Кіріспе

Ливияның тарихи аймағы Триполитания /t//r//ɪ//p//ɒ//l//ɪ/'/t//eɪ//n//i//ə/ (طرابلس), тарихи тұрғыдан Триполи аймағы деп белгілі, Ливияның тарихи аймағы және бұрынғы провинциясы. Бұл аймақ ежелгі заманнан бері қоныстанған, алғаш рет Карфаген империясының бір бөлігі ретінде көзге түскен. Пуника соғыстарында Карфаген жеңілгеннен кейін, ежелгі Рим аймақты (қазіргі Тунис және шығыс Алжирмен бірге) Африка провинциясы ретінде ұйымдастырып, проконсулдың басқаруына берді. III ғасырдың соңындағы Диоклетиан реформалары кезінде Солтүстік Африканың барлығы жаңадан құрылған Африка диоцезіне енгізілді, оның құрамында Триполитания провинциясы болды. 5 ғасырда Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Триполитания 8 ғасырда Магрибтің мұсылман басып алуына дейін вандалдар мен Византия империясы арасында ауысып отырды. Бұл аймақ ислам әлемінде Ифрикия деп танымал болған аймақтың бөлігі болды, оның шекаралары ежелгі Римнің Africa Proconsularis провинциясының шекараларымен шамалас болды. Аббасид халифатының билігінде болғанымен, Аглабидтер және кейін Фатимидтер сияқты жергілікті династиялар іс жүзінде тәуелсіздікке ие болды. Арабтар келгенге дейін ғасырлар бойы осы аймақта тұрған берберлер 13 ғасырда Ифрикияда өздерінің Хафсид әулетін құрды және 15 ғасырда Осман империясы басып алғанға дейін аймақты басқарды. Олар Осман Триполитаниясын жеке провинция ретінде құрды. Триполитания 1911 жылы Италияның колониясы болды. 1934 жылы Ливия құрылғаннан кейін Триполитания провинциясы елдің үш негізгі провинциясының бірі болып белгіленді, оның шығысында Киренаика провинциясы және оңтүстігінде Феззан провинциясы орналасқан.

Анықтама

Тарихи тұрғысынан, Триполи атауы қала емес, аймақты білдірген, дәл қазіргі араб тіліндегідей, қала мен аймаққа қатысты бір сөз – Тараблус (طرابلس) қолданылады. Араб тіліндегі бұл сөз жеке қолданылса, тек қала деген мағынаны білдіреді; Триполитанияны араб тілінде көрсету үшін «мемлекет», «облыс» немесе «шабиях» сияқты толықтыру қажет. Триполи немесе Триполитания аймағының аты грек тіліндегі Τρίπολις – «үш қала» деген сөзден шыққан, ол Оэа, Сабрата және Лептис Магна қалаларына сілтеме жасайды. Оэа – ежелгі заманға дейін жеткен үш қаланың жалғыз бірі, ол Триполи деп аталды. Бүгінде Триполи – Ливияның астанасы және елдің солтүстік-батыс бөлігі. Триполиден басқа, Триполитанияның ірі әрі маңызды қалаларының қатарында: Мисрата, Зәуия (ежелгі Сабратаның жанында), Гарян, Хомс (ежелгі Лептис Магнаның жанында), Тархуна және Сирт.

Ежелгі дәуір

Қазіргі Триполи қаласының орнындағы Оэа қаласын финикийліктер б.з.д. 7 ғасырында құрды. Оны грек Киренаика отаршылары қысқа мерзімге басып алды, бірақ олар Карфаген пуниктерімен ығыстырылды. Рим Республикасы б.з.д. 146 жылы Триполитанияны жаулап алды, және аймақ Рим империясы кезеңінде гүлденді. Regio Tripolitania латынша атауы 3 ғасырға дейін сақталады. 435 жылы вандалдар билікке келді, бірақ 530 жылдары император Ұлы Юстиниан мен оның генералы Белизарий басшылығымен Византия империясының қарсы шабуылымен ауыстырылды.

Орта ғасырлар

VII ғасырда Триполитания Рашид халифаты тарапынан жаулап алынды және оның ұрпақтары – Омейяд халифаты мен Аббасид халифаты оны мұра етті. Фатимид халифаты Тунисіден Сирияға дейін билік етті. 1140 жылдары итальяндық нормандар Триполиге шабуыл жасады, бірақ 1156 жылы аймақты қамтыған көтеріліс оларды қуды. 1229 жылы Альмохадтардың қарастырылған адамы Әбу Закария Яхья Тунисте тәуелсіз мемлекет құрып, одан кейін көп ұзамай Триполитанияны бақылауға алды. Хафсидтер аймақты 1553 жылы Осман империясы жаулап алғанға дейін басқарды.

Қазіргі тарих

Осман Триполитаниясы Триполитанияның өзінен тыс аймаққа, сонымен қатар Киренаикаға дейін созылды. Триполитания 1711 жылдан бастап 1835 жылы Махмуд II Осман билігін қайта орнатқанға дейін Караманли әулетінің билеушілері тұсында тиімді түрде тәуелсіз болды. Осман билігі 1911–12 жылға дейін сақталды, содан кейін Италия-Түрік соғысында Италия оны басып алды. Италия соғыстан кейін ресми түрде автономия берді, бірақ біртіндеп аймақты оккупациялады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін араб республикасы, Аль Джумхурия аль Трабульсия, немесе «Триполитан Республикасы» итальяндық Ливиядан Триполитанияның тәуелсіздігін жариялады. 1918 жылдың күзінде Триполитан Республикасының жариялануы 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында (Версаль келісімшарты) тәуелсіздік туралы ресми мәлімдемемен қатар жүрді. Бұл араб әлеміндегі алғашқы ресми жарияланған республикалық үкімет нысаны болды, бірақ ол халықаралық державалардан аз қолдау алды және 1923 жылы тарап кетті. Италия фашистік диктатор Бенито Муссолинидің басшылығымен 1930 жылға дейін Ливияны толық бақылауға алды. Бастапқыда бір колонияның бөлігі ретінде басқарылған Итальяндық Триполитания 1927 жылдың 26 маусымынан 1934 жылдың 3 желтоқсанына дейін Ливияға қосылғанға дейін жеке колония болды. Итальяндық фашистер Триполитания мен Киренаика арасындағы шекарада, жағалауға жақын жердегі императорлық жеңіс аркасы ретінде Мармурлық арканы салды. Триполитания 1930 жылдардың соңында үлкен дамуға ие болды, осы кезде Триполи провинциясымен және Триполи қаласымен Италияның 4-ші жағалау аймағы құрылды, Триполи қаласы заманауи «батыстық» қала ретінде дамыды. Триполи провинциясы («Provincia di Tripoli» итальян тілінде) 1937 жылы құрылды, ресми атауы: Commissariato Generale Provinciale di Tripoli. Ол Италия Корольдігінің провинциясы болып саналды және 1943 жылға дейін сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, жылжымалы бронетранспорттық құралдармен Солтүстік Африканың жағалау шөлдерінде итальяндық фашистер мен британдықтар арасында, ал 1941 жылы нацистік немістер қосылды, бірнеше шайқастар болды. Ливия батыс одақтастары, британдықтар 1942 жылдың қазан айында Эль-Аламейндегі жеңісінен кейін Мысырдан батысқа қарай жылжыды, ал американдықтар 1942 жылдың қараша айында Марокко және Алжирдегі «Torch» операциясында қонды. 1942 жылдан бастап соғыс аяқталғанға дейін, 1945 жылға дейін, Ливия тәуелсіздік алған 1951 жылға дейін Триполитания және Киренаика аймағын британдық әскери әкімшілігі басқарды. Италия 1947 жылы бұл аумаққа деген талабынан ресми түрде бас тартты. Триполитания 1951 жылдан 1963 жылға дейін Ливия Корольдігінің провинциясы мәртебесін сақтап тұрды, одан кейін ол Хомс, Завия, Джабал әл-Гарби, Мисрата және Тарабулусқа бөлген губернаторлықтардың жаңа жүйесімен алмастырылды. Қазіргі латын миссионерлік юрисдикциясы: Триполитанның апостолдық викариаты (кейіннен Бенгазиге қарай қайта аталды).