Кіріспе
АҚШ Азамат соғысына қатысы және Канадаға айналатын британдық отарлардың қарым-қатынасы Америка Азамат соғысы кезінде (1861–1865) Канада әлі федерацияланған мемлекет ретінде құрылмаған еді. Оның орнына Британдық Солтүстік Америка Канада провинциясынан (қазіргі Оңтүстік Онтарио мен Оңтүстік Квебектің бөліктері), сондай-ақ Ньюфаундленд, Нью-Брансуик, Принс-Эдвард аралы, Нова-Скотия, Британ Колумбиясы және Ванкувер аралынан, әрі Хадсон шығанағы компаниясы басқаратын Руперт жері деп аталатын тәждік аумақтан тұрды. Ұлыбритания мен оның отарлары соғыс барысында ресми түрде бейтараптық сақтады. Осыған қарамастан, Трент оқиғасы, Конфедерацияға қару-жарақ жеткізген блокаданы бұзушылар, сондай-ақ Ұлыбританияда CSS Alabama кемесін Конфедерация Әскери-теңіз күштеріне тапсыру сияқты жағдайлар Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы шиеленісті күшейтті. Канадалықтар басым көпшілігі құлдыққа қарсы болды, ал Канада жақында Жерасты теміржолының соңғы бекетіне айналған еді. Ұзақ шекара бойындағы тығыз экономикалық және мәдени байланыстар Канаданың Одаққа деген ықыласын арттырды. Британдық Солтүстік Америкадан 33 000 мен 55 000 аралығындағы адамдар соғысқа қатысты, олардың көбі Одақ күштері үшін күресті. Канададағы кейбір баспасөз және шіркеулер бөлінуді қолдады, ал кейбіреулері қолдамады. 1861–62 жылдары Лондонда соғысты татуластыру немесе Конфедерацияны мойындау туралы әңгімелер болды. Вашингтон мұның соғысқа шақыру екенін ескертті, ал Лондон Одақтың армиясы Канаданы тез басып алады деп қорқынышпен қарады.
At the time of the American Civil War (1861–1865), Canada did not yet exist as a federated nation. Instead, British North America consisted of the Province of Canada (parts of modern southern Ontario and southern Quebec) and the separate colonies of Newfoundland, New Brunswick, Prince Edward Island, Nova Scotia, British Columbia and Vancouver Island, as well as a crown territory administered by the Hudson's Bay Company called Rupert's Land. Britain and its colonies were officially neutral for the duration of the war. Despite this, tensions between Britain and the United States were high due to incidents such as the Trent Affair, blockade runners loaded with British arms supplies bound for the Confederacy, and the Confederate Navy commissioning of the CSS Alabama from Britain. Canadians were largely opposed to slavery, and Canada had recently become the terminus of the Underground Railroad. Close economic and cultural links across the long border, also encouraged Canadian sympathy towards the Union. Between 33,000 and 55,000 men from British North America enlisted in the war, almost all of them fighting for Union forces. Some press and churches in Canada supported the secession, and some others did not. There was talk in London in 1861–62 of mediating the war or recognizing the Confederacy. Washington warned this meant war, and London feared Canada would quickly be seized by the Union army.
Трент ісі
1861 жылдың қараша айында Вашингтон мен Лондон арасындағы қарым-қатынас шиеленісі күшейді, себебі американдық соғыс кемесі ашық теңізде британдық почта кемесін тоқтатып, Джеймс Мейсон мен Джон Слайделл атты екі Конфедерация дипломатын қамауға алды. Лондон оларды қайтаруды және кешірім сұрауды талап етті, сондай-ақ өз иелігін қорғау ниетін көрсету үшін 14 000 жауынгерді Канада мен Маритим аймақтарына жіберді, ал канадалықтар 40 000 ополченник жинауды жоспарлады. Президент Авраам Линкольн дипломаттарды босату арқылы дағдарысты сейілтті, бірақ кешірім сұрамады. Ол Мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюардқа: «Бір уақытта бір соғыс» деп ескертті. Британдықтар Солтүстік Америка колонияларын біріктіруді қазіргі кезде маңызды міндет деп сап, себебі жаңа, күшті доминион Лондонды Британдық Солтүстік Американы қорғау үшін үлкен британдық әскерін орналастыру қажеттілігінен босатар еді.
Үлкен магистральдық теміржол бригадасы
Канададағы темір жолдардың қауіпсіздігіне байланысты алаңдаушылықтың күшеюі, АҚШ-та Азамат соғысы кезінде, 1862 жылы Grand Trunk Railway Brigade құрылды. Темір жол қызметкерлерінен жиналған Канадалық ерікті милицияның бұл бөлімі, Канада Шығысы мен Канада Батысындағы темір жол бойында жаяу әскер және артиллерия бөлімшелерін орналастырды.
Британдық Солтүстік Америкадағы Конфедерацияның қызметі
Конфедерация операторлары Канаданы, әсіресе Маритимді, британдық бейтараптықты бұза отырып, Солтүстікке қарсы база ретінде пайдаланды. Маритимдердің Канададан тәуелсіздігін сақтау үшін күресі кейбір Маритимдерді Оңтүстіктің Солтүстіктен тәуелсіздігін сақтау ниетіне көңіл бөлуге ынталандырды. Мысалы, Галифакс саудагері Бенджамин Виер (1805–1868) Азамат соғысы кезінде британдық қару-жарақ тасымалдаған конфедерация блокадасын жүзеге асырған Галифакс агенті ретінде әрекет етті. Галифакста кеме жөндеу мүмкіндіктері үшін Конфедерация оған Ұлыбританияға қайта экспорттау үшін құнды мақта берді, бұл Виер үшін тиімді, бірақ қауіпті жол болды, ол Жаңа Англиямен бизнес байланыстарын үзуді қажет етті. Оңтүстікке қару-жарақ саудасында Галифакстың рөлі соншалықты байқалды, сондықтан 1864 жылы Acadian Recorder қаланың күш-жігерін «бауырластық соғысқа жалдамалы көмек» деп сипаттады, ол сыртқы араласу болмаса, көп бұрын аяқталар еді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Сьюард 1865 жылдың 14 наурызында былай деп шағымданады:
Halifax has been for more than one year, and yet is, a naval station for vessels which, running the blockade, furnish supplies and munitions of war to our enemy, and it has been made a rendezvous for those piratical cruisers which come out from Liverpool and Glasgow, to destroy our commerce on the high seas, and even to carry war into the ports of the United States. Halifax is a postal and despatch station in the correspondence between the rebels at Richmond and their emissaries in Europe. Halifax merchants are known to have surreptitiously imported provisions, arms, and ammunition from our seaports, and then transshipped them to the rebels. The governor of Nova Scotia has been neutral, just, and friendly; so were the judges of the province who presided on the trial of the Chesapeake. But then it is understood that, on the other hand, merchant shippers of Halifax, and many of the people of Halifax, are willing agents and abettors of the enemies of the United States, and their hostility has proved not merely offensive but deeply injurious. Confederate Secret Service agents operating in Canada were considerable enough to be widely tolerated. For example, in Toronto,
Southern agents operated freely and openly with little to no concern from local authorities who were governed by British North America’s official policy of neutrality. Indeed, Southerners enjoyed the sympathy of most of Toronto’s political, social, and business elite—although few were as enthusiastic in supporting the Confederate cause as George Taylor Denison III. Canadian banks funded their activities and Toronto, Montreal, St. Catharines, and Halifax were among the centers of well financed Confederate networks by Confederate agents and sympathizers in these cities. Several Canadian hotels across the territory, including the Queen's Hotel, Toronto and St. Louis hotel in Quebec City, acted as informal headquarters for Confederate Secret Service activities.
«Халифакс бір жылдан астам уақыт бойы және қазір де блокаданы бұзатын кемелердің теңіз станциясы болып табылады, олар біздің жауымызға соғыс материалдарын және оқ-дәрілерді жеткізеді, сонымен қатар Ливерпуль мен Глазгодан шығатын қарақшылар крейсерлерінің кездесу орны болып табылады, олар ашық теңізде біздің саудамызды жою үшін және тіпті АҚШ порттарына соғыс әкелу үшін келеді. Галифакс – Ричмондтағы көтерілісшілер мен олардың Еуропадағы өкілдері арасындағы хат алмасудың пошталық және жөнелту станциясы. Галифакс саудагерлері біздің порттардан азық-түлік, қару-жарақ және оқ-дәрілерді жасырын түрде әкеліп, оларды көтерілісшілерге жібергені белгілі. Жаңа Шотландияның губернаторы бейтарап, әділ және мейірімді болды; Чесапик ісіне төрағалық еткен провинция судьялары да солай болды. Бірақ, екінші жағынан, Галифакс саудагерлерінің көпшілігі және Галифакс халқының көп бөлігі Америка Құрама Штаттарының жауларының ерікті агенттері және көмекшілері болып табылады және олардың қарсылығы тек ұятты ғана емес, сонымен қатар терең зиянды болып табылады. Канададағы Конфедерацияның құпия қызмет агенттерінің саны оларға кеңінен төзелуге жеткілікті болды. Мысалы, Торонтода Оңтүстік агенттері Британдық Солтүстік Американың бейтараптық саясатына бағынышты жергілікті билік органдарынан аз немесе ешқандай алаңдаусыз еркін жұмыс істеді. Шындығында, Оңтүстік тұрғындары Торонтоның саяси, әлеуметтік және іскерлік элитасының көпшілігінен қолдау тапты, бірақ Джордж Тейлор Денисон III сияқты Конфедерация ісін қолдағандардың саны аз болды. Канадалық банктер олардың қызметін қаржыландырды және Торонто, Монреаль, Сент-Катаринс және Галифакс осы қалалардағы Конфедерация агенттері мен оларға жақтасқандардың жақсы қаржыланған желілерінің орталықтары болды. Аймақ бойынша бірнеше канадалық қонақ үйлер, соның ішінде Торонтодағы Королева қонақ үйі және Квебек қаласындағы Сент-Луис қонақ үйі Конфедерацияның құпия қызметі үшін бейресми штаб-пәтерлер ретінде қызмет етті.
Halifax has been for more than one year, and yet is, a naval station for vessels which, running the blockade, furnish supplies and munitions of war to our enemy, and it has been made a rendezvous for those piratical cruisers which come out from Liverpool and Glasgow, to destroy our commerce on the high seas, and even to carry war into the ports of the United States. Halifax is a postal and despatch station in the correspondence between the rebels at Richmond and their emissaries in Europe. Halifax merchants are known to have surreptitiously imported provisions, arms, and ammunition from our seaports, and then transshipped them to the rebels. The governor of Nova Scotia has been neutral, just, and friendly; so were the judges of the province who presided on the trial of the Chesapeake. But then it is understood that, on the other hand, merchant shippers of Halifax, and many of the people of Halifax, are willing agents and abettors of the enemies of the United States, and their hostility has proved not merely offensive but deeply injurious. Confederate Secret Service agents operating in Canada were considerable enough to be widely tolerated. For example, in Toronto,
Southern agents operated freely and openly with little to no concern from local authorities who were governed by British North America’s official policy of neutrality. Indeed, Southerners enjoyed the sympathy of most of Toronto’s political, social, and business elite—although few were as enthusiastic in supporting the Confederate cause as George Taylor Denison III. Canadian banks funded their activities and Toronto, Montreal, St. Catharines, and Halifax were among the centers of well financed Confederate networks by Confederate agents and sympathizers in these cities. Several Canadian hotels across the territory, including the Queen's Hotel, Toronto and St. Louis hotel in Quebec City, acted as informal headquarters for Confederate Secret Service activities.
Сент-Олбанс шабуылы
Ең көп дау тудырған оқиға – Сент-Олбанс шабуылы болды. Монреаль, АҚШ-қа қарсы құпия және барлау операцияларын жүргізуге тырысқан конфедерациялық жасақтың құпия базасы ретінде пайдаланылды. 1864 жылдың қазан айында олар өздерінің мақсаттарын қаржыландыру үшін Вермонт штатының Сент-Олбанс қаласындағы үш банкты тонап, бір американдық азаматты өлтіріп, 170 000 АҚШ долларын ұрлап кетті. Оларды АҚШ шекарасы бойынша одақтас әскерлері қуып жетеді, бұл халықаралық жағдайға әкелді. Канадалықтар конфедерациялық шабуылшыларды қамауға алды, бірақ судья бұл шабуылдың конфедерациялық үкіметтің санкциясымен жасалған операция екенін, қылмыс емес екенін айтты, бұл Вебстер-Эшбёртон шарты бойынша экстрадицияға мүмкіндік бермейді. Көптеген американдықтар Канада үкіметі шабуыл туралы бұрыннан білгенін дұрыс емес деп ойлады. Канададағы жергілікті сот шабуылшыларды босатып жіберген кезде, үлкен ашу туды. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюард британ үкіметіне "осы әрекеттерді АҚШ-қа қатысты заңды, әділ немесе достық деп қарастыруға болмайды" деп хабарлады.
Канадалық еріктілер
Соңғы деректер бойынша, Британдық Солтүстік Америкадан (БНА) 33 000 мен 55 000 аралығындағы әскерлер Одақ армиясында, ал Конфедерация армиясында бірнеше жүз адам қызмет еткен. Олардың көп бөлігі Америка Құрама Штаттарында тұрған, ал қалғандары Канададағы Одақ рекруттері арқылы жазылған еріктілерге қосылған. Канада шамамен 15 000 американдық дезертирді және әскерге шақырудан жалтарғандарды қайтарудан бас тартты. Calixa Lavallée – француз-канадтық музыкант және Америка Азамат соғысы кезінде Одақ офицері болған, кейіннен ол «O Canada» әнінің авторы атанды, ол 1980 жылы Канаданың ресми гимні болды. 1857 жылы ол АҚШ-қа көшіп, Род-Айленд штатында тұрды, онда Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясының 4-ші Род-Айленд еріктілеріне қосылып, лейтенант шеніне жетті. Канада туған Эдвард П. Доэрти – Одақ армиясының офицері, ол 1865 жылдың 26 сәуірінде Вирджиния штатындағы сарайда Линкольннің қатылушысы Джон Уилкс Бутты ұстап, өлтірген Одақ әскерлерінің отрядын құрып, басқарды, бұл оқиға Линкольн қаза болғаннан 12 күн кейін болды. Канада туған Сара Эмма Эдмондс – белгілі Одақ тыңшысы болды. Америка Азамат соғысына қатысқан ең ұзақ өмір сүрген канадалықтардың бірі – Джеймс Бич Мур, ол 1931 жылдың 29 тамызында қайтыс болды. Андерсон Раффин Эбботт – Торонтода туған, Алабама штатында дүкендері тоналғаннан кейін қашқан бос адамдардың ұлы. Канаданың алғашқы қара нәсілді дәрігері 1863 жылдың ақпанында Одақ армиясында көмекші хирург қызметіне үміткерлік білдірді, бірақ оның өтініші қабылданбады. Сәуір айында ол АҚШ-тың Түсті әскерлерінде «медициналық курсант» болуға өтініш берді, бірақ ақырында келісімшарт бойынша азаматтық хирург ретінде қабылданды. Ол 1863 жылдың маусымынан 1865 жылдың тамызына дейін Вашингтонда қызмет етті, алдымен Контрабанда ауруханасында, кейіннен ол Бостандық ауруханасына айналды. Содан кейін ол Арлингтон (Вирджиния штаты) қаласындағы ауруханаға барып жұмыс істеді. Эбботт көптеген мақтау қағаздарын алып, Вашингтон қоғамында танымал болды, ол Азамат соғысында қызмет еткен 13 қара нәсілді хирургтың бірі болды, бұл оның президентпен достық қарым-қатынасын нығайтты. Линкольн қаза болған түні Эбботт Элизабет Кеклимен бірге Петерсен үйіне барды және сол күні кешке өз үйіне оралды. Линкольн қайтыс болғаннан кейін Мэри Тодд Линкольн Эбботқа Линкольн 1861 жылғы инаугурациясында киген клеткалы шальды сыйға берді. Кемінде 29 канадалық ер адам «Құрмет медалімен» марапатталды.
Экономикалық әсерлері
Азамат соғысы кезеңінде БНА колониялары қарқынды экономикалық өсімді бастан өткерді. АҚШ-тағы соғыс Канаданың ауыл шаруашылығы және өндіріс тауарларына зор сұраныс тудырды, олардың басым бөлігі Одаққа жөнелтілді. Теңіз кеме жасаушылары мен кеме иелері соғыс кезіндегі сауданың өркендеуінен пайда тапты.
Саяси әсерлері
Америка Азамат соғысы БНА колонияларына шешуші саяси әсер етті. Соғыс оқшаулаған және фениандық шабуылдармен күшейген АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс колониялардың қауіпсіздігі мен тәуелсіздігі туралы алаңдаушылықты күшейтті, бұл 1867 жылы колониялардың конфедерациясын құруға серпін берді. Осы тұрғыда, бұл қақтығыс пайда бола бастаған федерацияның мәнін талқылауға да маңызды ықпал етті. Конфедерацияның көптеген басшылары штаттарға тым көп билік берілгендігі сепаратистік соғыстың себебіне айналды деп қорытынды жасады және осыған байланысты күшті орталықтандырылған федерация құруға бекінді.