Handley Page Jetstream: Аймақтық және қалааралық ұшақтар отбасысы

Кіріспе

Турбовинттік өңірлік және қалааралық авиалайнерлер отбасы

Handley Page HP.137 Jetstream – қысыммен жабдықталған екі турбовинтовинтті ұшақ. Ұшақ АҚШ-тың қалааралық және өңірлік әуе тасымалдау нарығының талаптарын қанағаттандыру үшін жобаланған. Кейіннен British Aerospace компаниясы оны жетілдіріп, BAe Jetstream 31 және BAe Jetstream 32 деп аталып, әртүрлі турбовинтомоторлармен жабдықтады.

Даму

Хэндли Пейдж 1960 жылдары "үлкен екі" британдық компаниясынан (Хоукер Сиддли және Британдық ұшақ корпорациясы) тәуелсіз болуға ниеттенді, бірақ оны нарықта ұстап тұруға қажетті үлкен жаңа авиалайнерді жасауға жеткілікті қаржысы болмады. Нарықты зерттегеннен кейін, келесі өнімі өте бәсекеге қабілетті шағын авиалайнер болатынын шешті, ол 12-18 орындық, жоғары жылдамдықты ұшақтар нарығындағы сұранысты қанағаттандырады. Оның үш жақын бәсекелесімен – Beechcraft King Air, Aero Commander Turbo Commander және Swearingen Merlin – салыстырғанда, ол "үлкен сыйымдылыққа, жақсы ұшу қашықтығына, артық жүк көтеруге, жоғары жылдамдыққа және жайлылыққа" ие еді. Америкалық сатушы және модификация инженері Джек Райли дизайндық талаптарды өзі жазғанын мәлімдеді. Дизайн алғаш таныстырылған кезде АҚШ-та үлкен қызығушылық тудырды, тіпті суреттері аяқталмас бұрын 20 данаға тапсырыс берілді. Чарльз Джой жобалауға жауапты болды. Бастапқы дизайн 1965 жылғы 12 орындық (орталық дәлізбен жабдықталған алты қатар) ұшақ ретінде жасалған. Ұшақ – төмен қанатты, биік құйрықты, дәстүрлі орналасқан моноплан. Жоғары өнімділікке қол жеткізу үшін аэродинамикаға ерекше назар аударылды, нәтижесінде дизайнның ерекше ерекшеліктерінің бірі – ұзын мұрын пішіні пайда болды. Фюзеляж дөңгелек қималы болды, бұл қысыммен жабдықталған конструкцияның салмағын азайтуға мүмкіндік берді, соның салдарынан бәсекелес қысымсыз конструкцияларға қарағанда жоғары биіктікте және осыған байланысты жоғары жылдамдықпен және жайлылықпен ұшуға мүмкіндік берді. Орындықтар арасындағы дәліздің биіктігі 5 фут 11 дюймді құрады, бірақ басты тіреуіш дәліздің ішінде саты жасады, бұл аяқ сығу қаупін тудырды. Соңғы құрастыру Radlett әуежайындағы жаңа зауытта жүргізілді, бірақ конструкцияның көп бөлігі субподрядқа берілді, соның ішінде толық қанаттар Шотландия авиациясымен Шотландияның Прествик қаласында, ал құйрық бөлігі Канаданың Альберта штатындағы Эдмонтон қаласындағы Northwest Industries компаниясымен жасалды. Бастапқы дизайн Turbomeca Astazou XVI қозғалтқыштарын, шамамен 840 ат күші (626 кВт) қолданды және 1967 жылдың 18 тамызында Jetstream 1 ретінде алғашқы ұшуын жасады. Сынақ бағдарламасы барысында қозғалтқыштар дизайн үшін жеткіліксіз қуатты және күтпегендей сезімтал екенін көрсетті, бұл сол кезде жетілген және кеңінен қолданылатын турбошақты дизайн үшін таңқаларлық болды. Сынақтар ақырында Францияның оңтүстігіндегі Turboméca зауытының әуежайына көшірілді, қозғалтқыштармен жұмыс істеуді жылдамдату және жақсы ауа-райы арқасында кестеге орай беру үшін. АҚШ-тағы сату перспективаларын жақсарту үшін бесінші прототипке француздық Astazou орнына АҚШ-та жасалған Garrett TPE 331 қозғалтқышы орнатылды. АҚШ-та жасалған қозғалтқышқа ауысу АҚШ Әуе күштеріне оны жүк тасымалы үшін қарастыруға мүмкіндік берді. Соңында, 11 данаға тапсырыс берілді, олар жүк есігімен және 12 жолаушыға немесе алты жарақат алғандарға арналған орындықтармен жабдықталды, олар C 10A немесе Jetstream 3M деп аталды. 1969 жылдың қазанында АҚШ Әуе күштері кешіктірілген жеткізілімге байланысты тапсырысты жойды. Бірінші өндірістік Jetstream 1 1968 жылдың 6 желтоқсанында ұшты, ал келесі жыл ішінде 36 дана жеткізілді. Алайда, осы уақытқа дейін Handley Page бастапқы қозғалтқыштан бас тартып, Jetstream 2 үлкен 965 ат күші (720 кВт) Astazou XVI қозғалтқышымен жабдықталды, 1969 жылдың соңында жеткізілімдер басталды. Кешіктірілген жеткізілім және қозғалтқыш проблемалары даму шығындарын 13 миллион фунт стерлингке дейін арттырды, бұл бастапқы 3 миллион фунт стерлингтен әлдеқайда көп. Handley Page банкротқа ұшырағанға дейін тек үш Jetstream 2 аяқталды, ал өндіріс желісі 1970 жылы жабылды. Дизайнға қызығушылықтың жоғары деңгейіне байланысты, инвесторлар мен Scottish Aviation бірлесіп "Jetstream Aircraft" компаниясын құрып, ұшақты өндіруді қайта жандандырды. Бастапқыда өндіріс Нортгемптонширдегі Sywell әуежайына көшірілді, ал бас директор Билл Брайт болды. Осы команда тағы да он Jetstream 1 ұшағын өндірді. Scottish Aviation Jetstream 2 ұшағын өндіруді жалғастырды, бірақ оны Jetstream 200 деп атады. 1972 жылдың ақпанында Корольдік әуе күштері 26 Jetstream 201 ұшағына тапсырыс берді, оларды көп моторлы оқушы ұшақтары ретінде, Jetstream T.1 деп белгіледі. Олардың 14-і Корольдік теңіз күштері үшін бақылаушы оқушы ұшақтары ретінде өзгертілді, олар Jetstream T2 атауын алды.

Handley Page was in an awkward position in the 1960s, wishing to remain independent of the "big two" British companies (Hawker Siddeley and the British Aircraft Corporation), but without the money needed to develop a large new airliner that would keep it in the market. After studying the market it decided that its next product would be a highly competitive small airliner instead, filling a niche it identified for a 12–18 seat high speed design. Compared to its three closest rivals, the Beechcraft King Air, Aero Commander Turbo Commander and Swearingen Merlin it offered "more capacity, better range payload, higher speed and greater comfort". American salesman and modification engineer Jack Riley claimed to have written the design specifications. The design garnered intense interest in the US when it was first introduced, and an order for 20 had been placed even before the drawings were complete. Charles Joy was responsible for the design. The original design dates from 1965 as a 12 seat (six rows with a centre aisle) aircraft. The aircraft was a low wing, high tail monoplane of conventional layout. Considerable attention was paid to streamlining in order to improve performance, which led to one of the design's more distinctive features, a long nose profile. The fuselage had a circular cross section to minimize the structural weight required for the pressurisation which enabled much higher altitude and consequent higher speed and comfort than competing unpressurised designs. The aisle between the seats had a 5 ft 11in headroom but the main spar formed a step in the aisle, which was a tripping hazard. Final assembly took place in a new factory at the Radlett aerodrome, but large portions of the structure were subcontracted, including complete wings being built by Scottish Aviation at Prestwick, Scotland and the tail section by Northwest Industries of Edmonton, Alberta, Canada. The original design used Turbomeca Astazou XVI engines of approximately 840 hp (626 kW), and flew on 18 August 1967 as the Jetstream 1. Throughout the test program the engines proved to be a weak point, being generally underpowered for the design, and surprisingly temperamental for what was then a mature and widely used turboshaft design. Testing was eventually moved to the Turboméca factory airfield in the south of France, both to allow faster turnaround with engine work, and in order to improve the schedule by taking advantage of the better weather. In order to improve sales prospects in the US, the fifth prototype was fitted with the US built Garrett TPE 331 in place of the French Astazou. Changing to the US built engine was enough to allow the United States Air Force to consider it for cargo use. It eventually placed an order for 11, fitted with a cargo door and accommodation for 12 passengers or six stretcher cases, to be known as the C 10A, or Jetstream 3M. The US Air Force cancelled its order in October 1969 citing late delivery. The first production model Jetstream 1 flew on 6 December 1968, and over the next year 36 would be delivered. However, by this point Handley Page had given up on the original engine, and the Jetstream 2 was launched with the larger 965 hp (720 kW) Astazou XVI, starting deliveries in late 1969. The late delivery and engine problems had driven development costs to over £13 million, far more than the original £3 million projections. Only three Jetstream 2s would be completed before Handley Page went bankrupt, and the production line was eventually shut down in 1970. There was enough interest in the design that it was first picked up by a collaboration of investors and Scottish Aviation which formed a company called "Jetstream Aircraft" to produce the aircraft. Initially production moved to Sywell Aerodrome in Northamptonshire, the CEO being Bill Bright. A further ten Jetstream 1s were produced by this team. Scottish Aviation continued production of the Jetstream 2 as well, although referring to it as the Jetstream 200. In February 1972, 26 Jetstream 201s were ordered by the Royal Air Force, which used them as multi engine trainers as the Jetstream T.1. Fourteen of these were modified as observer trainers for the Royal Navy, receiving the designation Jetstream T2.

Jetstream 3M

АҚШ Әуе күштері үшін TPE331 қозғалтқыштарымен жабдықталған жақсартылған нұсқа.

С-10А

АҚШ Әуе күштері Jetstream 3M ұшағына берілген әскери тағайындама. Өндіріс басталды, бірақ тапсырыс тоқтатылып, ешқайсысы жеткізілмеді.

Райли Jetstream (жарылыс ағыны)

Кейбір алғашқы Jetstream 1 ұшақтары Калифорния штатындағы Карлсбад қаласындағы Riley Aircraft компаниясымен осы нұсқаға өңделді. Ұшақтар екі PT6A турбовинтомотормен жабдықталды.

Jetstream T.1 (Жетілісу)

Ұлыбритания әскерінің Mk 1 үлгілерін Корольдік әуе күштері үшін көп қозғалтқышты оқу ұшақтары ретінде белгілеуі.

Т.2 реактивті ағыны

Корольдік теңіз күштері үшін T1 ұшақтарын артқы экипаж жаттықтырушылары ретінде қайта жарақтандыру.

III ғасыр

TPE331 қозғалтқыштарымен жұмыс істеу.

Операторлар

Ұшақ негізінен корпоративтік операторлармен және жолаушы тасымалдаушы/аймақтық әуе компанияларымен пайдаланылды.

Әскери операторлар

2003 жылы Корольдік әуе күштері қызметтен шығарылды. Корольдік теңіз күштері 2011 жылы қызметтен шығарылды. Уругвай теңіз күштерінің бұрынғы Корольдік теңіз күштерінің T2 үлгілері. 2010 жылы қызметтен шығарылды.

"Мунрейкер" фильміндегі Jetstream

Калифорниядағы Санта-Барбара әуежайында базасы бар Apollo Airways әуе компаниясы басқаратын Jetstream ұшағы 1979 жылғы Роджер Мур жұлдыздықтағы "Moonraker" фильмінде көрсетілді, онда британдық құпия агент Джеймс Бонд (007) ұшу кезінде ұшақтан шығарылып тасталды.

Апаттар мен оқиғалар

1981 жылдың 17 сәуірінде Century III конверсиясы N11360, Air US рейсі 716 Форт-Коллинс-Лоуленд қалалық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін, парашютшілерді тасымалдаған жеке Cessna 206 ұшағымен соқтығысты. Соқтығысу салдарынан Century III ұшағындағы барлық 13 жолаушы мен экипаж, сондай-ақ Cessna 206 ұшағындағы екі адам қаза тапты.