Курляндия және Семигалия Герцогтығы: Тарихы мен Эволюциясы

Кіріспе

1561–1795 жылдар аралығында Балтық елдеріндегі Польша-Литва вассалдық мемлекеті, ерте заманғы герцогтік.

Курляндия және Семигалия герцогтігі (Ducatus Curlandiæ et Semigalliæ; Herzogtum Kurland und Semgallen; ; ; Księstwo Kurlandii i Semigalii) – Балтық аймағындағы, бұрын Ливония деп белгілі болған герцогтік. Ол 1561 жылдан 1569 жылға дейін Литва Ұлы Герцогтігінің номиналды вассалдық мемлекеті ретінде, ал 1569 жылдан 1726 жылға дейін Польша Корольдігінің Тажының құрамына кірді. 1726 жылы Польша-Литва одағына қосылды. 1795 жылдың 28 наурызында Польшаның үшінші бөлінісі кезінде Ресей империясы оны өзіне қосып алды. 1918 жылдың 8 наурызынан 22 қыркүйегіне дейін сол атпен қысқа мерзімді соғыс кезеңіндегі мемлекет те болды. Германия империясына бағынышты Біріккен Балтық Герцогтігінің құрамына кіру жоспарлары Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияның Балтық аймағынан бас тартуымен күйреп кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында бұл аймақ Латвияның құрамына енді.

Тарих

1561 жылы Ливон соғыстары кезінде Ливон конфедерациясы таратылып, Ливон ордені таратылды. Вильнюс шартының негізінде Эстонияның оңтүстік бөлігі мен Латвияның солтүстік бөлігі Литва Ұлы Герцогтігіне берілді. 1566 жылдың 25 желтоқсанында Гродно одағы Литва Ұлы Герцогтігі мен Ливония Герцогтігі арасында нақты одақ құрды. Даугава өзенінің батыс жағалауы мен Балтық теңізі арасындағы Латвия бөлігі Курляндия және Семигалия герцогтігі болды. Ол Эрнст Иоганн Бирон мен оның ұлы Петер фон Биронды қоспағанда, Кетлер әулетінен шыққан герцогтармен басқарылды. Ливон орденінің соңғы шебері Готтард Кеттлер Курляндияның бірінші герцогы болды. Орденнің басқа мүшелері Курляндия дворяндығына айналды, олардың бұрынғы иеліктері олардың меншігіне өтті. Жалпы алғанда, Кеттлер жаңа герцогтіктегі жердің үштен бірін алды. Жаңа астана ретінде Митау (Елгава) тағайындалды және Ландтаг жылына екі рет жиналуға тиіс болды. Курляндия аймағының бір бөлігі герцогтікке жатпады. Ливон ордені Гробиня округін (Балтық теңізінің жағалауында) Пруссия герцогына қарыз ретінде берген еді. Тағы бір округ, бұрынғы Курляндия епископтығы, Дания патшасының ұлы Магнусқа тиесілі болды. Ол оны өлгеннен кейін Курляндия герцогтігіне беруге уәде берді, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды және кейінірек Вильгельм Кеттлер бұл округті қайта алды. Орденнің басқа мүшелері сияқты Кеттлер де неміс болды және герцогтікті ұқсас неміс мемлекеттерінің үлгісінде құруға кірісті. 1570 жылы ол Privilegium Gotthardinum заңын қабылдады, ол жер иелеріне өздерінің жерлеріндегі жергілікті шаруаларды жеке тәуелділікке түсіруге рұқсат берді. 1587 жылы Готтард Кеттлер қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары Фридрих пен Вильгельм Курляндия герцогтары болды. Олар 1596 жылы герцогтікті екіге бөлді. Фридрих шығыс бөлігін, Семигалияны (Земгале) басқарды, оның резиденциясы Митауда (Елгава) орналасқан. Вильгельм батыс бөлігін, Курляндияны (Курземе) иеленді, оның резиденциясы Голдингенде (Кулдига) болды. Вильгельм Пруссия герцогының қызына үйленген кезде Гробиня округін қайта алды. Ол сондай-ақ Пилтень округі үшін төлем жасап, оны қайта бақылауына алды, бірақ ақырында ол Польша-Литва одағына қарасты. Бұл жерде ол металл өңдеу және кеме жасауды дамытты, ал жаңа кемелер Курляндия тауарларын басқа елдерге жеткізді. Алайда герцог пен жер иелері арасындағы қарым-қатынас өте шиеленіскен болды. Сонымен қатар, Курляндия герцогтігінің жоғары тұрған иесі Польша-Литва одағы жер иелерін қолдады. Вильгельм жер иелеріне деген наразылығын білдірді, бірақ бұл 1616 жылы герцогтік тақтан алынуымен аяқталды. Ақырында Вильгельм Курляндияны тастап, қалған өмірін шетелде өткізді. Осылайша Фридрих 1616 жылдан кейін Курляндияның жалғыз герцогы болды. 1600-1629 жылдары Польша-Литва одағы мен Швеция Рига маңындағы негізгі шайқас алаңдарында соғыс жүргізді. Нәтижесінде Швеция қазіргі Латвияның орталық және солтүстік бөлігін бақылауға алды, ол Швецияның Ливониясы атанды. Ливония герцогтігінің шығыс бөлігі Польшаның Инфлант воеводствосы деп аталды. Курляндия да осы соғысқа қатысты, бірақ ауыр зардаптар көрмеді. Келесі герцог Якоб Кеттлер тұсында герцогтік өркендеудің шыңына жетті. Батыс Еуропаға саяхат жасаған кезде Якоб меркантилистік идеялардың жақтаушысы болды. Металл өңдеу және кеме жасау одан да дамыды, ал ұнтақ зауыттары ұнтақ өндіруді бастады. Сауда қатынастары тек көршілес елдермен ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания, Франция, Нидерланды және Португалиямен де дамыды. Якоб Курляндия герцогтігінің сауда флотын құрды, оның негізгі порттары Вентспилс және Либау болды.

In 1561, during the Livonian Wars, the Livonian Confederation was dismantled and the Livonian Order was disbanded. On the basis of the Treaty of Vilnius, the southern part of Estonia and the northern part of Latvia were ceded to the Grand Duchy of Lithuania. On 25 December 1566, the Union of Grodno established a real union between the Grand Duchy of Lithuania and the Duchy of Livonia. The part of Latvia between the west bank of the Daugava River and the Baltic Sea became the Duchy of Courland and Semigallia. It was ruled by the dukes from the House of Kettler with the exception of Ernst Johann Biron and his son Peter von Biron. Gotthard Kettler, the last Master of the Livonian Order, became the first duke of Courland. Other members of the Order became the Couronian nobility, with the fiefdoms they had hitherto held becoming their estates. In all, Kettler received nearly one third of the land in the new duchy. Mitau (Jelgava) was designated as the new capital and a Landtag was to meet there twice a year. Several parts of the Courish area did not belong to the Duchy. The Order of Livonia had already loaned the Grobiņa district (on the coast of Baltic Sea) to the Duke of Prussia. Another district, the former Bishopric of Courland, belonged to Magnus, son of the king of Denmark. He promised to transfer it to the Duchy of Courland after his death, but this plan failed and only later did Wilhelm Kettler regain this district. Like the other members of the Order, Kettler was German and set about establishing the Duchy along the lines of similar German states. In 1570, he issued the Privilegium Gotthardinum, which allowed the landholders to enserf the native peasantry on their lands. When Gotthard Kettler died in 1587, his sons, Friedrich and Wilhelm, became the dukes of Courland. They divided the Duchy into two parts in 1596. Friedrich controlled the eastern part, Semigalia (Zemgale), with his residence in Mitau (Jelgava). Wilhelm owned the western part, Courland (Kurzeme), with his residence in Goldingen (Kuldīga). Wilhelm regained the Grobiņa district when he married the daughter of the Duke of Prussia. He also paid out and regained control over the Piltene district, but eventually, it fell to the Polish–Lithuanian Commonwealth. Here he developed metalworking and shipyards, and the new ships delivered the goods of Courland to other countries. However, relations between the duke and the landowners were quite hostile. In addition, the Polish–Lithuanian Commonwealth, which was the overlord of the Duchy of Courland, supported the landowners. Wilhelm expressed his disappointment with the landowners, but this ended with his removal from the duke's seat in 1616. Finally, Wilhelm left Courland and spent the rest of his life abroad. Thus, Friedrich became the only duke of Courland after 1616. From 1600 to 1629, the Polish–Lithuanian Commonwealth and Sweden conducted a war with its main battlefields around Riga. As a result, Sweden gained control of what is today central and northern Latvia, which became Swedish Livonia. The Commonwealth retained the eastern part of the Duchy of Livonia, thereafter called Inflanty Voivodeship in Polish. Courland was also involved in this war, but did not suffer severe damage. Under the next duke, Jacob Kettler, the Duchy reached the peak of its prosperity. During his travels in Western Europe, Jacob became a eager proponent of mercantilist ideas. Metalworking and shipbuilding became much more developed, and powder mills began producing gunpowder. Trading relations developed not only with nearby countries but also with Britain, France, the Netherlands and Portugal. Jacob established the merchant fleet of the Duchy of Courland, with its main harbours in Ventspils and Libau.

Колонизация

1651 жылы Герцогтік Африкадағы алғашқы колониясын – Гамбия өзеніндегі Сент-Эндрюс аралын құрды және онда Якоб фортын салды. Басты экспорт тауарларына піл сүйегі, алтын, тері және дәмдеуіштер кірді. Одан көп ұзамай, 1652 жылы Курляндиялықтар Батыс Үндістандағы Тобагода тағы бір колония құрды. Онда экспортқа қант, темекі, кофе және дәмдеуіштер шығарылды. Алайда, осы кезеңде Курляндия Герцогтығы Швеция және Польша-Литва одағы үшін де қызығушылық тудырды. 1655 жылы швед әскері Герцогтықтың аумағына еніп, швед-поляк соғысын (1655–1660) бастады. Швед әскері Герцог Якобты тұтқынға алды (1658–1660). Осы уақытта голландтар жеткіліксіз жабдықталған және жұмыс күші жетпеген Курляндияның екі колониясын басып алды, сондай-ақ сауда флоты мен зауыттары қирады. Бұл соғыс Олива шарттық келісімімен (1660) аяқталды. Курляндия келісім бойынша Тобагоны қайтарып алып, 1689 жылға дейін сақтап тұрды. Герцог Якоб флотты және зауыттарды жаңартпаға кірісті, бірақ Курляндия Герцогтығы соғысқа дейінгі гүлдену деңгейіне ешқашан қайта оралмады.

18 ғасыр

1682 жылы Якоб қайтыс болғанда, оның ұлы Фридрих Казимир герцог болды. Оның билігінде өндіріс тағы да азайды. Герцогтың өзі көшпенді той-думандарға қызығушылық танытып, мүмкіндігінен артық ақша жұмсады. Бұл оны Тобагоны британдықтарға сатуға мәжбүр етті. Осы кезеңде Достастық Герцогтіктің саяси және экономикалық өміріне ықпалын күшейтті. Сонымен қатар Ресей де бұл аймаққа қызығушылық танытты. Фридрих Казимир 1698 жылы қайтыс болды. Оның мұрагері Фридрих Вильгельм Кеттлер алты жаста ғана болды және оның ағасы Фердинанд регенттік билік жүргізді. Осы уақытта Швеция мен Ресейдің одақтастары – Достастық, Саксония және Дания арасында Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) басталды. Соғыс нәтижесінде Ресей 1710 жылдан бастап швед Ливониясын бақылауына алды. Курландияда Ресейдің ықпалы соншалықты күшті болды, оның елшісі Петр Бестужев герцогтіктегі ең беделді адамға айналды. Ресей патшасы Ұлы Петр Фридрих Вильгельмге патшаның інісінің қызына үйленеді деген уәде алды. Осы уәде арқылы Ұлы Петр Курландияда Ресейдің ықпалын арттыруды көздеді. 1710 жылы Фридрих Вильгельм Анна Иоанновнаға (кейін Ресей император қызы) үйленді, бірақ Санкт-Петербургтен қайтып келе жатқанда ауырып қайтыс болды. Анна 1711 жылдан 1730 жылға дейін Курляндия герцогинясы болып билік етті. Фридрих Вильгельмнің қайтысынан кейін герцогтік таққа үміткер ретінде Фердинанд Кеттлер қарастырылды, ол сол кезде Данцигте тұрды. Бірақ заң бойынша герцог герцогтіктің ішінде тұруы керек болғандықтан, сейм оны мойындамады. Фердинанд Кетлер әулетінің соңғы өкілі болғандықтан, осы кезеңде герцогтыққа ие болуға көптеген үміткерлер тырысты. Олардың бірі – Польша патшасы Август II-нің заңды емес ұлы Морис де Сакс. Сакс қолдау таба алды және тіпті Анна Иоанновнаға, сол кездегі Курляндия герцогинясына үйленеді деген әңгіме тарады. 1726 жылы ол герцог болып сайланды, бірақ келесі жылға дейін тек қару күшімен ғана билігін сақтап тұрды. Ресей оны ұнатпады және Морис базасын жою үшін батыс Курландияға әскер жіберді. Екатерина император болған кезде Петр Лейсиге Морис де Саксені Курландиядан қуу міндеті жүктелді. Нәтижесінде Морис де Сакс Курландияны тастап кетуге мәжбүр болды, ал Ресей өзінің ықпалын арттырды. Бұл жетістікке 1727 жылдан 1751 жылы қайтыс болғанға дейін Ливонияның губернаторы болған Петр Лейсидің еңбегі арқасында қол жеткізілді. Ресейдің ықпалы Фридрих Август III, Саксонияның сайлаушысы, 1730 жылдары Польша тағына әкесінен кейін мұрагерлікке ие болу үшін Ресейдің Аннаға Курляндия герцогтығының мұрагерін таңдау құқығын беруге келіскенде одан әрі күшейді. (Герцогтықтың Достастықтың вассалы болуы және Фердинанд Кеттлердің ұрпағының болмауы себепті, герцогтық Польша тағына формальды түрде ауысуы мүмкін еді.) Анна 1737 жылы Эрнст Иоганн фон Биронды Курляндия герцогы етіп тағайындады. Фон Бирон Ресейден айтарлықтай қаржылық қолдау алып, оны құрылысқа жұмсады – мысалы, атақты итальяндық сәулетші Бартоломео Растрелли жобалаған Шлосс Руентал сарайы. Анна Ивановна 1740 жылы қайтыс болды, нәтижесінде фон Бирон келесі жылы Сібірге жер аударылды. Сол жерден ол Польша патшасының келісімімен герцог кеңесі арқылы герцогтықты басқаруды жалғастырды. Алайда Курландияның жер иелері келісімге наразылық білдірді және тіпті герцог кеңесінің ережелерін орындаудан бас тартты. 1741 жылдың 27 маусымында Брансвик-Люнебург герцогы Людовик Эрнест өзінің туысы Мария Тереза Австрияның қолдауымен Биронның мұрагері болып таңдалды, бірақ ол Санкт-Петербургке осы титулды бекіту үшін барған кезде Ресейдің Елизаветасы 1741 жылдың 6 желтоқсанында төңкеріс жасады және ол титулдан айырылды. Польша патшасы Август III өзінің ұлы Карл Кристиан Иосиф Саксонияны келесі герцог деп жариялады. Осылайша Курляндия герцогтығында бірден екі герцог болды. Жағдай өте шиеленісті болды – Курляндияның сеймінің бір бөлігі фон Биронды, екіншісі Саксонияның Карлін мойындады. Ресей императрицасы Екатерина II (1762–1796 жылдары билік құрған) бұл жағдайды 1763 жылы Эрнст фон Биронды елден шақырып алып шешті. Осылайша ол Курландияда Достастықтың ықпалының артуына жол бермеді. Алайда саяси күрес Эрнст Биронды шаршатып, 1769 жылы герцогтық тағын ұлы Петр фон Биронға тапсырды. Бірақ Курландияда саяси тұрақсыздық жалғасты. Кейбір жер иелері Достастықты, ал кейбіреулері Ресейді қолдады. Соңында Ресей Курландияның болашақ тағдырын шешті, өйткені оның одақтастарымен бірге Польшаның үшінші бөлінісін (1795) бастады. Ресейдің «жақсы ұсынымымен» герцог Петр фон Бирон 1795 жылы Ресейге құқықтарынан бас тартты. 1795 жылдың 28 наурызында соңғы құжатқа қол қойылғаннан кейін Курляндия герцогтығы Ресей империясының құрамына енді және Курляндия герцогының титулы Ресей императорларының титулына қосылды.

When Jacob died in 1682, his son, Friedrich Casimir, became the next duke. During his reign production continued to decrease. The duke himself was more interested in glamorous celebrations and spent more money than he had. This forced him to sell Tobago to the British. During this period, the Commonwealth increased its influence in the political and economic life of the Duchy. Additionally, Russia showed an interest in this area. Friedrich Casimir died in 1698. His successor, Friedrich Wilhelm Kettler, was only six years old and was under the regency of his uncle Ferdinand – a Polish general. During this time the Great Northern War (1700–1721) began between Sweden and Russia with its allies – the Commonwealth, Saxony and Denmark. As a result of the war, Russia took control of Swedish Livonia starting in 1710. In Courland, Russia also had such a strong influence that its ambassador, Pyotr Bestuzhev, became the most powerful man in the duchy. The Tsar of Russia, Peter the Great, received a promise from Friedrich Wilhelm that he would marry one of the daughters of the tsar's brother. By having this promise, Peter the Great wished to increase the influence of Russia in Courland. In 1710, Friedrich Wilhelm married Anna Ioannovna (later Empress of Russia), but on his way back from St Petersburg, he took ill and died. Anna ruled as the duchess of Courland from 1711 to 1730. After the death of Friedrich Wilhelm, the next candidate for the seat of duke was Ferdinand Kettler, who, at the time, lived in Danzig. Because the law required the duke to reside within the Duchy, the Diet did not recognize him. Because Ferdinand was the last representative of Kettler's family, a remarkable number of candidates tried to gain the dukedom during this period. One favorite was Maurice de Saxe, natural son of Augustus II the Strong, King of Poland. Saxe had managed to gain support and was even mentioned as marrying Anna Ioannovna, Duchess of Courland at that time. He was elected duke in 1726, but only managed to maintain himself by force of arms till the next year. Russia disliked him and sent an army to western Courland to destroy Maurice's base. When Catherine was Empress Peter Lacy was given responsibility for removing Maurice de Saxe from Courland. As the result Maurice de Saxe had to leave Courland, and Russia increased its influence. This was achieved in good measure due to service of Peter Lacy who was governor of Livonia from 1727 until his death in 1751. Russian influence increased further when Frederick August III, the Elector of Saxony, in his successful bid to succeed his father on the Polish throne in the 1730s, agreed to grant Anna of Russia her choice of successor to the Courish duchy in exchange for Russian support in the War of the Polish Succession. (Because of the duchy's position as a vassal of the Commonwealth and Ferdinand Kettler's lack of issue, the duchy would otherwise formally have devolved onto the Polish throne.) Anna appointed Ernst Johann von Biron duke of Courland in 1737. Von Biron received remarkable financial support from Russia and invested it in construction – for example, the castle of Schloss Ruhenthal projected by the distinguished Italian architect Bartolomeo Rastrelli. Anna Ivanovna died in 1740, resulting in von Biron's exile to Siberia the following year. From there, through the Council of the Duke, he continued to control the Duchy, with the agreement of the king of Poland. However, the landowners of Courland disliked the agreement and even refused to follow the regulations of the Council of the Duke. Duke Louis Ernest of Brunswick Lüneburg was selected as Biron's successor on June 27, 1741, with the support of his cousin Maria Theresa of Austria, but while he was in St Petersburg to get this title ratified, Elizabeth of Russia carried out a coup on December 6, 1741, and he lost the title. King Augustus III of Poland proclaimed his son, Carl Christian Joseph of Saxony, the next duke. Thus, the Duchy of Courland had two dukes simultaneously thereafter. The situation became extremely tense – one part of the Landtag of Courland accepted von Biron, the other, Carl of Saxony. The Empress Catherine II of Russia (reigned 1762–1796) solved this situation by recalling Ernst von Biron from exile in 1763. By doing this, she avoided the possible increase of influence of the Commonwealth in Courland. However, political fighting had exhausted Ernst Biron, and he turned the seat of duke over to his son, Peter von Biron, in 1769. But political tumult continued in Courland. Some landowners supported the Commonwealth, some Russia. Ultimately, Russia determined the further fate of Courland when with its allies it began the third division of Poland (1795). Given a "nice recommendation" by Russia, Duke Peter von Biron gave up his rights to Russia in 1795. With the signing of the final document on March 28, 1795, the Duchy of Courland was incorporated into the Russian Empire and title of Duke of Courland was added to the title of Russian emperors.

Курляндия және Семигалия герцогтері

ПортретАтыр өмірінің ұзақтығыБилікЖұбайларМұрагерлікГоттард Кетлер2 ақпан 1517 – 17 мамыр 158728 қараша 1561 – 17 мамыр 1587Анна Мекленбургская11 наурыз 1566Кёнигсберг3 балаБіріншіФридрих Кетлер25 қараша 1569 – 17 тамыз 164217 мамыр 1587 – 17 тамыз 1642Элизабет Магдалена Помераниялық14 наурыз 1600Мүлік жоқГоттард Кетлердің ұлыЯкоб Кетлер28 қазан 1610 – 1 қаңтар 168217 тамыз 1642 – 1 қаңтар 1682Луиза Шарлотта Бранденбургская9 қазан 16459 балаФридрих Кетлердің немересіФридрих Казимир Кетлер6 шілде 1650 – 22 қаңтар 16981 қаңтар 1682 – 22 қаңтар 1698София Амалия Нассау-Зигенская5 қазан 1675Гаага5 балаЭлизабет София Бранденбургская29 сәуір 16912 балаЯкоб Кетлердің ұлыФридрих Вильгельм Кетлер19 шілде 1692 – 21 қаңтар 171122 қаңтар 1698 – 21 қаңтар 1711Анна Ресейская11 қараша 1710Санкт-ПетербургМүлік жоқФредерик Казимир Кетлердің ұлыФердинанд Кетлер1 қараша 1655 – 4 мамыр 173721 қаңтар 1711 – 4 мамыр 1737Иоганна Магдалена Саксонская-Вейсенфельская20 қыркүйек 1730ДанцигМүлік жоқФридрих Вильгельм Кетлердің сіңлісіЭрнст Иоганн фон Бирон23 қараша 1690 – 29 желтоқсан 1772Маусым 1737 – 1740Бенина Готтлиба фон Тройта17233 балаТаңдалғанЛюдвиг Эрнст Брауншвейг-Люнебургский25 қыркүйек 1718 – 12 мамыр 178827 маусым 1741 – 6 желтоқсан 1741Тұрмысқа шықпағанКарл Саксонский13 шілде 1733 – 16 маусым 179610 қараша 1758 – 1763Франциска Красинская25 наурыз 1760Варшава2 қызПольша королі Август III тағайындағанЭрнст Иоганн фон Бирон23 қараша 1690 – 29 желтоқсан 17721763–1769Бенина Готтлиба фон Тройта17233 балаҚайта тағайындалған Екатерина II Петр фон Бирон15 ақпан 1724 – 13 қаңтар 18001769 – 28 наурыз 1795(1) Каролина Вальдек-Пирмонтская5 қазан 17651 ұл (өлі туған)(2) Евдокия Борисовна Юсупова6 наурыз 1774ЕлгаваМүлік жоқ(3) Доротея фон Медем6 қараша 17796 балаЭрнст Иоганн фон Биронның ұлы