Кіріспе

Көлік жүйесі

Зип-лайн, зип-лайн, зип-сүйек, ұшқан түлкі немесе өлім слайды – еңіске орнатылған, әдетте тот баспайтын болаттан жасалған кабельге ілінген шкив. Ол ауырлық күшімен қозғалатын жүк немесе адамның еңкейген кабельдің жоғарғы нүктесінен төменгі нүктесіне дейін шкивке ұстанып немесе бекітіліп жүруіне мүмкіндік береді. Бұл, негізінен, қозғалыс жылдамдығын арттыру үшін гравитацияны пайдаланатын Тирольдік траверс ретінде сипатталады.

Тарих

Кейбір таулы елдерде арқан жолдар немесе әуе кабельдері 2000 жылдан астам уақыттан бері көлік құралы ретінде пайдаланылып келеді, бұл Қытайда, Үндістанда және Жапонияда б.з.д. 250 жылға дейін жететін болса керек. Бұл арқан жолдар кейбір қашық аймақтарда, мысалы, Юньнань провинциясының Нуцзян (Салуин) аңғарында 2015 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін көпірлермен алмастырылды. Бұл құрылымдардың бәрі де гравитациямен жұмыс істемейтін, сондықтан олардың барлығы да зип-лайн анықтамасына сәйкес келмейді. Кейбір дереккөздер қазіргі демалыс шарасы ретінде қолданылатын зип-лайнның дамуын тау шаруашылығы үшін жасалған Тирольдік өткелдермен байланыстырады.

Көлік құралы ретінде

Боливиядағы Юнгас аймағында 200 метрлік аңғар арқылы жиналған егін, негізінен кока, тасымалдауға арналған сырғанау жолдары жүйесі бар. Олар Үндістанның Ладакх аймағында да кездеседі. Соңғы жылдары энергия тұтынуы төмен және экологиялық әсері аз болғандықтан, жүк тасымалдау үшін әуе арқан жолдарына қызығушылық жаңадан артып келеді. Гравитациямен жұмыс істейтін, яғни сырғанау жолдары Непал, Латын Америкасы және Үндістанда салынған.

Балалардың ойын алаңдары

Балалар ойыны үшін арналған сырғанау жолдары (цип-линейлер) бар, оларды кейбір ойын алаңдарында кездестіруге болады. Еңіс көлбеулігі шамалы болғандықтан жылдамдық салыстырмалы түрде төмен болады, сондықтан тоқтату құралының қажеті болмайды. Ойын алаңдарына арналған жабдықтарда дөңгелектер кабельге бекітіледі, пайдаланушы әдетте төмендегі тұтқаға ілініп тұрады, бірақ кейде орындық немесе қауіпсіздік бауы да қосылады. Тұтқаны немесе орындықты қайтару әдетте қысқа сым арқылы қолмен жоғары қарай тартып не итеріп қайтару арқылы жасалады.

Қақпақ турлары және қас-қағымдық зип-линерлер

Ұзақ және биік жолдар көбінесе шалғынды орман қапталдары сияқты қашық аймақтарға қол жеткізу құралы ретінде қолданылады. 1970 жылдары жабайы табиғат зерттеушілері Коста-Риканың тығыз жаңбырлы ормандарын қоршаған ортаға зиян келтірмей зерттеу үшін цип-лайндарды орнатты. Zipline canopy турларының бизнес-идеясы осыдан пайда болды. 1992 жылы Коста-Рикаға көшіп келген канадалық азамат Даррен Хренюк, сол шамада «Медициналық адам» фильміндегі бір көрініс ағаш басындағы саяхаттарды көрсетті, мақсаты – орманды қайта өсіру, білім беру және айналасындағы аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуы туралы хабардар ету үшін canopy турларын пайдалану болды. Canopy тур (кейде zip line тур деп те аталады) ағаштарға орнатылған платформалар арасында zip-желілері мен әуе көпірлерін пайдалана отырып, орманды және көбінесе таулы ландшафт арқылы маршрут ұсынады. Туристердің қауіпсіздігі үшін кабельге бекітіледі, көбінесе ересектерге ғана арналған. Биіктігі жер бетінен ағаштардың шатырына дейін өзгереді. Canopy турлары көбінесе экотуризм ретінде таныстырылады, бірақ кез келген zip line-ның экологиялық әсері күмәнді мәселе болып табылады. Терминология әртүрлі (canopy тур, zip-lining, ұшатын түлкі), және экотуризм үшін zip line-дарды пайдалану мен оны жай ғана әсерлі спорт түрі ретінде пайдалану арасындағы шекара көбінесе анық емес. Zipline турлары қазір танымал демалыс әрекеті болып табылады, оларды жоғары деңгейдегі курорттарда да, ашық ауадағы саяхат лагерьлерінде де кездестіруге болады, онда олар өрлеу немесе арқандар курсы сияқты үлкен сынақтың бір бөлігі болуы мүмкін.

Механизм

Шеппен жүріп жатқанда, дөңгелегі жоғалаулы шкив айналады, осылайша үйкеліс азайып, әдеттегіден жоғары жылдамдыққа қол жеткізіледі. Zip line троллейі ("зиплайнер") – кабель бойымен қозғалатын шкивтің және оның негізгі құрылымының жиынтығы. Zip line жүйелерінде жүк немесе адамды шкивке қосуға арналған құрылғы да болады. Оған қаушақ, орындық, кабина кіретін немесе кішкентай ойын алаңдарында қолға ұстауға арналған тұтқа жатады, ол айналмалы байланыс немесе карабинер арқылы шкивке бекітіліп, адамның немесе жүктің сызық бойымен төмен қарай жылжуына мүмкіндік береді.

Тежеу

Ауырлық күшімен қозғалу үшін кабельдің еңісі тік болуы керек. Тіпті сонда да, жолаушы немесе жүк көбінесе соңына дейін жетпейді (бұл жүк мөлшеріне байланысты), ал үлкен зип-лайн жүйелерінде көлікті төменгі жағында қауіпсіз тоқтату үшін қосымша құралдар қажет. Зип-лайнды пайдаланушылардың өздерін тоқтатуға мүмкіндік беретін құралдары болуы тиіс. Шкив пен кабель арасында туындайтын үйкеліс. Арнайы жасалған, қалың былғары қолғаптар. Еңістің төменгі жағында төсеме немесе тор. Троллейдің қозғалысын баяулатып, тоқтататын серіппелер, шкивтер, қарсы салмақтар, эластикалық шнурлар, дөңгелектер немесе басқа да құрылғылардан құралған пассивті тоқтату жүйесі. "Тұтқындау блогы" – бұл пайдаланушының жылдамдығын азайту үшін арқанға қолмен үйкеліс қолдана алатын оператор басқаратын арқанға бекітілген кабельдегі блок. Ауырлық күшімен тоқтату, кабельдің иілісін пайдалану, мұнда кабельдің ортасы әрқашан соңғы нүктеден төмен болады. Зип-лайн жүйесіндегі жалғыз еңіс мөлшері пайдаланушының соңғы нүктеге жету жылдамдығына әсер етеді. Зип-лайн соңында қол тежегіші.

Қауіпсіздік

Кейбір сақтық шараларын қолдануға болады. Жүргізушілер жеңілмелі арбаға қосылатын қауіп белдігі арқылы кабельге физикалық түрде бекітіледі. Кез келген өлшемдегі көбінесе барлық трассаларда қауіп шлем кию міндетті. Барлық сырғытқыш кабельдердің белгілі бір дәрежеде иілуі бар, сондықтан кабельдің дұрыс тартылуы маңызды және сырғытқыштың қозғалысын реттеуге мүмкіндік береді.

Ең ұзын

2018 жылдың 31 қаңтарындағы деректер бойынша әлемдегі ең ұзын цип-лайн – Біріккен Араб Әмірліктерінің Рас-Аль-Хайма қаласындағы Джебель-Джейс тауының бір шыңынан басталатын «Джебель-Джейс рейсі». Саяхат 2018 жылдың 29 желтоқсанында барлық жолдарынан қаза болған Agusta 139 құтқару тікұшағының апатына қатысты тергеудің нәтижесі күтілген соң уақытша жабылды. Тікұшақтың сымдардың біріне соғылғаны болжануда. Кейін саяхат қайта ашылды. Мексикадағы Copper Canyon-дағы «Parque de Aventura Barrancas del Cobre» екінші ең ұзын аралыққа ие, ал Пуэрто-Рикодағы Ороковистегі «El Monstruo» үшінші орында. Кенттегі Блювотердегі Skywire Англиядағы ең ұзын цип-лайн. Еуропадағы ең ұзын цип-лайн – Уэльстегі Бетхесдадағы Пенрин карьеріндегі Zip World Bethesda желісі. Zip World Bethesda желісі сонымен қатар ең жылдам цип-лайн жылдамдығы бойынша әлемдік рекордты ұстайды.

Зип-лайнға мініп шыққан ең қарт адам

106 жасқа толған күні британдық атасы Джек Рейнольдс 2018 жылдың 6 сәуірінде Камбриядағы Гризедейл орманындағы Go Ape атты ойын-сауық орталығында сырғанау жолымен (zip line) жүріп, ең қарт адам рекордын жасады.

Ең биік биіктіктегі тікұшақ

Франциядағы Валь-Торендегі «Ла-Тиролиен» сырғанау жолы теңіз деңгейінен 10 600 фут биіктікте орналасқан, бұл ең биік сырғанау жолы.