Кіріспе

Иіс рецепторлары нейрондарының клеткалық мембраналарында экспрессияланатын химиорецепторлар.

Иіс рецепторлары (ИР), сондай-ақ иіс заттарын сезетін рецепторлар деп те аталады, иіс рецепторлары нейрондарының клеткалық мембраналарында экспрессияланатын химиорецепторлар болып табылады және иіс сезу сезімін тудыратын иіс заттарын (мысалы, иісі бар заттарды) анықтауға жауапты. Белсенді иіс рецепторлары миға иіс туралы ақпаратты жеткізетін нерв импульстарын тудырады. Омыртқалы жануарларда бұл рецепторлар А класындағы родопсинге ұқсас G белоктарымен байланысқан рецепторлар (GPCR) отбасының мүшелері болып табылады. Иіс рецепторлары адамдарда 400-ге жуық және егешқұйрықтарда 1400 геннен тұратын көпгенді отбасы құрайды. Құбыжықтарда иіс рецепторлары лигандқа байланысқан иондық каналдардың басқа топтарының мүшелері болып табылады.

Көрінісі

Омыртқалы жануарларда иіс рецепторлары иіс сезу нейрондарының кірпікшелері мен синапстарында, сондай-ақ адамның тыныс жолдары эпителийінде орналасқан. Сперматозоидтар да иіс рецепторларын өндіреді, олардың жұмыртқа жасушасын табуға қатысатын хемотаксис процесіне қатысқаны болжанады.

Механизм

Белгілі бір лигандтарды байланыстырудың орнына, иіс рецепторлары иіс молекулаларының кең ауқымын қабылдайды, ал керісінше, бір иіс молекуласы молекулалық көлем сияқты физиохимиялық қасиеттеріне байланысты бірнеше иіс рецепторларына әртүрлі күшпен байланысуы мүмкін. Иіс молекуласы иіс рецепторына байланысқаннан кейін, рецептор құрылымдық өзгерістерге ұшырайды және иіс сезу рецепторы нейронының ішкі жағындағы иіс сезу типіндегі G белгісін байланыстырып, белсендіреді. G белгісі (Golf және/немесе Gs) өз кезегінде АТФ-ты циклдік АМФ-қа (cAMP) айналдыратын лиаза аденолат циклазаны белсендіреді. cAMP циклдік нуклеотидтерге селективті иондық каналдарды ашады, бұл кальций және натрий иондарының жасушаға енуіне мүмкіндік береді, иіс сезу рецепторы нейронын деполяризациялайды және ақпаратты миға жеткізетін әрекет потенциалын бастайды.

Металлопротеин- лигандтың өзара әрекеттесуі

Мыңдаған иіс рецепторларының аминоқышқылдық тізбегі оннан астам организмнің геномдарынан белгілі: олар жеті спиральді трансмембраналық ақуыздар, бірақ олардың шешілген құрылымдары өте аз. Олардың тізбектерінде молекулалық модельдеу арқылы құрылымдарын құруға көмектесетін, А класты GPCR-лерге тән мотивтер кездеседі. Golebiowski, Ma және Matsunami лигандтарды тану механизмінің басқа иіссіз А класты GPCR-лерге ұқсас болғанымен, иіс рецепторларына, әсіресе алтыншы спиральға тән қалдықтарды қамтитынын көрсетті. Көптеген OR-лардың (шамамен үштен екісінің) құрамында үш табанды металл иондарына байланысатын жоғары сақталған тізбек бар. Suslick бұл OR-лардың металлопротеиндер (көбінесе мырыш, мыс және мүмкін марганец иондары бар) екенін және олардың көптеген иіс молекулаларын байланыстыру үшін Льюис қышқылы ретінде қызмет ететінін ұсынды. 1978 жылы Crabtree Cu(I) иіс сезуде металлорецепторлық орталық үшін ең мүмкін кандидат екенін айтқан, әсіресе күшті иісті, жақсы металл координациялық лигандтары бар заттар үшін, мысалы тиолдар. 2012 жылы Zhuang, Matsunami және Block мыстың ерекше жағдайда, егежкінің MOR244 3 OR үшін Crabtree/Suslick ұсынысын растады, мыс белгілі бір тиолдар мен күкіртті қосылыстарды анықтау үшін қажет екенін көрсетті. Авторлар егежкінің мұрнында мысқа байланысатын затты қолданып, рецепторларға мысты қолжетімсіз ету арқылы, егежкілердің тиолдарды сезе алмайтынын көрсетті. Дегенмен, бұл авторлар MOR244 3-де Suslick ұсынған металл иондарына арналған арнайы байланысу орны жоқ екенін, оның орнына EC2 доменінде басқа мотивті тапты. Иіс сезу жүйесіндегі металлопротеиндердің дисфункциясы амилоидті негіздегі нейродегенеративті аурулармен байланысты болуы мүмкін деп болжанады.

Дымқылдық иіс теориясы

Жақында ұсынылған, бірақ жоғары даулы түсіндірмеде, иіс рецепторлары молекуланың құрылымдық ерекшеліктерінен гөрі, кванттық когеренттік механизмдер арқылы оның әртүрлі тербеліс энергия деңгейлерін сезуі мүмкін деген болжам айтылды. Дәлел ретінде, шыбындар сутегі изотопымен ғана ерекшеленетін екі иіс молекуласын ажырата алатыны көрсетілді (бұл молекуланың тербеліс энергия деңгейін күрт өзгертеді). Шыбындар иіс заттарының деутерленген және деутерленбеген формаларын ғана емес, сонымен қатар "деутерлену" қасиетін басқа жаңа молекулаларға да жалпылай алады. Олар сондай-ақ, деутерленбеген, бірақ деутерленген молекулалармен маңызды тербеліс созылуын бөлісетін молекулаларға қатысты үйренген қашқындық мінез-құлқын жалпылады, деутерлеудің дифференциалдық физикасы (төменде) мұны түсіндіруде қиындық тудырады. Деутерлеу молекулалардың адсорбция жылуын, қайнау және қату температураларын өзгертеді (қайнау температурасы: H2O үшін 100,0 °C, D2O үшін 101,42 °C; балқу температурасы: H2O үшін 0,0 °C, D2O үшін 3,82 °C), pKa (яғни, диссоциация тұрақтысы: H2O үшін 9,71x10−15 және D2O үшін 1,95x10−15, ауыр су), және сутекті байланыстың күші. Мұндай изотоптық эффекттер өте кең таралған, сондықтан дейтерийдің алмасуы молекулалардың белок рецепторларымен байланысу тұрақтысын өзгертетіні белгілі. Адамның иіс рецепторлары циклопентадеканонның деутерленген және деутерленбеген изотоптарын тербеліс энергия деңгейін сезу арқылы ажырата алады деп мәлімделді. Алайда, бұл мәлімдемеге қарсылық білдірілді, циклопентадеканон мен мусконға күшті жауап беретін адамның мускус танитын рецепторы OR5AN1 in vitro жағдайында осы қосылыстардың изотоптарын ажырата алмайды. Сонымен қатар, егешкіннің (метилтио)метантиолды танитын рецепторы MOR244 3, сондай-ақ таңдалған адам және егешкін иіс рецепторлары, олардың лигандтарының қалыпты, деутерленген және көміртек-13 изотоптарына ұқсас жауап берді, бұл OR5AN1 мускус рецепторымен алынған нәтижелерге сәйкес келеді. Осылайша, ұсынылған тербеліс теориясы адамның OR5AN1 мускус рецепторына, егешкіннің тиол рецепторы MOR244 3, немесе басқа зерттелген иіс рецепторларына қолданылмайды деген қорытындыға келді. Бұған қоса, иіс заттарының тербеліс жиіліктеріне қатысты ұсынылған электрондық тасымалдау механизмі, иіссіз молекулалардың тербеліс режимдерінің кванттық эффектілерімен оңай басылуы мүмкін. Сондықтан, иіс сезудің тербеліс теориясына қарсы көптеген дәлелдер бар. Бұл зерттеу "тірі организмдердің ішінде емес, ыдыстағы жасушаларды" қолданғандықтан және "адамның жасушалық бүйрек жасушаларында иіс рецепторын экспрессиялау иіс сезудің күрделі табиғатын толыққанды қайта жасай алмайды" деген сындарға ұшырады. Екінші зерттеу авторлары: "Эмбриондық бүйрек жасушалары мұрын жасушаларымен толыққанды бірдей емес, бірақ рецепторларды зерттеу үшін бұл әлемдегі ең жақсы жүйе" деп жауап берді.

Түрлілігі

Көптеген түрлі иіс рецепторлары бар, олардың саны сүтқоректілер геномында 1000-ға жетеді, бұл геномдағы гендердің шамамен 3% құрайды. Дегенмен, осы потенциалды иіс рецепторларының барлығы да экспрессияланып, функционалды емес. Адам геномы жобасынан алынған деректерді талдау нәтижесінде, адамдарда иіс рецепторларын кодтайтын шамамен 400 функционалды ген бар екені анықталды, ал қалған 600 кандидаты псевдогендер болып табылады. Әртүрлі иіс рецепторларының көп болуының себебі – мүмкіндігінше көп түрлі иістерді ажыратуға қабілетті жүйені қамтамасыз ету. Алайда, әрбір иіс рецепторы бір ғана иіске сезімтал емес. Керісінше, әрбір жеке иіс рецепторы бірнеше ұқсас иіс молекулаларымен белсендіріледі. Иммундық жүйеге ұқсас, иіс рецепторлары отбасындағы әртүрлілік бұрын кездеспеген молекулаларды анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ иммундық жүйеден айырмашылығы, ол in situ рекомбинация арқылы әртүрлілікті жасайды, ал әрбір иіс рецепторы нақты геннен транскрипцияланады, сондықтан геномның үлкен бөлігі OR гендерін кодтауға жұмсалады. Сонымен қатар, көптеген иістер бірден бірнеше иіс рецепторларын белсендіреді. Иіс рецепторларының комбинациялары мен вариацияларының саны өте көп болғандықтан, иіс рецепторлары жүйесі көптеген иіс молекулаларын анықтап, ажырата алады. Иіс рецепторларын «жетімдету» (deorphanization) процесін электрофизиологиялық және бейнелеу әдістерін қолдана отырып, жеке сенсорлық нейрондардың иіс репертуарларына жауап беру профилін талдау арқылы жүзеге асыруға болады. Мұндай деректер иіс сезімінің комбинаторлық кодын түсінуге жол ашады. OR экспрессиясының осындай әртүрлілігі иіс сезу қабілетін максималды деңгейге көтереді. Бір нейронда моноаллельді OR экспрессиясы және нейрон популяциясында OR экспрессиясының максималды әртүрлілігі иіс сезудің спецификалық және сезімтал болуы үшін маңызды. Осылайша, иіс рецепторларын белсендіру – екі мақсатты дизайн мәселесі болып табылады. Математикалық модельдеу және компьютерлік симуляцияларды пайдалана отырып, Тянь және авторлар эволюциялық тұрғыдан оңтайландырылған үш қабатты реттеу механизмін ұсынды, ол зоналық сегментацияны, эпигенетикалық бөгеттерді жеңуді, теріс кері байланыс циклымен және күшейткіштер арасындағы бәсекелестік қадамын қамтиды. Бұл модель моноаллельді OR экспрессиясын қайта жасайды және иіс сезу жүйесі OR экспрессиясының әртүрлілігін қалай арттыратынын және сақтайтынын түсіндіреді.

Эволюция

Омыртқалы жануарлардағы иіс сезу рецепторлары гендерінің туысы гендік оқиғалар, мысалы, геннің дубликациялануы және геннің түрленуі арқылы дамып келе жатқаны дәлелденді. Тандемді дубликацияның рөлін көрсететін дәлел ретінде, бір филогенетикалық кладқа жататын көптеген иіс сезу рецепторлары гендерінің бір ген кластерінде орналасуы фактісі ұсынылады. Қазіргі уақытқа дейін OR геномдық кластерлерінің құрылымы адамдар мен тышқандар арасында жақсы сақталған, тіпті осы екі түрдің арасындағы функционалдық OR саны айтарлықтай ерекшеленсе де. Мұндай туу мен өлім эволюциясы бірнеше OR гендерінің сегменттерін біріктіріп, иіс сезуге байланысты сайттардың конфигурацияларын жасайды және бұзады, жаңа функционалдық OR гендерін, сондай-ақ псевдогендерді құрайды. Көптеген басқа сүтқоректілермен салыстырғанда, приматтарда функционалдық OR гендерінің саны салыстырмалы түрде аз. Мысалы, олардың ең соңғы ортақ ата-бабасынан (MRCA) айырылғаннан бері тышқандар 623 жаңа OR генін жинап, 285 генін жоғалтты, ал адамдар 83 генді ғана жинап, 428 генін жоғалтты. Тышқандарда барлығы 1035 белокты кодтайтын OR гендері бар, ал адамдарда – 387. Алайда, соңғы дәлелдер көру басымдығы гипотезасын ескірген деп көрсетті, өйткені ол қате деректер мен болжамдарға негізделген. Гипотеза бойынша, функционалдық OR гендерінің саны белгілі бір жануардың иіс сезу қабілетімен байланысты болуы мүмкін. Бірақ приматтарда функционалдық OR гендерінің саны ең көп емес. Көбірек маңыздысы, көру басымдығы гипотезасы ОЖЖ (Old World Monkeys) тармағында функционалдық OR гендерінің күрт жоғалуын болжады, бірақ бұл қорытынды тек 100 OR генінен алынған төмен ажыратымды деректерге негізделген. Жоғары ажыратымды зерттеулер керісінше, приматтар MRCA-дан адамға дейінгі барлық тармақтарда OR гендерін жоғалтқанын растайды, бұл приматтардағы OR гендері репертуарының дегенерациясын көру қабілеттерінің өзгеруімен ғана түсіндіруге болмайтынын көрсетеді. Қазіргі адамның иіс сезу рецепторларындағы теріс таңдау әлі де жеңілдетілгені көрсетілді, бұл қазіргі адамдарда минималды функцияның платосына әлі жете қойған жоқ екенін және сондықтан иіс сезу қабілеті әлі де төмендеуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл болашақтағы адам генетикалық эволюциясының алғашқы меңзеуі деп есептеледі.

Ашылу

2004 жылы Линда Б. Бак пен Ричард Аксель иіс рецепторлары туралы жұмыстары үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылы ауадағы аминдерді анықтауға арналған тағы бір класс иіс рецепторларының – ізді аминмен байланысты рецепторлар (TAAR) деп аталатындардың – бар екені көрсетілді. TAAR1-ден басқа, адамдардағы барлық функционалды TAAR-лар иіс сезу эпителийінде экспрессияланады. Вомероназаль рецепторлары деп аталатын иіс рецепторларының үшінші класы да анықталды; вомероназаль рецепторларының феромон рецепторлары ретінде жұмыс істейтіні болжануда. Көптеген басқа GPCR-лер сияқты, иіс рецепторлары үшін атомдық деңгейдегі эксперименттік құрылымдар әлі де жоқ, ал құрылымдық ақпарат гомологиялық модельдеу әдістеріне негізделген. 2023 жылы OR51E2 құрылымы табылды, бұл адамның иіс рецепторының құрылымын анықтаудың алғашқы мысалы. Дегенмен, иіс рецепторларының гетерологты жүйелердегі шектеулі функционалдық экспрессиясы оларды деорфандауға (жеке иіс рецепторларының жауап профильдерін талдауға) жасалған тыраштандыруға үлкен кедергі келтірді. Бұл алғаш рет генетикалық түрлендірілген рецептор, OR I7 арқылы, табиғи альдегид рецепторлары популяциясының «иіс кеңістігін» сипаттау үшін жүзеге асырылды.