Кіріспе

Австриялық жарымәскери тобы Heimwehr (,) немесе Heimatschutz (,) – 1920 жылдан 1936 жылға дейін Бірінші Австрия Республикасында қызмет еткен ұлтшыл, бастапқыда жарымәскери топ. Ол Германиядағы Фрайкорптарға (Freikorps) әдістері, ұйымдасуы және идеологиясы тұрғысынан ұқсас болды. Хаймвер парламенттік демократияға, социализмге және марксизмге қарсы болды және 1920-1930 жылдар аралығында солшыл және шетелдік топтармен әртүрлі қақтығыстарда күресті. Оның кейбір аймақтық ұйымдары нацизмге де қарсылық көрсетсе, ал басқалары оны қолдады. Демократияға қарсы тұрғанына қарамастан, Хаймвер консервативті Христиан-әлеуметтік партияға жақын "Хайматблок" ("Отан блогы") деп аталатын саяси қанатты құрды және 1930 жылы канцлер Карл Вогеннің кабинетіне, сондай-ақ 1932 жылдан 1934 жылға дейін Энгельберт Доллфустың оңшыл үкіметіне қатысты. 1936 жылы Хаймвер сол кезде Австриядағы жалғыз заңды саяси партия болған Отандық фронтқа (Vaterland Front) біріктірілді, ал кейіннен 1937 жылы Австрияның қарулы күштерінің құрамына енген милиция бөлімдерінің біріктірілген құрамы – Фронтмилицке (Frontmiliz) қосылды.

Жылдам өскен жылдар 1927-1930

1927 жылғы 30 қаңтарда Бургенландтың Шаттендорф қаласында митинг өткізіп тұрған СДПА мүшелеріне неміс австриясының оңшыл «Фронт-жауынгерлер қауымдастығы» (Frontkämpfer) тобынан оқ атылды, салдарынан екі адам қаза тауып, бесеуі жараланды. Өлімге кінәлі деп айыпталғандар сот алқасымен ақталып шыққаннан кейін, 1927 жылғы шілде көтерілісі деп белгілі болған наразылықтарда наразылар Венадағы Әділет сарайын өртеп жіберді. Полициямен болған қақтығыстарда 80-нен астам наразылық білдіруші қаза тапты, осыдан кейін социал-демократтар оқиғаны «шілдедегі қырғын» деп атады. Көлік құралдарын тоқтатуға тырысқанда, Хаймвер оларды таратуға кірісті, әсіресе Венадан тыс аймақтарда. 1927 жылдан 1930 жылға дейін Хаймвер қозғалысы қарқынды өсімді бастан кешірді және елдің ішкі саяси жағдайының радикалданғанына елеулі үлес қосты. Ол Рихард Штайдль айтқандай, орта таптық партиялар қажет болған кезде тізгінін босататын күзетші иттің қарапайым рөлінен гөрі артық болуға ұмтылды. Көптеген Хаймвер жетекшілері саяси бейімділікті дамыта бастады және Австрияның саяси жүйесінде авторитарлық және корпоративизмге қарай бағытталған түбегейлі өзгерістерді талап етті, яғни, итальяндық фашизм ұнатқан сияқты, ауыл шаруашылығы, жұмысшы табы, әскери, бизнес, сауда сияқты корпоративтік топтарға негізделген қоғамды құруды көздеді. 1927 жылы әртүрлі провинциялық Хаймвер қауымдастықтары бірігіп, «Австриялық өзін-өзі қорғау қауымдастықтары федерациясы» деген атпен бас ұйым құрды. Хаймвер жетекшілері көшедегі үгіт-насихат арқылы, негізінен жексенбі күндері жаппай шерулер ұйымдастыру арқылы және федералды үкіметке саяси қысым көрсету арқылы қалаған саяси өзгерістерді жүзеге асыруға тырысты. 1928 жылғы 7 қазанда СДПА-ның бекінісі болған Венаның индустриалды аймағындағы Винер-Нойштадт қаласында өткен ірі шеру өзіне сенімділіктің көрінісі болды. Орта таптың көптеген өкілдері Хаймверді «қажеттілік туған кездегі құтқарушы» деп мақтады. Хаймверге Штириядан және басқа да аймақтардан шыққан өнеркәсіп пен ірі жер иелері, итальяндық фашистер, Миклош Хортидің венгр режимі және Баварияның оңшыл топтары (мысалы, «Канцлер» ұйымы) қаржылық, логистикалық және қару-жарақпен көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы майдан жетекшілерінің көптеген өкілдері әскери «кеңесшілер» және лауазымды тұлғалар ретінде қызмет етті. 1930 жылы Хаймвердің ұлттық жетекшісі болған Эрнст Рюдигер Стархемберг Ұлыбританиядағы оңшыл топтарға, соның ішінде фашистік саясаткер Освальд Мослиге жүгінді, бірақ одан қаржылық қолдау ала алмады. Штириялық Хаймвер жетекшісі Константин Каммерхофер 1932 жылдың ортасына дейін Германия Рейхының үкіметінен қаржы алды. Италияның фашистік диктаторы Бенито Муссолини Хаймвердің Австрияны фашистік мемлекетке айналдыру мақсатына жете алмайтынына көз жеткізгеннен кейін, 1933 жылдың қазан айында қаржылық көмегін тоқтатты.

Біріктіре алмау

1929 жылы канцлер Эрнст Стрейрувицтің үкіметі, Христиандық-әлеуметтік партия, Ұлы неміс халық партиясы және аграрлық Ландбунд коалициясы, конституциялық реформа бойынша Хаймхермен келіссөздер жүргізді. Олар мен Социал-демократтар қыркүйек айының соңында Хаймхер мен Христиандық-әлеуметтік партиясы үкіметті құлатып, келісімге жақын болды. Христиандық социалистерінің жетекшісі Игнац Зейпель тәуелсіз Йоханнес Шоберді канцлер етіп тағайындады. 1927 жылғы шілде көтерілісі кезінде Вена полиция бастығы болған және наразыларға оқ атуға рұқсат берген Шобер Хаймхер үшін күшті және үміт белгісі болды. Алайда ол оларды көңілсіз қалдырды. Австрия конституциясына 1929 жылғы түзетулерде федералды президенттің өкілеттіктерін күшейту мәселесінде ол Социал-демократтармен келісімге келді, бұл Хаймхер үшін қабылдауға болмайтын болды, сонымен қатар ол олардың басқа талаптарына да мойынсұнуға дайын емес еді. Бұл қозғалыс үшін маңызды кері кету болды, өйткені ол осы уақытқа дейін өзін үнемі жоғары бағытта дамып келе жатқан деп есептеген. 1930 жылдардың басында конституциялық даудағы Хаймхердің сәтсіздігі және Австриядағы әлемдік экономикалық дағдарыстың басталуы Хаймхер қозғалысы ішіндегі тоқырау мен араздықтардың күшею кезеңін бастады. Оның ұлттық басшысы Рихард Штайдл 1930 жылдың мамырында Корнеубург антты оқып, мәселелерді шешуге үміттенді, ол Төменгі Австрияның бас ассамблеясында оқылды. Онда "Біз билікті басып алып, мемлекет пен экономикаға жаңа тәртіп орнатуды қалаймыз" және "Біз Батыс демократиялық парламентаризмін және партиялық мемлекетті қабылдамаймыз!" сияқты австрофашизм бағытына нұсқау беретін мәлімдемелер бар еді. Ант Австрияның консервативті ұлтшылдығын, нацистік партияның пан-германдық ұлтшылдығынан ерекшеленетінін және оның идеологиясының негізгі бөлігі ретінде бекітті. Хаймхерді бірыңғай басшылыққа біріктіруге жасалған мұндай әрекеттер, әр түрлі Хаймхер қауымдастықтарының әртүрлі мақсаттары мен олардың жетекшілерінің бәсекелестігіне байланысты ұзақ мерзімде сәтсіз аяқталды. Әсіресе Штирия және Каринтия Хаймхерлері федералды басшылықтың христиандық, корпоративтік бағытын қабылдамады және нацистерге жақындады. Олар сондай-ақ ашық түрде антисемит болды, еврей бизнесіне бойкот жариялауға шақырды және 1933 жылдан кейін еврейлерге мүшелікке тыйым салды. Қалған Хаймхердің көзқарасы одан да анық болмады. Антисемитизм саяси қару ретінде қолданылса да, Шығыс Еуропадан келген босқындарға және "еврей" деп аталатын социал-демократияға қарсы қолданылса да, оның қолданылуы идеологиялық емес, мүмкіндіктерге байланысты болды және қозғалыстың интеграциялық элементі ретінде басым рөл атқармады.

Мекендік блок

1930 жылғы 25 қыркүйекте Шобер отставкаға кеткеннен кейін, жаңа христиан-социалистік канцлер Карл Воген Хаймверге өзінің азшылық үкіметінде орын ұсынды. Хаймвердің ұлттық басшылығы бастапқыда ұсыныстан бас тартса да, провинциялық шенеуніктердің қысымымен келісуге мәжбүр болды. 1930 жылғы 1 қазанда Эрнст Рудигер Стархемберг, Хаймвердің жаңадан сайланған ұлттық жетекшісі, Воген үкіметінде Ішкі істер министрі, ал Франц Хубер Әділет министрі болды. Воген бұл Хаймвермен келесі сайлауда одақ құруға алып келеді деп үміттенеді. Хаймвердің ұлттық басшылығы сайлауалды одақ құруды, сондай-ақ Ұлы Германиялық Халық партиясымен, Ландбундпен және Австриялық Ұлттық Социалистермен одақ құруды қарастырды. Идеология және саяси стратегия мәселелерінде елеулі келіспеушіліктер болды. Стархемберг 1930 жылғы Ұлттық Кеңес сайлауында жеке Хаймвер тізімін жақтады, ал Штирия Хаймвері бұл идеяны қабылдамады. Штириядағы Хаймвер жетекшісі Вальтер Пфример сайлауға қатысуға қатысты түбегейлі қарсы болды, ал оның штаб бастығы Раутер Ұлттық Социалистермен сайлау одағын жасауды қолдады. 1930 жылғы қазан айының басында Раутер Германияның нацистік партиясының ұйымдастырушы жетекшісі Грегор Штрассермен ынтымақтастық мәселесін талқылады. Мұндай одаққа қозғалыс ішінде жеткілікті қолдау болмағандықтан, олар өздерінің сайлау тізімін – Heimatblock-ті құрды.

1930 жылғы сайлау

Ұлттық кеңес сайлауы 1930 жылдың 9 қарашасына белгіленгендіктен, дайындыққа уақыт өте аз болды. Сайлау науқаны айтарлықтай шатасумен сипатталды. Вена, Төменгі Австрия және Бургенланд провинциялық ұйымдары христиан-социалистермен бірігіп сайлауға қатысуды жөн көрді, ал Воррлберг провинциялық ұйымы өз жарғыларына сәйкес саяси қатысудан бас тартты. Кейбір Heimwehr газеттері екі тізімге жарнама беруге мәжбүр болды. Аз уақыт ішінде "Гейматблок" фашистік итальяндық диктатор Бенито Муссолинидің жан-жақты қаржылық қолдауымен сайлау науқанын ұйымдастыруға, партия бағдарламасын әзірлеуге және сайлау шараларын жоспарлауға тырысты. Бұрынғыдан бері сынға ұшыраған партиялық процеске олардың күтпеген қатысуын мүшелерге түсіндіру және оларға қабылдату қажет болды. "Хайматблок" дауыс берушілердің жалпы санының 6,2%-ын және 8 орынды иеленді. Ұлттық кеңеске өтуге Үстіңгі Штирияда "негізгі мандат" алу мүмкіндік берді, яғни парламентке өту үшін аймақтағы дауыстардың белгілі бір ең төменгі пайызын алу қажет болды. Штирияда сол күні өткен провинциялық сайлауда "Гейматблок" 12,5% дауыс алып, 6 орын жеңіп алды. Ұлттық саясатта сайлау нәтижесі күтілгеннің керісінше болды. "Хайматблок" христиан-социалистерге дауыс жоғалтты, осылайша ең көп дауыс жинаған социал-демократтардың қолына тиді. Жаңа федералды үкіметті христиан-социалистік саясаткер Отто Эндер орта тап партияларының коалициясы ретінде құрды. "Хайматблок" мүшелері Ұлттық кеңесте оппозициялық қатарда, оң жақта және Heimwehr формасында отырды. Сайлау нәтижесі Heimwehr-дің ішкі бірлігін одан әрі әлсіретті. Стархемберг ақырында Вальтер Пфримерге жаңа ұлттық жетекші ретінде жол берді. Ол Heimwehr ішінде радикалды бағытты ұсынды және саяси талаптарды іске асыру үшін Штирияда бірнеше рет зорлық-зомбылыққа жүгінген. Пфример бұрынғы саяси жүйені өзгертуге жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталғанын, Heimwehr үнемі бөлініп жатқанын және Австрия ұлттық-социалистерінің күшінің артуынан қысымға ұшырап жатқанын көрді. Осыдан кейін ол барлық мүмкіндігін салып, Heimwehr талаптарын іске асырып, топтың барлық мәселелерін бірден шешетін мемлекеттік төңкеріс жасауға бел буды. Пфримердің 1931 жылдың қыркүйегінде жасаған төңкеріс әрекеті мүлдем сәтсіз аяқталды және Heimwehr қозғалысының Штайдл мен Стархембергтің айналасындағы үкіметті қолдайтын қанатқа және Штирия Heimwehr-інің басшысы Константин Каммерхофердің айналасындағы үкіметке қарсы қанатқа бөлінуіне әкелді, ол қозғалыстың ең ірі бөлігін құрады. Дегенмен, сайлаушылар жиналыстарында және газеттерде соғысқа шақыратын сөздер жиі айтылды. "Хайматшуц" газетіндегі сайлау үндеуінде "Хайматблок" "партиялық саяси парламенттің қираған жерінде жаңа мемлекет, "Хайматвер" мемлекетін құру үшін парламентті басып алуы керек" делінген. Линцте Heimwehr шенеунігі Карл Галлиан "Хайматблокты" "Хаймвер қозғалысының саяси пулеметі" деп атады. Алайда Ұлттық кеңесте ішкі даулар мен келіспеушіліктер Блоктың оппозициялық қызметін әлсіретті. Ол саяси жұмыстан гөрі шу мен төбелеспен танымал болды.

Дольфус үкіметінде

Карл Бурештің христиан-социалистік үкіметі 1932 жылғы 6 мамырда отставкаға кеткенде, жаңа сайлаулар қажет болды. Нацистік партия осы жылдың басында аймақтық сайлауда үлкен жетістікке жеткендіктен, христиан социалистері сайлау өткізуден қашынбаққа тырысты. Социал-демократтар мен Ұлы немістер коалициялық ұсыныстарды қабылдамады, нәтижесінде тек «Хайматблок» пен «Ландбунд» қалды, бұл Энгельберт Доллфусқа, сол кезде әлі де Христиандық-әлеуметтік партиясынан, бір орындық көпшілікпен үкімет құруға мүмкіндік берді. Коалициялық келіссөздерде «Хайматблок» Штирияның христиан-социалистік губернаторы және «Хаймвердің» жақтаушысы Антон Ринтеленнің канцлер болуын талап етті, бірақ соңында оның Білім министрі болуына қанағаттанды. Гвидо Яконциг, «Хайматблок» мүшесі, Сауда және көлік министрі болды. Жаңа үкіметке «Хаймвердің» қатысуы оның қатарынан аз қолдау тапты. 19 мамырда Штирияның провинциялық басшылығы тіпті «саяси тәуелсіздік күйін» жариялады. «Хайматблокпен» коалицияда жұмыс істеу оңай болған жоқ, олар канцлер Доллфустың ұсыныстарына бірнеше рет қарсылық білдірді. Ұлы неміс халық партиясының сенімсіздік туралы ұсынысын екі «Хайматблок» депутаты қолдады, бірақ ол 81 дауысқа 81 дауыспен жеңілді. Тар көпшілік үкіметке заң қабылдауды қиын етті. Ауруға кеткен депутат немесе «Хайматблок» мүшелерінің партиялық бағыттан ауытқуы Ұлттық кеңесте табысқа немесе жеңіліске әкелуі мүмкін. 1932 жылғы 19 тамызда парламент жазғы демалысқа шығар алдында «Социал-демократиялық Arbeiter Zeitung» (Жұмысшылар газеті) былай деп жазды: «Бірақ қазан айында Парламент қайта жиналғанда, оны тарату керек немесе басқа үкімет құру керек. Күнделікті түрде мырза Вернердің немесе мырза Хайнцльдің қалауына байланысты болатын бұл үкімет мүмкін емес, тұрақсыз, төзбеуге болмайды». 16 қазанда Венадағы ұлттық социалистердің шеруі кезінде СДПП-ның Республикалық қорғау лигасының мүшелері, коммунистер, нацистер мен полиция арасында атыс болды. Төрт адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Жауап ретінде үкімет келесі күні қауіпсіздік жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымын құрып, оны Венадағы «Хаймвер» басшысы Эмиль Феймен тапсырды. Ол дереу Венадағы саяси қозғалыстардың шерулеріне тыйым салды. Доллфустың авторитарлық бағыты «Хаймверді» қуантты, ал 1932 жылғы 5 қарашада «Österreichische Heimatschutzzeitung» (Австриялық «Хаймвер» газеті) «Фашизмге адалдық!» деген тақырыппен жарияланды, ал 1933 жылғы 25 ақпанда: «Парламентке жол жоқ!» Жеті күннен кейін тілек орындалды. 1933 жылғы 4 наурыздағы «Австрия парламентінің өзін-өзі таратуы» австрофашизм диктатурасына жол ашты. 24 наурызда Фей Социал-демократиялық партияның «Arbeiter Zeitung» және «Das Kleine Blatt» газеттеріне алдын ала цензура салды, ал 31 наурызда Республикалық қорғау лигасы таратылды. Сондай-ақ, дәстүрлі 1 мамыр шеруіне де тыйым салынды. 10 мамырда Фей қауіпсіздік министрі болып тағайындалды, ал «Хаймвер» идеологы Одо Неустадтер Штюрмер еңбекке орналастыру, еңбек қызметі, жолдар және туризм жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. 20 мамырда Отан майданы құрылды, оның көп бөлігі Стархембергтің ұсынысы бойынша болды. Ол Христиандық-әлеуметтік партияны, «Ландбундты» және «Хаймверді» сіңіріп алды және австромарксизм мен ұлттық социализмнен басқа барлық саяси қозғалыстарды біріктіретін ұйым ретінде жоспарланды. «Отан майданының» фашизмге қарай қозғалуы «Хаймвердің» көп бөлігі күткендей болмағандықтан, қозғалыспен қарым-қатынас қайшылықты және сенімсіздікке толы болды. 1933 жылғы 19 маусымда Доллфус Штирияның «Хаймверін» Австрияның нацистік партиясымен бірге тыйым салды. 1933 жылғы 11 қыркүйекте Доллфус партиялық мемлекеттің аяқталғанын жариялады және корпоративтік тәртіпті орнату және конституцияны өзгерту жоспарларын ұсынды, мақсаты «корпоративтік негізде және мықты авторитарлық басшылықпен Австрияның әлеуметтік, христиандық, неміс мемлекетін» құру еді. Осылайша, «Хаймвер» өзінің Корнеубург серті мемлекеттік бағдарламаға айналды деп мәлімдеді. Сондықтан олар енді өздерінің саяси партиясы болудың қажеті жоқ деп санайды, ал 1933 жылғы 27 қыркүйекте «Хайматблок» таратылды. Бұған дейін ол Отан майданына қосылды, сондықтан Эмиль Фей жаңа Доллфус II үкіметінің құрамына вице-канцлер ретінде кіре алды. «Хаймвердің» Отан майданына кіруі келісілді, бірақ оған сәйкес келісімге Эрнст Стархемберг ешқашан қол қоймады. Қозғалыс ішіндегі қарсылық, тәуелсіз саяси күш ретіндегі өзінің позициясын сақтағысы келмегендіктен, тым үлкен болды. Доллфус басшылығымен корпоративтік мемлекет 1933 жылы іске асырыла бастағанда да «Хаймвер» алабалықтық тудыра берді. 1934 жылғы 30 қаңтарда олар Тирольдегі көптеген қалаларда кең ауқымды қарулы шерулер ұйымдастырып, «Хаймвер» мүшелерінің қатысуымен авторитарлық провинциялық комитет құруды талап етті. «Хаймвер» 1934 жылғы 12-15 ақпан аралығындағы ақпан көтерілісіне де қатысты, онда үкімет күштері Социал-демократтарға қарсы тұрды және Отан майданының жеңісімен аяқталды.

Соңғы жылдар

1934 жылғы 12 ақпанда Социал-демократиялық партия тыйым салынғаннан кейін, федералды үкіметтің саяси бағытын қолдаған Хаймхер қауымдастықтары үшін нацистік партия жаңа қарсыласқа айналды, ал Штирия және Каринтия қауымдастықтары нацистерге жақындасып, ақырында олармен ұйымдық тұрғыдан бірікті. 1934–1938 жылдар аралығындағы Австрияның австрофашистік федеративтік мемлекеті кезеңінде Хаймхер Штуцкорпстың құрамында полиция және қауіпсіздік қызметтерін атқарды. Ақпан көтерілісі мен сәтсіз аяқталған Ұлттық-социалистік шілде төңкерісі кезінде олар барлау, күзету және қауіпсіздік міндеттерін ғана емес, сонымен қатар өздігінен шағын соғыс операцияларын жүргізіп, үкімет тарапынан күресіп жатқан жандармерия және федералды армия сияқты басқа күштерге көмектесті. 1936 жылы канцлер Курт Шушнигтің басшылығымен барлық қорғаныс ұйымдары (Wehrverbände) таратылғанда, Хаймхер көбінесе Отан фронты мен Фронт милициясы (Frontmiliz) құрамына қосылды.

Бірқалыпты киімдер

Heimwehr мүшелері үшін стандартты форма қарастырылған, бірақ мүшелер көбінесе киімдері үшін өздері төлеуге мәжбүр болғандықтан ол ешқашан іске аспады. Олар түрлі-түрлі әскери және азаматтық киімдермен киінген. Тек жылдам әрекет ететін күш ретінде жұмыс істеуге арналған Jägerbataillone деп аталатын мобильді Heimwehr бөлімдері толық және салыстырмалы түрде біркелкі киінген, бұл негізінен Стархембергтің өз қаражатымен олардың жабдықтарын төлеуінің арқасында мүмкін болды. Тироль провинциялық мергендері қабылдаған "Spielhahnstoß" (қара құйрықтың құйрық қауырсыны үшін аңшылардың термині; Эрнст Рюдигер Стархембергтің суретін жоғарыда қараңыз) пішіміндегі бас киімдерінің арқасында оларды "Hahnenschwanzler" ("құйрықтық") деп те атады. Олардың қарсыластары арасында былай деп ұнатпай айтылатын өлең тарады: "Ханеншванцлер, Ханеншванцлер, қанша кедей едің. Тауықтың соңғы жағында не бар, соны сендер мақтанышпен басыңдарға тағасыңдар".