Кіріспе
Шотландтық Екінші дүниежүзілік соғыс офицері және Арнайы әуе күштерінің негізін қалаушы, сер Арчибальд Дэвид Стирлинг (15 қараша 1915 – 4 қараша 1990) – британ армиясының шотланд офицері және Арнайы әуе күштерінің (SAS) негізін қалаушысы және құрушысы. Оның басшылығымен SAS Солтүстік Африка кампаниясында жаудың тылында шабуылдар жасады. 1943 жылғы қаңтарда тұтқындалғанға дейін Екінші дүниежүзілік соғыста белсенді қызмет етті. Ол соғыстың қалған бөлігін тұтқында өткізді, бірнеше рет қашуға тырысқанына қарамастан. Стирлинг 1947 жылы тұрақты армиядан кетті. Ол Африкадағы нәсілдік дискриминацияға қарсы күресу мақсатындағы «Каприкорн Африка қоғамын» құрды, бірақ Стирлингтің жалпы сайлау құқығынан гөрі шектеулі, элиталық сайлау құқығын ұнатқаны қозғалыстың ықпалын шектеді. Кейіннен ол түрлі жеке әскери компаниялар құрды және 1970-ші жылдардың басында Ливия басшысы Муаммар Каддафиды құлатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Сондай-ақ, ол кәсіби одақтарды әлсіретуге және британ үкіметін құлатуға тырысты, бірақ ешқайсысы да айтарлықтай табысқа жетпеді. 1990 жылы ол рыцарь атағын алды және сол жылы қайтыс болды.
Sir Archibald David Stirling, (15 November 1915 – 4 November 1990) was a Scottish officer in the British Army and the founder and creator of the Special Air Service (SAS). Under his leadership, the SAS carried out hit and run raids behind the Axis lines of the North African campaign. He saw active service during the Second World War until he was captured in January 1943. He spent the rest of the war in captivity, despite making several attempts to escape. Stirling left the Regular Army in 1947. He founded the Capricorn Africa Society, which aimed to fight racial discrimination in Africa, but Stirling's preference to a limited, elitist voting franchise over universal suffrage limited the movement's appeal. He subsequently formed various private military companies and was linked with a failed attempt to overthrow the Libyan leader Muammar Gaddafi in the early 1970s. He also attempted to organise efforts to undermine trades unionism and to overthrow the British government, none of which made significant headway. He was made a Knight Bachelor in 1990, and died later the same year.
Ерте өмір
Стирлинг 1915 жылғы 15 қарашада Пертширдегі Лекропт қауымында, оның әулетінің атамекені – Кир үйінде дүниеге келді. Ол Кеирдегі бригада генералы Арчибальд Стирлинг пен Саймон Фрейзердің қызы, Лорд Ловаттың (II Карлдың ұрпағы) Маргарет Фрейзердің ұлы болды. Саймон Фрейзер, 15-ші Лорд Ловат оның бірінші туысы еді. Оның әкесінің ата-аналары – сэр Уильям Стерлинг Максвелл, 9-шы баронет және леди Анна Мария Лесли Мелвилл болды. Стирлинг Англиядағы католик интернаты Амплфорт колледжінде білім алды. Ол Амплфорт офицерлік дайындық корпусының қатарында болды. Суретші болу үшін Парижге кеткенге дейін ол бір жыл Кембридждегі Тринити колледжінде оқыды.
Екінші дүниежүзілік соғыс және SAS құрылуы
Стирлинг 1937 жылғы 24 шілдеде Шотландия гвардиясына қабылданып алынды. Екінші дүниежүзілік соғыс 1939 жылғы қыркүйекте басталғанда, 2 метр бойындағы, денелі Стирлинг Эверест тауына шығуға дайындық жасап жатқан еді. Оны күзетшілер байқағаннан кейін Стирлинг сүйегін тастап, ғимаратқа кірді, бірақ ол бұрын ренжіскен офицермен бетпе-бет кездесті. Жедел түрде шегініп, бас штаб орынбасары генерал-майор Нил Ричидің кеңсесіне кірді. Стирлинг Ричиге жоспарын түсіндірді, содан кейін Ричи Очинлекке Стирлингке жаңа арнайы операциялар бөлімін құруға рұқсат беруге көндірді. Бөлімге қасақана шатастыратын "L-десант, Арнайы Әуе күштері бригадасы" деген атау берілді, бұл Дадли Кларктың Солтүстік Африкада бар парашют бригадасы туралы алдауын күшейту үшін жасалды. Бірінші Jeep-пен жасалған әуежайға шабуыл 1942 жылғы маусымда, Стирлингтің SAS тобы итальяндықтар бақылап отырған Багуш әуежайына және тағы екі Орталық держава әуежайына шабуыл жасағанда, алғашқы Jeep партиясын сатып алғаннан кейін көп ұзамай болды. Қайырға оралғаннан кейін Стирлинг әуежайларға шабуыл жасау үшін тағы да Jeep жинады. Оның ең үлкен жетістігі 1942 жылғы 26-27 шілдеде болды, оның SAS отряды 18 Jeep-пен қаруланған Сиди Ханиш қону жолағына шабуыл жасап, екі адам қаза болғанда 37 Орталық держава ұшағын (көбінесе бомбалаушылар мен ауыр көліктер) жойды. Шөл арқылы жүріп, жау күзетінен және ұшақтарынан қашып, Стирлинг және оның әскері Қатара ойпатының шетіндегі Қарет Тартурадағы алдыңғы лагерінің қауіпсіздігіне жетті. 1942 жылғы қыркүйекте подполковник шеніне көтерілді. Осы шабуылдап-қашу операциялары Стирлингтің құлдырауына себеп болды; ол 1943 жылғы қаңтарда немістерге түсіп қалды, ал фельдмаршал Эрвин Роммель оны "Фантом майор" деп атады. Стирлинг немістерден қашып құтылғанымен, кейін итальяндықтар тұтқындады, олар бұл өздерінің неміс одақтастарына келтірген ұятқа қуанды. Ол төрт рет қашуға тырысты, содан кейін ол Колдиц қамалына жіберілді, онда соғыс аяқталғанға дейін тұтқын болып қалды. Стирлингтің тұтқындалуынан кейін Пэдди Мэйн SAS басшылығын өз қолына алды. Солтүстік Африкада Стирлинг тұтқындалғанға дейін өткен 15 айда SAS жерде 250-ден астам ұшақты, ондаған жабдықтау қоймаларын, теміржолдар мен телекоммуникацияларды жойды және жүздеген жау машиналарын істен шығарды. Фельдмаршал Бернард Монтгомери Стирлингті "ессіз, толығымен ессіз" деп сипаттады.
Африкадағы соғыстан кейінгі іс-шаралар
Стирлинг 1947 жылы Регулярлық армияның офицерлер резервіне ауыстырылды. Стирлингке запастағы офицер ретінде лейтенант-полковник атағы берілді, ол 1965 жылы зейнетке шыққаннан кейін сақталды. Стирлинг Африкадағы нәсілдік кемсітушілікке қарсы күресті насихаттаған «Козерог Африка қоғамын» құрды. 1949 жылы Африканың көп бөлігі әлі де отаршылдық үкім астында болған кезде құрылған бұл қоғам 1956 жылғы Салима конференциясында ең жоғалған деңгейіне жетті. Бірақ, ол жалпыға бірдей сайлау құқығына қарсы болды, білікті және элиталық дауыс беру жүйесін жақтады. Бұл білімді африкалықтардың арасында бөлінуге себеп болды және қоғам жеткілікті қолдау таба алмады. Осының салдарынан, қоғамның нәсілдік емес жолмен әлеуметтік дамудың әртүрлі деңгейлерімен күресу әрекеті тиімсіз болды. Дегенмен, Оңтүстік Африка Коммунистік партиясы 1955 жылы Оңтүстік Африканың Африка Ұлттық Конгресімен «Конгресс одағын» құру үшін Стирлингтің көпұлттық элиталық моделін пайдаланғанда, бұл модельге күтпеген қолдау көрсетілді. Стирлинг 1959 жылы қоғам төрағасы лауазымынан кетті. 1967 жылдың қыркүйегінде Лен Дейтон «The Sunday Times Magazine» журналында Стирлинг басқарған «Snowdrop» операциясы туралы мақала жариялады. Келесі жылы Стирлинг мақалаға байланысты қорлау туралы сотта «көп сомада өтемақы» алды.
Жалдамалы әскери қызметкер және қару сатушы
Соғыстан кейін Стирлинг британдық қару-жарақ пен әскери қызметкерлерді Сауд Арабиясы сияқты басқа елдерге түрлі жекешелендірілген сыртқы саясат операциялары үшін беру туралы келісімдер ұйымдастырды. Бірнеше серіктестерімен бірге Стирлинг Watchguard International Ltd компаниясын құрды, бастапқыда Слоун Стритте (кейіннен Chelsea қонақ үйі ашылған жерде), кейіннен Мэйфэрдегі Саут Одли Стритте орналасқан. Негізінен, сауда Перс шығанағы мемлекеттерімен жүргізілді. Ол Денис Роулимен бірге 1970 немесе 1971 жылы Ливия басшысы Муаммар Каддафиді құлатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Стирлинг “KAS International” жеке әскери компаниясының, сондай-ақ “KAS Enterprises” деп те аталатын, негізін қалаушы болды. Watchguard International Ltd – 1965 жылы Джерсиде Стирлинг пен Джон Вудхаус тіркеген жеке әскери компания. Вудхаустың алғашқы тапсырмасы – атысты тоқтату туралы жарияланғаннан кейін Йеменге барып, роялистік күштердің жағдайы туралы есеп беру болды. Сонымен қатар Стирлинг Иран үкіметіндегі байланыстарын нығайтып, Африкада жұмыс табу мүмкіндіктерін зерттеді. Компания Замбия мен Сьерра-Леонеде жұмыс істеді, оқу командаларын ұйымдастырып, қауіпсіздік мәселелері бойынша кеңес берді, бірақ негізін қалаушылардың бизнес жүргізудегі ерекше тәсілдері оның құлдырауына себеп болды. Вудхаус бірқатар келіспеушіліктерден кейін Операциялар директоры лауазымынан кетіп, Стирлинг 1972 жылы белсенді қатысуын тоқтатты.
Ұлыбритания 75
1970 жылдардың ортасында Стирлинг "демократиялық емес оқиға" болады деп алаңдап, үкіметті құлату үшін жеке әскер ұйымдастыруға бел буды. Ол "Ұлыбритания 75" деген ұйым құрып, Мейфэрдегі аристократиялық клубтардан адамдарды тартты; олардың көпшілігі бұрынғы әскери қызметшілер, көбінесе бұрынғы SAS мүшелері еді. Егер азаматтық наразылықтар үкіметтің қалыпты жұмысын тоқтататын болса, олар билікті өз қолына алуды жоспарлады. Ол бұл жоспарды 1974 жылғы сұхбатында толыққанды баяндады, оның бір бөлігі Адам Кертистің "The Mayfair Set" деректі фильмінің бірінші бөлімінде ("Кім төлесе, сол жеңеді") көрсетілген. Стирлингтің өмірбаяуын жазған Алан Хоу газеттің Стирлингті оңшыл "полковник Блимп" деп бейнелеуін сынға алды.
Кәсіподақшылдықты әлсірету
1970 жылдардың ортасынан соңына дейін Стирлинг кәсіподақтарды іштен ыдыратуға бағытталған құпия ұйым құрды. Ол кәсіподақ қозғалысының ішіндегі бірдей ойлы адамдарды тартып, олардың конференцияларда мүмкіндігі шегінде көбірек проблема тудыруын қалады. Мұндай мүшелердің бірі – Азаматтық және мемлекеттік қызметтер қауымдастығының төрайымы Кейт Лосинска. Бұл "операцияға" қаржыландыруды көбінесе оның досы сэр Джеймс Голдсмит жасады. 1946 жылдың 14 қарашасында ол майдандағы батылдығы мен ерекше қызметі үшін Британ империясы орденінің офицері атанды, ал 1990 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетуде әскери қызметтері үшін Бакалавр дәрежесіне ие болды. 1984 жылы SAS-тың жаңа базасы оның құрметіне Стерлинг Лайны (Брэдбери Лайнынан) деп өзгертілді. 2002 жылы Стерлингтің тасқа қашалған мүсіні, SAS ескерткіші, оның отбасының Парк-оф-Кирдегі егістігіне жақын Hill of Row төбесінде ашылды. 2014 жылдың мамыр айының соңында мүсіннен екі қола тақта ұрланды. Кейр иелігінің қазіргі иесі – оның жүрегі туыс Арчи Стирлинг, миллионер бизнесмен және бұрынғы шотланд гвардиясының офицері.
Танымал мәдениетте
Стирлинг 2022 жылғы «SAS: Rogue Heroes» тарихи теледрамасында Коннор Свинделлс бейнелеген.