Кіріспе

Құстар отбасы

Монархтар (Monarchidae отбасы) – 100-ден астам шағын тұрымсық құстарды қамтитын құстар отбасы, оның ішінде шрикебилдер, жұмақ құс аулаушылары және сүйірқұйрық торғайлар бар. Монархидтер – ұзын құйрықты, жәндіктермен қоректенетін, ән салайтын шағын құстар. Олар Сахара төңірегінен оңтүстікке қарайғы Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия, Австралия және Тынық мұхитының көптеген аралдарындағы орманды және жасыл жеңілді жерлерде мекендейді. Тек бірнеше түрі ғана көшіп-қоныс жасайды. Көптеген түрлер тостаған тәрізді ұяларын лишайниктермен безендіреді.

Таксономия

Отбасын құрайтын жүзден астам түрдің кейбіреулері бұрын басқа топтарға, негізінен жалпы морфологиясы немесе мінез-құлқы негізінде жатқызылған. Мысалы, ақ қанатты шоу, құс үйрегі де сол тұқымдасқа жатқызылған, себебі екеуі де өсімдіктерден гөрі балшықтан ерекше ұя салады. Grallinidae деп аталатын бұл тұқымдас қазір Monarchidae тұқымдасының синонимі саналады. Бұрын оның төрт түрі бар деп есептелген. Молекулалық деректер негізінде, шыршалық шырша және бұлақ шыршасы Monarchidae тұқымдасының Grallina туысына көшірілді. Ақ қанатты шоу және елші құсы Corcoracidae тұқымдасына жатқызылды. Алайда, Сибли және оның әріптестерінің 20-ғасырдың соңында жүргізген ДНК-ДНК гибридизациялық зерттеулері арқасында, бұл сырттай байланыссыз құстардың барлығы ортақ ата-бабадан тарағаны анықталды: дронголарды тудырған, қарға сияқты ата-баба. Осы негізде олар бұрын Dicruridae тұқымдасының кіші тұқымшасы ретінде, fantails құстарымен бірге қарастырылған, бірақ қазір Monarchidae тұқымдасы ретінде қарастырылады. Соңғы кезде топтастыру біршама нақтыланды, себебі Corvida тұжырымы парафилетикалық екені дәлелденді. Тарау құстарының тар мағынадағы тобына қазір қарғалар мен қарғалар, шриктер, жұмақ құстары, фантаилдер, монархтар, дронголар және балшықтан ұя салатын құстар кіреді. Монархтар – кішкентай және орташа өлшемдегі жәндіктермен қоректенетін, көбінесе ұшып жүріп аулайтын құстар.

Сипаттама

Монархтар – әртүрлі пассарин құстар отбасы, олар көбінесе ағаштарда тіршілік етеді (магпие торғайларын қоспағанда). Олар көбінесе жіңішке денелі, кең мундздыққа ие құстар. Кейбір түрлердің мундздықтары өте үлкен, ал шрикебильдердің салмақты мундздықтары өлі ағаш пен жапырақтарды тексеру үшін пайдаланылады. Отбасының қауырсындары қараңғы түстен, мысалы, дерлік бір түсті қара монархтан, керемет түске дейін, алтын монархта көрініп тұрады. Көктейіл құс аулаушылардың (Terpsiphone туысы) құйрықтары әдетте ұзын және ерекше ұзын. Қауырсын түсінің жыныстық диморфизмі айқын болмауы мүмкін, мысалы, қағаз қабығы торғайында, онда аналығы еркегінен тек мойнындағы ақшыл түсімен ғана ерекшеленеді; ал Чуук монархында еркегі толығымен ақ, аналығы толығымен қара болады; немесе Таити монархында мүлдем байқалмайды. Кейбір түрлерде, мысалы, Мадагаскар жұмақ құс аулаушысында, аталықтары екі немесе одан да көп түсті түрлерге ие.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Монархтардың таралуы көбінесе Ескі әлемде байқалады. Олардың таралу аймағының батыс бөлігінде Сахарадан оңтүстік Африка, Мадагаскар және Үнді мұхитының тропикалық аралдарында кездеседі. Сонымен қатар, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, солтүстікке қарай Жапонияға дейін, Жаңа Гвинеяға дейін және Австралияның көп бөлігінде таралған. Тұқымдас Тынық мұхитының көптеген аралдарына жеткен, ал Микронезия, Меланезия және Полинезияда, Гавайи және Маркиза аралдарына дейін бірнеше эндемикалық туыстар кездеседі. Терпсифон туысына жататын жұмақ құс ұстағыштар монархтардың ішінде ең кең таралғаны, олар Сахарадан оңтүстік Африка, Мадагаскар, Маскарен және Сейшел аралдары, Оңтүстік және Шығыс Азия, Корея, Ауғанстан, Филиппин және Кіші Сунда аралдарында кездеседі. Трохоцеркус туысы – тағы бір жұмақ құс ұстағыш, Африкаға ғана тән. Гипотимис монархтары – Азияға тән эксклюзивті туыс. Қалған туыстар негізінен Австралия-Папуа және Океания аймақтарында кездеседі. Бірнеше монотиптік туыстар Тынық мұхиты аралдарына ғана тән; оларға Микронезиядағы Чуук аралындағы Чуук монархы (Metabolus), Гавайидің Элепаиосы (Chasiempis) және Вануату аралдарында ғана кездесетін сарық қарны бар монарх (Neolalage) жатады. Басқа Тынық мұхиты туыстары – майорнис монархтары (Mayrornis), олар Меланезия және Батыс Полинезияда кездеседі, сондай-ақ, тек Полинезияда таралған Помарея монархтары. Тұқымдастың көп бөлігі ормандар мен тоғайларда кездеседі. Көбірек ашық тоғайларда өсетін түрлер ағаштардың жоғары деңгейінде, ал тығыз орманды жерлерде орта және төменгі деңгейлерде тіршілік етеді. Монархтардың басқа да мекен ету орындарына саванналар мен мангр тоғайлары жатады, ал Австралияның көптеген аймақтарында жерде тіршілік ететін көгершіндер кездеседі, бірақ ең құрғақ шөлдерде емес. Монархтардың көпшілігі тұрақты түрлер болғанымен, бірнеше түрі жартылай көшпелі, ал сатин жұмақ құс ұстағышы толық көшпелі, бірақ жапон жұмақ құс ұстағышы көбінесе көшпелі болып табылады. Африка жұмақ құс ұстағышы Африка ішінде түсініксіз көші-қондар жасайды.

Өсіру

Монархтар көбінесе моногамды, жұптық байланыстары бір маусымға ғана созылуы мүмкін (мысалы, африкалық жұмақ ұшқышында) немесе өмір бойы сақталады (Элепаио). Қазірге дейін тек үш түрі ғана бірлесіп көбейетіні белгілі, ал көптеген түрлері зерттелмеген. Олар әдетте 2 гектарға жуық аумақты қорғайды, бірақ кейбір түрлері ұя салу орындарын тығыз орналастыруы мүмкін. Ұя салу орындары агрессивті түрлерге жақын орналасуы да мүмкін. Мысалы, қорғасын ұшқыштардың ұялары агрессивті, дауысты монахтың ұяларына жақын болуы мүмкін. Монарх түрлері өз ұяларын жиі агрессивті түрде қорғайды. Барлық түрлерде ұя – бұтақ, шанышқы немесе бұтақшадағы ашық тостаған тәрізді болады. Кейбір түрлерде ұялар өте жақсы көрінеді.