Кіріспе

Бес негізгі дәмнің бірі – умами (/uː/’/m/ɑː/m/i/ from 旨味), немесе дәмділік, бес негізгі дәмнің бірі болып табылады. Бұл неологизмді 1908 жылы жапон химигі Кикунаэ Икеда «ұмай» сөзінен туындаған атау арқылы жасаған. (mi «дәм» деген мағынаны білдіреді) Бұл қосымша тағамның дәмді екенін жалпылама білдіру үшін қолданылады. Ағылшын тілінде умами сөзіне толыққанды баламасы жоқ; алайда, оған жақын сипаттамалар – «етті», «тәмді» және «соусқа ұқсас» болып табылады. 1985 жылы Гавайиде өткен бірінші Халықаралық Умами Симпозиумында умами термині глютаматтар мен нуклеотидтердің дәмін сипаттау үшін ғылыми термин ретінде мойындалды. Умами – L-глутамат аминқышқылының және гуанозин монофосфаты (GMP) және инозин монофосфаты (IMP) сияқты 5’ рибонуклеотидтерінің дәмін білдіреді. Оны тілде ұзақ сақталатын, ауызды суландыратын және жабатын «көксу» немесе «етті» дәм ретінде сипаттауға болады. Умами сезімі адам және басқа жануарлардың тіліндегі арнайы рецепторлық жасушалардағы глутаматтың карбоксилат анионын анықтау нәтижесінде туындайды. Умами дәмін сезінуге шамамен 52 пептид жауапты болуы мүмкін. Оның әсері – дәмді теңестіріп, тағамның жалпы дәмін толықтыру. Умами көптеген тағамдардың дәмділігін арттырады. Глутамат қышқыл түрінде (глютамин қышқылы) аздаған ғана дәм береді, ал глютамин қышқылының тұздары, яғни глютаматтар, иондалған күйде болуының арқасында ерекше умами дәмін сыйлайды. GMP және IMP глутаматтың дәмін күшейтеді. Сондай-ақ, тұз қосу да умами дәмін жақсартады. Мононатрий L-аспартатының дәмі MSG-ге қарағанда төрт есе әлсіз, ал иботен қышқылы мен трихолом қышқылы (көбінесе тұздары түрінде немесе тұзбен бірге) бірнеше есе күштірек деп есептеледі. Глутаматқа бай ашытылған балық соустары (гарум) ежелгі Римде кеңінен қолданылған, ал глютаматқа бай ашытылған арпа соустары (мури) ортағасырлық Византия және араб асүйлерінде қолданылған. Ашытылған балық соустары мен соя соустарының тарихы Қытайда үшінші ғасырға дейін жетеді. 1800 жылдардың соңында Париж мен Лондонда мейрамханалар ашқан шеф-аспаз Огюст Эскофье умамиді тұщы, қышқыл, тәтті және ащы дәмдермен үйлестіретін тағамдар жасаған. Токио императорлық университетінің профессоры. Ол глутаматтың комбу теңіз шөбінен жасалған сорпаның дәмділігіне жауапты екенін анықтады. Комбу дашидің дәмі тәтті, қышқыл, ащы және тұщыдан ерекше екенін байқап, оны умами деп атады. Бұл IMP рибонуклеотиді еді. 1957 жылы Акира Куника шиитаке саңырауқұлақтарындағы GMP рибонуклеотидінің де умами дәмін беретінін анықтады. Куниканың маңызды жаңалығының бірі – рибонуклеотидтер мен глутамат арасындағы синергиялық әсер болды. Глютаматқа бай тағамдарды рибонуклеотидтері бар ингредиенттермен біріктіргенде, дәмнің қарқындылығы жеке ингредиенттердің қарқындылығын қосудан күтілетіннен жоғары болады. Умамидің бұл синергиясы әртүрлі классикалық тағамдарды үйлестіруге көмектеседі: жапондықтар дашиды комбу теңіз шөбімен және кептірілген бонито ұсақ-түйектерімен жасайды; қытайлықтар тауық сорпасына қытайлық пияз бен қытайлық капуста қосады, шотландтар ұқсас шотланд тағамын – кока леки сорпасын дайындайды; ал италиялықтар пармезан Reggiano ірімшігін әртүрлі тағамдардың үстіне ысырады.

Қасиеттері

Умамидің сасық сезумен байланысты жұмсақ, бірақ ұзаққа созылатын дәмі бар, тілде түктілік сезімін тудырады, сондай-ақ жұлындықты, ауыздың төбесін және артқы жағын қоздырады. Өзінің ішінде умами дәмді емес, бірақ оның арқасында көптеген тағамдар, әсіресе, сәйкес иіс болғанда, жағымды болады. Басқа негізгі дәмдер сияқты, умами да белгілі бір шекте ғана жағымды сезім тудырады. Бір зерттеуде, құрамында умами бар тұзы аз сорпалардың дәмділігі, дәмдік қарқындылығы және идеалды тұздылығы жоғары болса, ал умамисіз тұзы аз сорпалардың дәмділігі төмен екені анықталды. Тағы бір зерттеуде балық соусын умами көзі ретінде қолдану, тауық сорпасы, томат соусы немесе кокос карри сияқты тағамдарды дәмдеу үшін тұзды 10–25%-ға азайтатынын, әрі жалпы дәмдік қарқындылығын сақтайтынын көрсетті. Кейбір топтар, мысалы, егдеулер, умами дәмдерінен пайда көруі мүмкін, себебі олардың дәмді татып сезу және иіс сезу қабілеттері жасқа және дәрі-дәрмектерге байланысты нашарлауы мүмкін. Дәм мен иіс сезу қабілетінің жоғалтылуы нашар тамақтануға алып келіп, ауруларға шалдығу қаупін арттыруы мүмкін. Умамидің тек аштықты қоздырмағаны ғана емес, сонымен қатар тоқтық сезіміне де үлес қосатынына қатысты бірнеше дәлелдер бар.

Умами компоненттеріне бай тағамдар

Көптеген тағамдар аминокислоталарға және нуклеотидтерге бай, олар тамаққа "умами" дәмін береді. Табиғи түрде кездесетін глутаматты ет пен көкөністерден табуға болады. Инозин (IMP) негізінен еттен, ал гуанозин (GMP) көкөністерден алынады. Саңырауқұлақтар, әсіресе кептірілген шиитаке, гуанилаттан алынған умами дәмінің мол көзі болып табылады. Темекіленген немесе ашытылған балықтарда иннозинат, ал моллюскаларда аденолат көп болады. Umami дәмі L-глутамат, IMP және GMP жоғары мөлшерде бар тағамдарда жиі кездеседі, әсіресе балық, балық тұқымдас балық, шұжық, құрғақ ет, ет экстракттары, саңырауқұлақтар, көкөністерде (мысалы, піскен қызанақтар, қытай капустасы, шпинат, сельдерей және т.б.), жасыл шай, гидролизделген өсімдік ақуызы, ферменттелген және бактериялық немесе ашытқылы дақылдар бар өнімдерде, мысалы, ірімшік, креветка пастасы, балық соусы, соя соусы, натто, тамақтанушы ашытқы және ашытқы экстракттарында (мысалы, Вегемит және Мармит). Зерттеулер көрсеткендей, ана сүтіндегі аминқышқылдары адамдар үшін көбінесе алғашқы "умами" тәжірибесі болып табылады. Глютамин қышқылы ана сүтіндегі еркін аминқышқылдарының жартысын құрайды. Бұл рецепторлар он екі елі ішектің кейбір аймақтарында да табылады. 2009 жылғы шолу осы рецепторлардың қабылдануын растады, "Жаңа молекулалық биологиялық зерттеулер қазір умами рецепторларына, соның ішінде гетеродимер TAS1R1/TAS1R3 және N-терминалды клеткадан тыс доменнің көп бөлігін жоғалтқан 1 және 4 типті метаботроптық глутамат рецепторларына (дәмді mGluR4 және қысқартылған mGluR1) және ми mGluR4 үшін күшті үміткерлерді анықтады". Кальций мембраналық деполяризацияны және АТФ мен серотонинді қоса алғанда нейротрансмиттерлердің секрециясын тудыратын TRPM5 транзиторлық рецепторлық потенциалдық катиондық каналын белсендіреді. Umami дәміне реакция жасайтын жасушаларда әдеттегідей синапстар болмайды, бірақ АТФ дәмді сигналдарды дәмді жүйкелерге жеткізеді, ал олар өз кезегінде миға жеткізеді, ол ішек-ми осьі арқылы дәмді сапаны түсіндіріп, анықтайды.

Тұтынушылар мен қауіпсіздік

Умами азық-түлік өндірушілері аз натрийлі өнімдердің дәмін жақсартуға тырысқан кезде танымал дәм ретінде кеңінен таралды. Шеф-аспаздықтар балық соусы сияқты бірнеше умами ингредиенттерінен жасалған "умами бомбаларын" құрайды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) умами күшін арттыратын мононатрий глютаматты (MSG) қауіпсіз ингредиент деп санайды. Кейбір адамдар өздерін MSG-ге сезімтал деп есептесе де, FDA тапсырысымен жүргізілген зерттеуде тек бірнеше қатысушыда ғана уақытша, жеңіл симптомдар анықталды, және тек MSG өте көп мөлшерде қолданған кезде. Жапондықтар мен американдықтардың умамиға сезімталдығы арасында ешқандай айқын айырмашылық байқалған жоқ.

Басқа да дәмдік санаттардың негізі

Бес негізгі дәм (тұздылық, тәттілік, ащылық, қышқылдық және ұмами) тіл мен таңдайдың эпителийіндегі арнайы дәм рецепторларымен анықталады. Адамдардағы дәм категорияларының саны зерттеуде, алтыншы дәмге бұрыш немесе тікенектес дәмдер кіруі мүмкін.