Кіріспе

1955 жылғы Артур Кларк романы. Earthlight – британ жазушысы Артур Кларктың 1955 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл, оның төрт жыл бұрын жарық көрген, сол аттас повесінің романдық көлемде кеңейтілген нұсқасы.

Шолу

Earthlight – Ай бетіндегі ғылыми фантастикалық оқиға, онда үкіметтік агент Айдың ірі обсерваториясында күдікті тыңшыны іздейді. Мәселе – Жердің (Айды басқаратын) және Күн жүйесіндегі тәуелсіз қоныстанушылар арасындағы шиеленіс. Жыл көрсетілмеген, бірақ ол 22 ғасырдың бір кезеңі. Соңғы 200 жылдан бері соғыс болған жоқ. Оқиғалар тыныш ағысқа ие: үкіметтік агент – бұл міндетті ұнатпайтын қарапайым бухгалтер. Ол «жердің жарығы» астында Айдың әсемдігін көреді; аспандағы Жер, Жердің аспанындағы Айдан әлдеқайда зор. Оқиға өте аз зорлық-зомбылық эпизодтарымен жалғасады, бірақ ғарыш шайқасымен аяқталады. Сондай-ақ, ауасыз әлемде болуы мүмкін емес «жарық сәулесі»нің жұмбағы бар. Бұл оқиғаның соңында жоғары жылдамдықпен қозғалатын металл бөлшектерінен тұратын қару сәулесі ретінде түсіндіріледі. Кларктың көптеген ғылыми-фантастикалық романдары ұқсас болашақта орын алғанымен – Earthlight, A Fall of Moondust, The Sands of Mars, Rendezvous with Rama – адамдық фон ешқашан бірдей болмайды және олар серия құрамайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сюжетте саяси біртүтас Жердің (Айға билігін сақтап) үкіметі мен Күн жүйесінің басқа аймақтарында федерация құрған тәуелсіз қоныс салушылар мен саудагерлер арасындағы саяси шиеленіс, Федерацияға сирек кездесетін ауыр металдарды беру шарттарын қанағаттандыру үшін соғысқа ұласады. Жаулықтың басталуына себеп – Айдың бұрын күмәндануға орын бермейтін ауыр металл қоры болуы мүмкін екенін көрсететін ғылыми еңбектің жариялануы. Жер үкіметінің барлау қызметі осы минералдық байлықты пайдалану туралы құпия ақпарат Федерацияға берілуі мүмкін деп күдіктенеді және Бертрам Садлер атты есепшіні жұмысқа тартады. Садлер Платон кратеріне жақын орналасқан Айдың негізгі астрономиялық обсерваториясына жіберіледі, себебі ақпарат сол жерден таратылып жатқаны туралы хабар келіп түскен. Садлердің жасырын міндеті – мемлекеттік қаржыны ысырап етуді зерттеу. Саяси шиеленіс күшейгенімен, обсерватория қызметкерлері Дракон шоқжұлдызында жақын жерде болған супернова жарылысын тамашалауға мүмкіндік алады. Ұзақ бейбітшілік кезеңінен кейін де, Жер мен Федерация соғысқа технологиялық тұрғыдан дайындықпен айналысады. Федерация жаңа ғарышқа ұшу әдісін әзірлейді, ал Жер – жаңа қорғаныс технологиясын және сұйық металдан жасалған электромагниттік иықшамы бар қаруды (қару сәуле ретінде қате түсірілген) әзірлейді. Климақтық шайқас үш Федерация крейсері мен нығайтылған кен орны ("Тор жобасы") арасында Ай обсерваториясына жақын Пико тауының маңында өтеді. Жердің ең үздік ғалымын Пикоға жеткізген екі астроном шайқастың куәсі болады. Садлердің тергеуі тек дүкен басқарушысының жемқорлық схемасын ашқаннан басқа ешқандай нәтиже бермейді, сондықтан ол екі астрономнан жауап алу үшін өзінің жасырын міндетін тастап, оларға барып кездеседі. Үш Федерация крейсерінің екеуі, сонымен қатар кен орны шайқаста жойылды. Үшінші крейсер, "Ахерон" деп аталған, қирап, Марсқа қарай шегінеді, бірақ ядролық реакторы жарылғанға дейін оған жету мүмкіндігі аз. Алайда, оның жаңа қозғалтқышы "Пегас" атты жолаушылар лайнерімен кездесуге мүмкіндік береді, ол ғарыш костюмдерінсіз 40 секундтық қашықтықты жүзіп өте алмай қалған экипаждың барлық мүшелерін (біреуін қоспағанда) құтқарады. Ана планета мен бұрынғы тәуелді отарлаушылар арасындағы бұл шешілмейтін қақтығыс, екі тарап та күткеннен бекем қарсылыққа тап болды, екі үкіметтің де беделін түсіреді. Садлер азаматтық өмірге оралады, бірақ іздеген тыңшысының бар-жоғын анықтамағаны үшін мазасыздықтан құтыла алмайды. Көп жылдар өткен соң "Ахерон" кемесінің командирі естеліктерін жазып, ақпараттың "қазір Айда зейнеткерлікте тұрып жатқан Жердің ең көрнекті астрономдарының бірінен" Федерацияға жеткенін айтады. Осы ақпарат арқылы Садлер тыңшының Роберт Молтон екенін анықтайды, ол обсерваторияға келген кезде оны алғашқы қарсы алған адам. Романның соңында Молтон Садлер мен оқырмандарға ақпаратты таратудың гениалды техникалық амалын түсіндіреді, атап айтқанда, ол обсерваторияның негізгі телескопын модульденген ультракүлгін сәуле көзін негізгі фокусына орналастырып, таратушы ретінде пайдаланған. Сигнал бірнеше миллион километр қашықтықтағы Федерация ғарыш кемесімен қабылданды.

Қабылдау

Грофф Конклин "Ер шамы" романын "шамалы стандартты мелодрама [бірақ] автордың тіпті мелодраманы да сенімді етуге жетерлік қабілетімен дамытылған" деп сипаттады. Флойд Гейл романның "ғылыми фантастикада немесе одан тыс, ең шабыттандырған көркем әңгімелеудің бірі екенін, оны оқып, қайта оқығанға тұрарлық" деді. Энтони Бухер романды жақын болашақтың шынайы, ғылыми тұрғыдан толыққанды оқиғасы деп бағалады, сонымен қатар, біздің дауысымыз өзгерген кезде әдебиеттен жоғалып кетті деп есептейтін таңғажайып және қызығушылық сезімімен толы еді. "2001: A Space Odyssey" фильмі түсіріліп жатқанда Лестер дель Рей фильмге шолу жасап, "Ер шамы" оның орнына түсірілмегеніне өкініш білдірді. Жерде жасалған, электр магниттерімен итермеленетін сұйық металл штығы бар қару, DARPA-ны осы сияқты қару жасауға шабыттандырған деседі.