Кіріспе

Қытайдың солтүстік бөлігінде сөйленетін қытай тілінің саласы – Цзинь. Цзинь – Қытайдың солтүстік бөлігінде шамамен 48 миллион адам қолданатын қытай тілінің диалект тобы. Да Бао диалектісі [zh] Солтүстік Шанси және Ішкі Моңғолияның орталық бөлігінде, оның ішінде Баоту қаласында таралған. Zhangjiakou–Hohhot тобы Хэбэйдің солтүстік-батысындағы Zhangjiakou және Ішкі Моңғолияның орталық бөлігінде, соның ішінде Хохот аймағында сөйленеді. Хан Син диалектісі [zh] Шаньсидің оңтүстік-шығысында, Хэбэйдің оңтүстігінде (Ханданды қоса алғанда) және Хэнаньның солтүстігінде (Синьсянды қоса алғанда) қолданылады. Жи-Ян тобы Шианьсидің солтүстігіндегі Жидан және Янчуань аудандарында таралған. Бинчжоу тобына жататын Тайюань диалектісі кейде Цзиньдің типік диалекті ретінде қарастырылады, себебі осы диалект бойынша көптеген зерттеулер жүргізілген. Бірақ көптеген тіл білімі мамандары Тайюань сөздігіне мандарин тілінің күшті әсер еткенін, сондықтан ол Цзиньді толыққанды бейнелемейтінін айтады. Люлианг тобы Цзинь тілдерінің негізгі тобы деп есептеледі, өйткені ол Цзинь тілінің ең көне ерекшеліктерін сақтайды. Дегенмен, Люлианг тобының қай диалектісі өкілдік диалект болып саналады деген келісім жоқ.

Фоналогия

Мандариннің көптеген түрлерінен айырмашылығы, Цзинь тілінде соңғы косақ дауысы сақталған, ол бұрынғы тоқтау дауысының (, немесе ) қалдығы болып табылады. Бұл Юань династиясының ерте мандарин тілімен (шамамен 14 ғасыр) және қазіргі қытай тілінің көптеген оңтүстік диалектілерімен ортақ. Орта қытай тілінде тоқтау дауысымен аяқталатын буындар тонсыз болған. Дегенмен, қытай тіл білімі мамандары мұндай буындарды жеке тон класына жатқызады, ол дәстүрлі түрде "кіретін тон" деп аталады. Цзинь тілінде косақ дауысымен аяқталатын буындар әлі де тонсыз, немесе Цзинь тілі әлі де "кіретін тонды" сақтайды деуге болады. Стандартты мандарин тілінде бұрын косақ дауысымен аяқталатын буындар, көбінесе кездейсоқ сипатта, басқа тон кластарына қайта жіктелген.

Түстер

Джин өте күрделі тондық сандыны, яғни сөздер фразаға біріктірілгенде болатын тондық өзгерістерді қолданады. Джиннің тондық сандысы қытай тілінің басқа түрлерінен екі жағынан ерекшеленеді:

Тондық санды ережелері біріктірілген сөздердің грамматикалық құрылысына байланысты. Сондықтан, сын есім-атау тіркесіне қарағанда, етістік-объект тіркесі басқаша өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Джин тілінің кейбір түрлерінде "қара деңгей" (yīnpíng 阴平) және "ақ деңгей" (yángpíng 阳平) тондық санаттары жеке айтылғанда бірігіп кетсе де, тондық санды контекстінде әлі де ажыратылады. Яғни, мысалы, стандартты мандарин тілінде 1-ші және 2-ші тон арасында айырмашылық бар, ал Джин тіліндегі сәйкес сөздер жеке айтылғанда бірдей тонға ие болуы мүмкін. Дегенмен, бұл сөздер байланысты сөйлеуде әлі де ажыратылады. Мысалы, Пиньяо Джин тілінде қара деңгейдегі tou 偷 'жасырын' және ting 听 'тыңдау' сөздерінің, сондай-ақ ақ деңгейдегі tao 桃 'шабдалы' және hong 红 'қызыл' сөздерінің барлығы жеке айтылғанда бірдей көтеріңкі тонға [˩˧] ие. Бірақ, бұл сөздер touting 偷听 'құлақ түршіктеп тыңдау' және taohong 桃红 'шабдалы қызыл' тіркесінде қолданылғанда тондық айырмашылық байқалады. Touting тіркесінде tou төмендейтін тонға [˧˩], ал ting жоғары көтеріңкі тонға [˧˥] ие, ал taohong тіркесіндегі екі буын да жеке айтылғандағыдай бірдей төменгі көтеріңкі тонға [˩˧] ие.

Сөздік

Джин қытай тіліндегі лексикалық әртүрлілік айқын, кейбір сөздерге өте ерекше аймақтық белгілер тән. Көбінесе, негізгі диалекттердегі бірегей сөздер, негізгі емес диалекттерге қарағанда көп, сонымен қатар, кейбіреулерін қытай іріптерімен жазу мүмкін емес.