Кіріспе
Иіс сезу қабілетінің жоқтығы
Анозмия мұрын жолдарындағы қабыну процесінен туындаса, оны қабынуды басу арқылы емдеуге болады. Ол созылмалы менингит және нейросифилис салдарынан, ұзақ мерзім бойы бас сүйегі ішіндегі қысымды арттыру арқылы, сондай-ақ кейбір жағдайларда, кірпікше ауруынан, оның ішінде бастапқы кірпікше дискинезиясынан туындаған кірпікше ауруынан болуы мүмкін. Бұл термин нео-латын тілінен алынған "anosmia" сөзінен және ежелгі грек тіліндегі "ан" (an) + "осмэ" (osmḗ – ‘иіс’) деген сөздерден құралған. (Тағы бір байланысты термин – "гиперосмия", ол иіс сезу қабілетінің күшеюін білдіреді). Кейбір адамдар нақты бір иіске қатысты анозмияға шалдығуы мүмкін, бұл жағдай "нақты анозмия" деп аталады. Туғаннан иіс сезу қабілетінің болмауы – туа біткен анозмия деп аталады. АҚШ-та 40 жастан асқан халықтың 3% анозмиямен ауырады.
When anosmia is caused by inflammatory changes in the nasal passageways, it is treated simply by reducing inflammation. It can be caused by chronic meningitis and neurosyphilis that would increase intracranial pressure over a long period of time, and, in some cases, by ciliopathy, including ciliopathy due to primary ciliary dyskinesia. The term derives from the Neo Latin anosmia, based on Ancient Greek ἀν (an ) + ὀσμή (osmḗ 'smell'; another related term, hyperosmia, refers to an increased ability to smell). Some people may be anosmic for one particular odor, a condition known as "specific anosmia". The absence of the sense of smell from birth is known as congenital anosmia. In the United States, 3% of people aged over 40 are affected by anosmia.
Анықтама
Аносмия – иіс сезу қабілетінің жоқ болуы. Кенеттен пайда болған аносмиясы бар адамдар тамақтың дәмі сезілмейтініне шағымдануы мүмкін, бірақ туа біткен аносмиясы бар адамдар мұндай жағдайға сирек кезеседі және салмақ жоғалтқандары туралы ешқандай хабарлама бермейді. Иіс сезу қабілетінің жоғалтуы қауіпті болуы мүмкін, себебі ол газ ағуы, өрт және бұзылған тағамды анықтауға кедергі келтіреді. Аносмияны ұсақ-түйек нәрсе деп қате түсіну науқастың есту немесе көру қабілетін жоғалтқан адамдарға қарағанда, тиісті медициналық көмек алуын қиындатуы мүмкін. Көптеген адамдар иіс сезу қабілетін бір жақтан жоғалтады, көбінесе жеңіл бас жарақатынан кейін. Анозмияның осы түрі әдетте екі мұрынды жеке-жеке тексергенде ғана анықталады. Әрбір мұрынды бөлек тексеру арқылы бірінші немесе екінші мұрынның иіс сезу қабілетінің төмендегені немесе мүлдем жоқ екені анықталады, бұл екі мұрынды бірдей тексергенде көрінбейді. Ұзақ сақталған және маңызды иіс жадының жоғалтуы (мысалы, шөп, әже-шешенің шатыры, белгілі бір кітап, жақындарыңыздың немесе өзіңіздің иісі) депрессияны тудыруы мүмкін. Иіс сезу қабілетінің жоғалтуы либидоның төмендеуіне әкелуі мүмкін, бірақ бұл көбінесе туғаннан иіс сезу қабілеті бұзылған адамдарға қатысты емес. Көбінесе туа біткен иіс сезу қабілетінен айырылған адамдар бала кезінде иіс сезуге қабілетті екенін көрсетеді, себебі олар иіс сезу үлкендерге тән қасиет деп ойлаған немесе иіс сезу ұғымын түсінбеген, бірақ басқалардан ерекшеленгісі келмеген. Балалар өскен сайын иіс сезу қабілетінің жоқ екенін түсініп, ата-аналарына хабарлайды, бұл ата-аналарына күтпеген жайт болады.
Себептер
Иіс сезу қабілетін уақытша жоғалту мұрынның бітелуі немесе инфекциядан туындауы мүмкін. Керісінше, иіс сезу қабілетінен тұрақты айрылу мұрынның иіс сезу рецепторлық нейрондарының өліміне немесе мидың иіс сезу нервіне зақым келтіруіне, немесе иіс сезуді өңдейтін ми аймақтарына зақым келтіруіне байланысты болуы мүмкін (иіс сезу жүйесін қараңыз). Туған кезде иіс сезу қабілетінің болмауы, көбінесе генетикалық факторларға байланысты, туа біткен аносмия деп аталады. Аносмиямен ауыратын науқастың отбасы мүшелерінде де ұқсас жағдайлар жиі кездеседі, бұл аносмия автосомдық-доминантты типтес болуы мүмкін екенін көрсетеді. Аносмия кейде Паркинсон ауруы және Альцгеймер ауруы сияқты дегенеративті ми ауруларының ерте белгісі болуы мүмкін. Тұрақты жоғалтудың тағы бір себебі – мұрынның кішкентай тамырларын тарылтатын мұрын спрейлерін қолдану салдарынан иіс сезу рецепторлық нейрондарының зақымдануы болуы мүмкін. Мұндай зақымдану мен иіс сезу қабілетін жоғалту қаупін болдырмау үшін, тамырларды тарылтатын мұрын спрейлерін тек қана қажет болған жағдайда және қысқа мерзімге ғана қолдану керек. Аллергияға байланысты бітелуді емдеуге арналған, тамырларды тарылтпайтын спрейлерді белгіленген мерзімде қолдануға болады. Аносмияға мұрын полиптері де себеп болуы мүмкін. Бұл полиптер аллергиясы бар, синусит тарихы бар және отбасылық бейімділігі бар адамдарда кездеседі. Кистоздық фиброзбен ауыратын адамдарда мұрын полиптері жиі дамиды. Амиодарон – жүрек аритмиясын емдеу үшін қолданылатын препарат. Клиникалық зерттеу көрсеткендей, бұл препаратты қолдану кейбір пациенттерде аносмияны тудыруы мүмкін. Шамалы болғанымен, 66 жастағы ер адамға қарыншалық тахикардиясы үшін амиодарон тағайындалған. Препаратты қолданғаннан кейін ол иіс сезудің бұзылуын сезінген, бірақ амиодаронның дозасын төмендеткеннен кейін аносмияның ауырлығы да төмендеген, бұл амиодаронды қолдану мен аносмияның дамуы арасындағы байланысты көрсетеді.
COVID-19-ға байланысты анозмия
Химосенсорлық бұзылыстар, оның ішінде иіс немесе дәм сезу қабілетінің жоғалтылуы, COVID-19-дың басым неврологиялық белгісі болып табылады. COVID-19 жұқтырған пациенттердің 80%-ында химосезімдік өзгерістер байқалады, соның ішінде иіс сезудің өзгеруі. Ұлыбритания мен АҚШ-та 2 миллион адам қатысқан сауалнама нәтижесінде, иіс сезу қабілетінің жоғалтылуы, қызба, жөтел немесе шаршау сияқты басқа симптомдарға қарағанда COVID-19-ды анықтауда тиімдірек екені анықталды. Пандемия басталғаннан бері Google-да "иіс", "иіс жоғалту", "аносмия" және осыған ұқсас сөздерді іздеулер көбейді және күнделікті жағдайлар мен өлім-жітімнің өсуімен байланысты. Осы симптомдардың себептерін анықтау бойынша зерттеулер қазіргі таңда жүргізілуде. Көптеген елдер аносмияны COVID-19-дың ресми белгісі ретінде тіркеді, ал кейбіреулері оны тестілеу құралы ретінде пайдалану үшін "иіс тестілерін" жасап шығарды. 2020 жылы халықаралық иіс және дәм зерттеушілерінің ынтымақтастық ғылыми-зерттеу ұйымы Global Consortium for Chemosensory Research иіс сезудің жоғалтылуы және оған байланысты химосезімдік симптомдарды зерттеу мақсатында құрылды.
Емдеу
Ми зақымдануынан туындаған аносмияны емдеу мүмкін емес, бірақ шырышты қабықтағы қабыну өзгерістерінен туындаған аносмияны глюкокортикоидтармен емдеуге болады. Преднизон сияқты пероральді глюкокортикоидтарды қолдану арқылы қабынуды азайту, содан кейін ұзақ мерзімді жергілікті глюкокортикоидты мұрынға шашу арқылы аносмияны оңай және қауіпсіз емдеуге болады. Преднизонды қолдану режимі шырышты қабықтың қалыңдығына, ісінудің шығуына және мұрын полиптерінің болуына немесе болмауына қарай реттеледі. Мұрын полипінен туындаған аносмияны стероидтік еммен немесе полипті алып тастау арқылы емдеуге болады. Гендік терапия әлі дамудың бастапқы сатысында болғанымен, цилиопатияға байланысты туа біткен аносмиясы бар егешқұйрықтарда иіс сезу қабілетін қалпына келтірді. Бұл жағдайда генетикалық жағдай олардың денелеріндегі кірпікшелерге әсер етті, олар ауадағы химиялық заттарды анықтауға мүмкіндік береді, ал аденовирус IFT88 генінің жұмыс істейтін нұсқасын мұрынның зақымдалған жасушаларына енгізіп, кірпікшелерді қалпына келтіріп, иіс сезуге мүмкіндік берді.
Эпидемиология
АҚШ-та 40 жастан асқан халықтың 3% жылу сезімін жоғалтудан (anosmia) зардап шегеді.