жоқ.