Кіріспе
Бес негізгі дәмнің бірі – умами (/uː/’/m/ɑː/m/i/ from 旨味), немесе дәмділік, бес негізгі дәмнің бірі болып табылады. Бұл неологизмді 1908 жылы жапон химигі Кикунаэ Икеда «ұмай» сөзінен туындаған атау арқылы жасаған. (mi «дәм» деген мағынаны білдіреді) Бұл қосымша тағамның дәмді екенін жалпылама білдіру үшін қолданылады. Ағылшын тілінде умами сөзіне толыққанды баламасы жоқ; алайда, оған жақын сипаттамалар – «етті», «тәмді» және «соусқа ұқсас» болып табылады. 1985 жылы Гавайиде өткен бірінші Халықаралық Умами Симпозиумында умами термині глютаматтар мен нуклеотидтердің дәмін сипаттау үшін ғылыми термин ретінде мойындалды. Умами – L-глутамат аминқышқылының және гуанозин монофосфаты (GMP) және инозин монофосфаты (IMP) сияқты 5’ рибонуклеотидтерінің дәмін білдіреді. Оны тілде ұзақ сақталатын, ауызды суландыратын және жабатын «көксу» немесе «етті» дәм ретінде сипаттауға болады. Умами сезімі адам және басқа жануарлардың тіліндегі арнайы рецепторлық жасушалардағы глутаматтың карбоксилат анионын анықтау нәтижесінде туындайды. Умами дәмін сезінуге шамамен 52 пептид жауапты болуы мүмкін. Оның әсері – дәмді теңестіріп, тағамның жалпы дәмін толықтыру. Умами көптеген тағамдардың дәмділігін арттырады. Глутамат қышқыл түрінде (глютамин қышқылы) аздаған ғана дәм береді, ал глютамин қышқылының тұздары, яғни глютаматтар, иондалған күйде болуының арқасында ерекше умами дәмін сыйлайды. GMP және IMP глутаматтың дәмін күшейтеді. Сондай-ақ, тұз қосу да умами дәмін жақсартады. Мононатрий L-аспартатының дәмі MSG-ге қарағанда төрт есе әлсіз, ал иботен қышқылы мен трихолом қышқылы (көбінесе тұздары түрінде немесе тұзбен бірге) бірнеше есе күштірек деп есептеледі. Глутаматқа бай ашытылған балық соустары (гарум) ежелгі Римде кеңінен қолданылған, ал глютаматқа бай ашытылған арпа соустары (мури) ортағасырлық Византия және араб асүйлерінде қолданылған. Ашытылған балық соустары мен соя соустарының тарихы Қытайда үшінші ғасырға дейін жетеді. 1800 жылдардың соңында Париж мен Лондонда мейрамханалар ашқан шеф-аспаз Огюст Эскофье умамиді тұщы, қышқыл, тәтті және ащы дәмдермен үйлестіретін тағамдар жасаған. Токио императорлық университетінің профессоры. Ол глутаматтың комбу теңіз шөбінен жасалған сорпаның дәмділігіне жауапты екенін анықтады. Комбу дашидің дәмі тәтті, қышқыл, ащы және тұщыдан ерекше екенін байқап, оны умами деп атады. Бұл IMP рибонуклеотиді еді. 1957 жылы Акира Куника шиитаке саңырауқұлақтарындағы GMP рибонуклеотидінің де умами дәмін беретінін анықтады. Куниканың маңызды жаңалығының бірі – рибонуклеотидтер мен глутамат арасындағы синергиялық әсер болды. Глютаматқа бай тағамдарды рибонуклеотидтері бар ингредиенттермен біріктіргенде, дәмнің қарқындылығы жеке ингредиенттердің қарқындылығын қосудан күтілетіннен жоғары болады. Умамидің бұл синергиясы әртүрлі классикалық тағамдарды үйлестіруге көмектеседі: жапондықтар дашиды комбу теңіз шөбімен және кептірілген бонито ұсақ-түйектерімен жасайды; қытайлықтар тауық сорпасына қытайлық пияз бен қытайлық капуста қосады, шотландтар ұқсас шотланд тағамын – кока леки сорпасын дайындайды; ал италиялықтар пармезан Reggiano ірімшігін әртүрлі тағамдардың үстіне ысырады.
Umami (/uː/'/m//ɑː//m//i/ from 旨味 ), or savoriness, is one of the five basic tastes. This neologism was coined in 1908 by Japanese chemist Kikunae Ikeda from a nominalization of umai "delicious". The compound (with mi "taste") is used for a more general sense of a food as delicious. There is no current English equivalent of umami; however, some close descriptions are "meaty", "savory", and "broth like". In 1985, the term umami was recognized as the scientific term to describe the taste of glutamates and nucleotides at the first Umami International Symposium in Hawaii. Umami represents the taste of the amino acid L glutamate and 5' ribonucleotides such as guanosine monophosphate (GMP) and inosine monophosphate (IMP). It can be described as a pleasant "brothy" or "meaty" taste with a long lasting, mouthwatering and coating sensation over the tongue. The sensation of umami is due to the detection of the carboxylate anion of glutamate in specialized receptor cells present on human and other animal tongues. Some 52 peptides may be responsible for detecting umami taste. Its effect is to balance taste and round out the overall flavor of a dish. Umami enhances the palatability of a wide variety of foods. Glutamate in acid form (glutamic acid) imparts little umami taste, whereas the salts of glutamic acid, known as glutamates, give the characteristic umami taste due to their ionized state. GMP and IMP amplify the taste intensity of glutamate. Adding salt to the free acids also enhances the umami taste. Monosodium L aspartate has an umami taste about four times less intense than MSG, whereas ibotenic acid and tricholomic acid (likely as their salts or with salt) are claimed to be many times more intense. Fermented fish sauces (garum), which are rich in glutamate, were used widely in ancient Rome, fermented barley sauces (murri) rich in glutamate were used in medieval Byzantine and Arab cuisine, and fermented fish sauces and soy sauces have histories going back to the third century in China. In the late 1800s, chef Auguste Escoffier, who opened restaurants in Paris and London, created meals that combined umami with salty, sour, sweet, and bitter tastes. a professor of the Tokyo Imperial University. He found that glutamate was responsible for the palatability of the broth from kombu seaweed. He noticed that the taste of kombu dashi was distinct from sweet, sour, bitter, and salty and named it umami. This was the ribonucleotide IMP. In 1957, Akira Kuninaka realized that the ribonucleotide GMP present in shiitake mushrooms also conferred the umami taste. One of Kuninaka's most important discoveries was the synergistic effect between ribonucleotides and glutamate. When foods rich in glutamate are combined with ingredients that have ribonucleotides, the resulting taste intensity is higher than would be expected from merely adding the intensity of the individual ingredients. This synergy of umami may help explain various classical food pairings: the Japanese make dashi with kombu seaweed and dried bonito flakes; the Chinese add Chinese leek and Chinese cabbage to chicken soup, as do Scots in the similar Scottish dish of cock a leekie soup; and Italians grate the Parmigiano Reggiano cheese on a variety of different dishes.
Қасиеттері
Умамидің сасық сезумен байланысты жұмсақ, бірақ ұзаққа созылатын дәмі бар, тілде түктілік сезімін тудырады, сондай-ақ жұлындықты, ауыздың төбесін және артқы жағын қоздырады. Өзінің ішінде умами дәмді емес, бірақ оның арқасында көптеген тағамдар, әсіресе, сәйкес иіс болғанда, жағымды болады. Басқа негізгі дәмдер сияқты, умами да белгілі бір шекте ғана жағымды сезім тудырады. Бір зерттеуде, құрамында умами бар тұзы аз сорпалардың дәмділігі, дәмдік қарқындылығы және идеалды тұздылығы жоғары болса, ал умамисіз тұзы аз сорпалардың дәмділігі төмен екені анықталды. Тағы бір зерттеуде балық соусын умами көзі ретінде қолдану, тауық сорпасы, томат соусы немесе кокос карри сияқты тағамдарды дәмдеу үшін тұзды 10–25%-ға азайтатынын, әрі жалпы дәмдік қарқындылығын сақтайтынын көрсетті. Кейбір топтар, мысалы, егдеулер, умами дәмдерінен пайда көруі мүмкін, себебі олардың дәмді татып сезу және иіс сезу қабілеттері жасқа және дәрі-дәрмектерге байланысты нашарлауы мүмкін. Дәм мен иіс сезу қабілетінің жоғалтылуы нашар тамақтануға алып келіп, ауруларға шалдығу қаупін арттыруы мүмкін. Умамидің тек аштықты қоздырмағаны ғана емес, сонымен қатар тоқтық сезіміне де үлес қосатынына қатысты бірнеше дәлелдер бар.
Умами компоненттеріне бай тағамдар
Көптеген тағамдар аминокислоталарға және нуклеотидтерге бай, олар тамаққа "умами" дәмін береді. Табиғи түрде кездесетін глутаматты ет пен көкөністерден табуға болады. Инозин (IMP) негізінен еттен, ал гуанозин (GMP) көкөністерден алынады. Саңырауқұлақтар, әсіресе кептірілген шиитаке, гуанилаттан алынған умами дәмінің мол көзі болып табылады. Темекіленген немесе ашытылған балықтарда иннозинат, ал моллюскаларда аденолат көп болады. Umami дәмі L-глутамат, IMP және GMP жоғары мөлшерде бар тағамдарда жиі кездеседі, әсіресе балық, балық тұқымдас балық, шұжық, құрғақ ет, ет экстракттары, саңырауқұлақтар, көкөністерде (мысалы, піскен қызанақтар, қытай капустасы, шпинат, сельдерей және т.б.), жасыл шай, гидролизделген өсімдік ақуызы, ферменттелген және бактериялық немесе ашытқылы дақылдар бар өнімдерде, мысалы, ірімшік, креветка пастасы, балық соусы, соя соусы, натто, тамақтанушы ашытқы және ашытқы экстракттарында (мысалы, Вегемит және Мармит). Зерттеулер көрсеткендей, ана сүтіндегі аминқышқылдары адамдар үшін көбінесе алғашқы "умами" тәжірибесі болып табылады. Глютамин қышқылы ана сүтіндегі еркін аминқышқылдарының жартысын құрайды. Бұл рецепторлар он екі елі ішектің кейбір аймақтарында да табылады. 2009 жылғы шолу осы рецепторлардың қабылдануын растады, "Жаңа молекулалық биологиялық зерттеулер қазір умами рецепторларына, соның ішінде гетеродимер TAS1R1/TAS1R3 және N-терминалды клеткадан тыс доменнің көп бөлігін жоғалтқан 1 және 4 типті метаботроптық глутамат рецепторларына (дәмді mGluR4 және қысқартылған mGluR1) және ми mGluR4 үшін күшті үміткерлерді анықтады". Кальций мембраналық деполяризацияны және АТФ мен серотонинді қоса алғанда нейротрансмиттерлердің секрециясын тудыратын TRPM5 транзиторлық рецепторлық потенциалдық катиондық каналын белсендіреді. Umami дәміне реакция жасайтын жасушаларда әдеттегідей синапстар болмайды, бірақ АТФ дәмді сигналдарды дәмді жүйкелерге жеткізеді, ал олар өз кезегінде миға жеткізеді, ол ішек-ми осьі арқылы дәмді сапаны түсіндіріп, анықтайды.
Тұтынушылар мен қауіпсіздік
Умами азық-түлік өндірушілері аз натрийлі өнімдердің дәмін жақсартуға тырысқан кезде танымал дәм ретінде кеңінен таралды. Шеф-аспаздықтар балық соусы сияқты бірнеше умами ингредиенттерінен жасалған "умами бомбаларын" құрайды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) умами күшін арттыратын мононатрий глютаматты (MSG) қауіпсіз ингредиент деп санайды. Кейбір адамдар өздерін MSG-ге сезімтал деп есептесе де, FDA тапсырысымен жүргізілген зерттеуде тек бірнеше қатысушыда ғана уақытша, жеңіл симптомдар анықталды, және тек MSG өте көп мөлшерде қолданған кезде. Жапондықтар мен американдықтардың умамиға сезімталдығы арасында ешқандай айқын айырмашылық байқалған жоқ.
Басқа да дәмдік санаттардың негізі
Бес негізгі дәм (тұздылық, тәттілік, ащылық, қышқылдық және ұмами) тіл мен таңдайдың эпителийіндегі арнайы дәм рецепторларымен анықталады. Адамдардағы дәм категорияларының саны зерттеуде, алтыншы дәмге бұрыш немесе тікенектес дәмдер кіруі мүмкін.