Жон Мастерс: Британдық әскери шенеунік және жазушының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Британдық сарбаз және жазушы (1914–1983)

Подполковник Джон Мастерс, DSO, OBE (26 қазан 1914 – 7 мамыр 1983) – британдық романист және Үнді армиясының кәсіпқой офицері. Екінші дүниежүзілік соғыста ол Бирмадағы жау территориясында Чиндиттер қатарында қызмет етті және 19-шы Үндістан жаяу әскер дивизиясының GSO1 (бас штаб офицері) болды. Мастерс көбінесе Үндістанда өтетін тарихи романдарымен танымал, әсіресе «Bhowani Junction» романы сәтті фильмге айналды. Ол сонымен қатар сыншылардың жоғары бағасын алған үш томдық автобиография жазды.

Өмір

Мастерс – британдық үнді армиясында ұзақ қызмет өткен генерал-лейтенанттың ұлы. Ол Веллингтон мен Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжде білім алған. 1933 жылы Сандхерстті бітірген соң, бір жылға Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскеріне (DCLI) тағайындалды, ал кейін 4-ші Уэльс принці Гуркха мылтықтарына қызмет етуге өтініш берді. Ол Солтүстік-Батыс шекарасындағы полктің 2-ші батальонында қызмет етті және батальон мен полк қоймасында түрлі лауазымдарға тағайындалды. 1938 жылы Баклох қоймасында барс іздеуге ұйымдастырған кезде, толыққанды жолбарысқа тап болды (ол соққы ретінде жұмыс істеген гурктардың біреуін өлтірді). Кейін ол, қандай атақ пен награда алғанына қарамастан, гурктар оны "Баклох жолбарысын атқан сахиб" деп білетінін айтты. 1939 жылдың басында 4-ші Гуркхалардың 2-ші батальонының адъютанты болып тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның батальоны қысқа ғана ағылшын-ирак соғысы кезінде Ирактағы Басраға жіберілді. Мастерс батальонмен бірге Ирак, Сирия және Парсы елдерінде қызмет етті, содан кейін қысқа мерзімге байланыс штабының штаб офицері болып тағайындалды. 1942 жылдың басында ол Кветтадағы Үнді армиясының штаб колледжіне оқуға түсті. Мұнда ол бір офицердің әйелімен танысып, араларында махаббат оянып, кейін үйленді. Бірақ бұл оқиға сол кезде қысым тудырды. Штаб колледжін бітіргеннен кейін Мастерс 114-ші үнділік жаяу әскер бригадасының бригад майоры болып қызмет етті, содан кейін 4-ші Гуркхалардың тағы бір офицері Джо Лентайн оны 111-ші үнділік жаяу әскер бригадасының бригад майоры қызметіне шақырды, бұл бригада Чиндит тобының құрамында болды. 1944 жылдың наурыз айынан бастап бригада Бірмадағы жапондықтардың тылында қызмет етті. 24 сәуірде генерал Орде Вингейт қайтыс болғаннан кейін Лентайн Чиндиттердің бас қолбасшысы болды, ал Мастерс 111-ші үнділік жаяу әскер бригадасының негізгі күштеріне басшылық етті. Мамыр айында бригадаға солтүстік Бірмадағы Могаунг маңындағы "Блэкпул" деп аталған позицияны ұстауға бұйрық берілді. Оқшауланған позицияға он жеті күн бойы қарқынды шабуылдар жасалды, соңында бригада кері шегінуге мәжбүр болды. Мастерс 19 жауынгерін, жазылу мүмкіншілігі немесе көмекке үміті жоқ жарақат алған әскерилерін атуға бұйрық берді. Кейіннен Мастерс осы оқиғалар туралы өзінің автобиографиясының екінші томында, "Мандалайдан өткен жол" атты кітабында жазды. "Бірмадағы батылдығы мен еңбегі үшін" ол қазан айында DSO орденімен марапатталды. Ұзақ уақытқа полкінің 3-ші батальонына қолбасшылық еткеннен кейін Мастерс кейіннен Бирма кампаниясының соңғы кезеңдеріне қатысқан Үндістанның 19-шы жаяу әскер дивизиясының GSO1 (штаб бастығы) болды. Соғыстың соңында оған үнділік әуе десанттық бригадасын басқару ұсынылды, бірақ жапондықтардың капитуляциясы бұл мүмкіндіктің алдын кесті. 1946 жылдың 17 қаңтарында ол Бірмадағы қызметі үшін OBE орденімен марапатталды. Делидегі GHQ India штабында офицер болып қызмет еткеннен кейін, ол Британ армиясының Камерлидегі штаб колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. Осыдан кейін ол армиядан кетіп, АҚШ-қа көшіп барды, онда Гималайда жаяу саяхаттарды ұйымдастыру арқылы бизнес ашуға тырысты, бұл оның хоббилерінің бірі еді. Бірақ бизнес сәтті болмады, сондықтан ол күнкөрісі үшін армиядағы тәжірибесі туралы жазуға бел буды. Оның романдары танымал болған соң, ол толық уақытты жазушыға айналды. Кейінгі жылдары Мастерс әйелі Барбарамен Санта-Феге (Нью-Мексико штаты) көшіп барды. 1983 жылы жүрек операциясынан кейін туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Оның отбасы мен достары оның күлін ұшақтан тау жолына шашырады, ол осы жолмен жиі серуендеген. Бас генерал сэр Майкл Роуз, Босниядағы БҰҰ-ның бұрынғы қолбасшысы, Мастерстің әкесі болды.

Masters was the son of a regular soldier, a lieutenant colonel whose family had a long tradition of service in the British Indian Army. He was educated at Wellington and the Royal Military College, Sandhurst. On graduating from Sandhurst in 1933, he was seconded to the Duke of Cornwall's Light Infantry (DCLI) for a year before applying to serve with the 4th Prince of Wales's Own Gurkha Rifles. He saw service on the North West Frontier with the 2nd battalion of the regiment, and was rapidly given a variety of appointments within the battalion and the regimental depot. In 1938, he organised a hunt for a leopard reported to be roaming the depot at Bakloh, only to find himself facing a full grown tiger (which killed one of the Gurkhas acting as beaters). He later commented that whatever rank and decorations he was awarded, he was always known to the Gurkhas as "The Sahib who shot the Bakloh tiger". In early 1939, he was appointed the Adjutant of the 2nd battalion of the 4th Gurkhas. During the Second World War his battalion was sent to Basra in Iraq, during the brief Anglo Iraqi War. Masters subsequently served in Iraq, Syria, and Persia with the battalion, before being briefly seconded as a staff officer in a Line of Communications HQ. In early 1942, he attended the Indian Army's Staff College at Quetta. Here he met the wife of a fellow officer and they began an affair. Even though they later married, there was something of a scandal at the time. After passing the Staff College, Masters next served as brigade major in the 114th Indian Infantry Brigade before being "poached" by Joe Lentaigne, another officer from the 4th Gurkhas, to be brigade major in the 111th Indian Infantry Brigade, a Chindit formation. From March 1944, the brigade served behind the Japanese lines in Burma. On the death of General Orde Wingate on 24 April, Lentaigne became the Chindit commander and Masters commanded the main body of the 111th Indian Infantry Brigade. In May, the brigade was ordered to hold a position code named 'Blackpool' near Mogaung in northern Burma. The isolated position was attacked with great intensity for seventeen days and eventually the brigade was forced to withdraw. Masters felt obliged to order the medical orderlies to shoot 19 of his own men, casualties who had no hope of recovery or rescue. Masters later wrote about these events in the second volume of his autobiography, The Road Past Mandalay. In recognition of his "gallant and distinguished services in Burma", he was in October awarded the DSO. After briefly commanding the 3rd battalion of his regiment, Masters subsequently became GSO1 (the Chief of Staff) of the Indian 19th Infantry Division, which was involved in the later stages of the Burma Campaign. Near the end of the war he was offered command of an Indian airborne brigade but the Japanese surrender intervened. On 17 January 1946 he was awarded an OBE for his service in Burma. After a spell as a staff officer in GHQ India in Delhi, he then served as an instructor at the British Army Staff College, Camberley. He left the army after this posting, and moved to the United States, where he attempted to set up a business promoting walking tours in the Himalayas, one of his hobbies. The business was not a success and, to make ends meet, he decided to write of his experiences in the army. When his novels proved popular, he became a full time writer. In later life, Masters and his wife Barbara moved to Santa Fe, New Mexico. He died in 1983 from complications following heart surgery. His family and friends scattered his ashes from an aeroplane over a mountain trail he frequently hiked in. General Sir Michael Rose, the former UN commander in Bosnia, is a stepson of Masters.

Тұлға

Джон Мастерс: Джон Клейдің реттелген өмірі 1992 жылы Майкл Джозеф баспасынан жарық көрді. Қазір басылымнан түсірілген бұл кітап – жанашырлықпен жазылған, бірақ сынсыз емес өмірбаяндама. Клейдің сөзінше, Мастерс күшті және кейде үстемдік танытатын тұлғаға ие болған, әлсіздікке немесе қабілетсіздікке шыдамсыздық танытуы мүмкін еді. Ол сонымен қатар өте жылы жүректі және жомарт бола білген. Оның ашық және көңілді мінезі АҚШ-тағы ұзақ тұру кезеңінде гүлденді. Мастерс әдеби ортаға шыдамы жетпеді, олар оның үнді романдары үнді халқына құрметсіздік танытады деп сынады, сондай-ақ кейіпкерлерінің ерекшеліктерін жоюға тырысатын редакторларға да наразылық білдірді. Мастерс дәлдік пен реализмге ұмтылып, оның кейіпкерлерінің пікірлерін өзінің пікірлерімен шатастырғандарға ренжіді. Ол өте еңбекқор және әскери қызметкер ретінде де, жазушы ретінде де ұқыпты ұйымдастырылған адам еді. Клейдің болжамына сәйкес, Мастерс отбасының «таза» ағылшын емес, ағылшын-үнді немесе еуразиялық екендігі туралы қауесеттерге байланысты жетістікке ұмтылуы мүмкін. 1962 жылы Мастерс көптен бері күдіктенгенін, оның шынымен де алысқан үнді бабасы бар екенін білді. Клейдің өмірбаянында Мастерс өзінің үш томдық автобиографиясынан қалдырған толық емес мәліметтер келтірілген: «Буглс және жолбарыс» (1956); «Мандалайдан өткен жол» (1961); және «Қажылық ұлы» (1971). Олар, бәрібір, өте маңызды ақпараттарды ашады. «Буглс және жолбарыс» Мастерстің Сэндхерсттегі оқу кезеңі мен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Үндістанның солтүстік-батыс шекарасындағы қызметі туралы айтады. «Мандалайдан өткен жол» көбінесе соғыс кезіндегі Бирмадағы науқанға арналған, ал «Қажылық ұлы» жазушы ретіндегі оның мансабын баяндайды.

Үндістандағы ағылшындардың тарихы

Жоғарыда аталған өмірбаяндық туындылардан өзге, Мастерс Үндістанда өтетін тарихи романдарымен де белгілі. Олардың жетісі Савидж отбасының бірден-бір ұрпақтарының британдық және үнді әскерлерінде қызмет етуін көрсетеді, бұл арқылы бір отбасының өмірі арқылы Үндістандағы британдық тарихты ізбастауға тырысады. Оқиғалардың хронологиялық ретімен (бірақ жарық көрген мерзімі бойынша емес) бұл романдар:
"Коромандел!" (1955): 17 ғасырдағы ағылшын жасы теңізге қашып, Үндістанға жетеді. "Алдаушылар" (1952): ағылшын офицері Thuggee культінің ритуалдық кісі өлтірулерін ақтау үшін жасырын операция жүргізеді. "Бенгалияның түнгі шабандоздары" (1951): 1857 жылғы Үндістан көтерілісі туралы әңгіме. "Лотос және жел" (1953): Солтүстік-Батыс шекарасындағы британдық және орыс агенттерінің "Ұлы ойын" туралы повесть. "Алыс, алыс тау шыңы" (1957): альпинизм және Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы әңгіме. "Рави атқыштары" (1972): серияның жекелеген туындысы, Бірінші дүниежүзілік соғыста өтеді, басты кейіпкерлердің бірі Савиджтермен туыс болғанымен, басқа есімге ие. "Бховани түйіскені" (1954): Үндістанның тәуелсіздікке ұмтылысы мен Үндістанның бөлінуі кезіндегі теміржол қалашығындағы махаббат оқиғасы. "Мержан жағалауына" (1962): Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін әдепті түрде кетуден бас тартқан бұрынғы офицердің тағдыры. "Гималайлық концерт" (1976): тағы бір жекелеген туынды, басты кейіпкер Савидж емес, 1970-ші жылдардағы суық соғыс триллері, Қытайдың Үндістанға жоспарланған басып кіруін бақылау туралы. Мастерстің соңғы үнді романдарының бірі – "Конпара Венерасы" – басты кейіпкерлері үндістер екендігімен ерекшеленеді. Савидж отбасы сюжетте ешқандай рөл атқармайды, бірақ шағын, белгісіз кейіпкердің отбасы мүшесі болуы мүмкін екені айтылады. Бұл роман британдық Радж кезеңіндегі 19 ғасырда өтеді, бірақ елдегі Үнді-арий және дравидтік идентитілердің тарихын зерттейді. Мастерстің туындылары үнділік кейіпкерлерді бейнелеуі үшін сынға ұшырады. Дегенмен, "Бенгалияның түнгі шабандоздары" мен "Рави атқыштары" үнді ұлтшылдарына қатысты жағымды суреттемелерді ұсынады және британдық және үнділік кейіпкерлер арасындағы қақтығыстарды көрсетеді, бұл Е.М. Форстердің "Үндістанға жол" романымен салыстыруға болатын Британдық Үндістандағы туаласқан қақтығыстарды көрсетеді. Бұрынғы романның кейіпкерінің ұрпағы (іс жүзінде бір адам) Үндістанның бөлінуін бейжайлықпен қабылдайды, содан кейін оның Ұлыбританияға оралудың орнына тәуелсіз Үндістанда қалуымен аяқталатын терең жеке дағдарысқа тап болады. Бір үнді жазушысы (Хушвант Сингх) Киплинг Үндістанды түсінген болса, Мастерс үндістерді түсінгенін айтқан.

Apart from the autobiographical works mentioned above, Masters is also known for his historical novels set in India. Seven of these portray members of successive generations of the Savage family serving in the British and Indian Armies in India, in an attempt to trace the history of the British in India through the life of one family. In chronological order of events (but not in order of publication) these novels are:
Coromandel! (1955): a 17th century English youth runs away to sea and ends up in India. The Deceivers (1952): an English officer goes undercover to root out the ritual murders of Thuggee. Nightrunners of Bengal (1951): a tale of the Indian Rebellion of 1857. The Lotus and the Wind (1953): a tale of The Great Game of British and Russian agents on the Northwest Frontier. Far, Far the Mountain Peak (1957): a tale of mountaineering and the First World War. The Ravi Lancers (1972): an offshoot of the series, set in the First World War, with one of the protagonists related to the Savages but having a different name. Bhowani Junction (1954): a romance set in a railway town at the time of Indian calls for independence and the Partition of India. To the Coral Strand (1962): the story of an ex officer who refuses to go gracefully after Indian independence. The Himalayan Concerto (1976): another offshoot, as the protagonist isn't named Savage, a 1970s Cold War thriller about spying on a planned Chinese invasion of India. One of Masters's last Indian novels, The Venus of Konpara, is notable for the fact that its principal characters are Indians. The Savage family play no role in the storyline, though it is hinted that a minor unidentified character is a family member. It is set in the nineteenth century during the British Raj, but explores the history of Indo Aryan and Dravidian identities in the country. Master's works have come under criticism for their depiction of Indian characters. However, both Nightrunners of Bengal and The Ravi Lancers contain sympathetic portrayals of Indian nationalists and portray irreconcilable tensions between British and Indian characters that mirror the conflicts inherent in British India in a manner comparable to E. M. Forster's A Passage to India. The descendant of the hero of the former novel (who is in practice manifestly the same character) experiences the partition of India with a resigned detachment and later undergoes a deep personal crisis which ends with his staying on in independent India rather than returning to Britain. One Indian novelist (Khushwant Singh) remarked that while Kipling understood India, Masters understood Indians.

Бейімделулер

Ең танымал фильм, әдетте, "Бховани" (1956) болып табылады, ол Үндістанның бөлінуі және англо-үнді қауымдастығы туралы айтады. Онда Ава Гарднер түсті. Романның төртеуі (2-ші, 3-ші, 4-ші және 6-шы) BBC Radio 4-тің "Classic Serial" бағдарламасында 18 бөлімдік сериал ретінде бейімделді, ол 1984 жылдың қазанынан 1985 жылдың қаңтарына дейін эфирге таратылды. "Конпараның Венерасы" 1973 жылы BBC радиосы үшін қойылым ретінде дайындалды. "Алаяқтар" 1988 жылы түсірілді, ал басты рөлде Пирс Броснан ойнады.

Басқа тақырыптар

Мастердің "Now God Be Thanked", "Heart of War" және "In The Green of the Spring" трилогиясы оның ең маңызды туындысы деп есептеледі, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан британдық қоғамның түрлі салаларындағы өзгерістерді көрсетеді. Мастердің "Соғыс адамы" кітабы Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбында жоспарланған трилогияның бірінші кітабы болған, бірақ автор басқа кітаптары жарыққа шығар алмай қайтыс болды. 1959 жылы жазылған "Фанданго тасы" (Fandango Rock) – ерекше жағдай, оның сюжеті генерал Франко басқарған фашистік Испанияда өріледі және АҚШ пен Испания үкіметтері арасындағы қарым-қатынасқа ден қояды. 1950-1960 жылдары Мастердің кітаптары көптеп сатылды, әсіресе "Бховани" бұрышы, ол көптеген тілдерге аударылды. Оның кейбір шығармалары қазір жарылмайды.