Кіріспе

Адам туралы трактат – Рене Декарттың 1630-шы жылдары жазылған, бірақ аяқталмаған еңбегі. Ол автордың қайтыс болғаннан кейін, алғаш рет 1662 жылы латын тілінде, ал 1664 жылы Клод Клерселье француз тілінде жариялаған. 1664 жылғы басылымға «Адам денесі мен оның барлық функцияларының сипаттамасы» (La description du corps humain et de toutes ses fonctions) деген қысқа мәтін, сондай-ақ «Ұрықтың қалыптасуы туралы трактат» (Traité de la formation du fœtus), Луи Ла Форждің түсініктемелері және Флорент Шуйлдің латын тіліндегі басылымнан аударған алғы сөзі қоса берілген.

Редакциялық контекст

Рене Декарт 1630 жылдары осы еңбекті жазуға кірісіп, Галилейдің сотталғанын естіген соң оны жариялаудан бас тартады. Мәтіннің алғашқы нұсқасы 1662 жылы латын тілінде Флорент Шуйль редакциялап, алғы сөз жазып басылды. Ол жылы Клод Клерселье редакциялаған француз тіліндегі алғашқы басылым да жарық көрді. Онда Декарт, Луи де ла Форж және Жерар фон Гутшовен салған суреттер, сондай-ақ Клод Клерселье жасаған 106 нөмірленген баптар бар. Декарттың мүліктің тізімінен табылған «Адам денесінің сипаттамасы» деген трактат, Клерсельемен «Ұрық туралы еңбек» деп аталған, сонымен қатар 1662 жылғы латын басылымына Шуйльдің алғы сөзі және Луи де ла Форждың кеңейтілген түсіндірмесі қоса берілген.

Адам туралы трактат

Трактаттың басы оның аяқталмаған екенін көрсетеді: ол дененің сипаттамасын жариялайды, содан кейін жанды және екеуінің арасындағы байланысты; оқырманға тек біріншісі ғана көрінеді. Ол құбылмалы форманы қабылдайды, оның қалыптасуын және ақылға сыйымды жанның қосылуын ескермей, адамға ұқсас бір нәрсені сипаттайды, демек, машина сияқты. Бірінші бөлім осы дене машинасының негізгі функцияларын қарастырады: ас қорыту, тамақтану, тыныс алу, қан айналымы және жануарлар рухының қалыптасуы. Декарт етті сұйықтықтар қорытады және оның бір бөлігі бауырда қанға айналады деп мәлімдейді. Жүректен артериялар арқылы талқымен шығарылатын қан, дене мүшелерін тамақтандырады. Қанның нәзік бөліктері миға жетеді, ал қалғандары ұрпаққа арналған тамырлар арқылы төмен түседі. Ми қандары эпифиз безінде «өте жарқын және таза от» – жануарлар рухын жасайды. Екінші бөлім қозғалысты түсіндіреді. Декарт бұлақ метафорасын қолданады. Жануарлар рухы, су сияқты, жүйкелер арқылы, құбырлар сияқты ағып, бұлшықеттер мен сіңірлерді белсендіреді, түрлі бұлақтар мен құрылғылармен салыстырылады. Каналдар рухтардың бір бұлшықеттен екіншісіне өтуіне және клапандар арқылы оларды кернеуге немесе босатуға мүмкіндік береді. Осылайша, тыныс алу, тамақтану және зәр шығару қарама-қарсы бұлшықеттердің кезектесіп әрекет етуіне сәйкес келеді. Үшінші бөлім сыртқы сезімдерге – жанасуға, көруге, иіс сезуге, дәм сезуге және естуге арналған. Ауырсыну – нервтердің тартылуынан және олардың кернелуінің бұзылуынан туындайды, ал олардың дұрыс болмауынан – қаталдық сезімі пайда болады. Тілдегі нервтердің оянуы дәмді тудырады, ол тағамның денеге жарамдылығын көрсетеді. Иіс сезу мидың түбінен мұрынға дейінгі нерв талшықтарына байланысты, ал есту нервтері құлаққа кіретін ауамен қозғалады. Декарт көздің құрылымын, үш көз сұйықтығының қызметін, сондай-ақ көру механизмін сипаттап, көру туралы толықтырулар жасайды. Төртінші бөлім аштық, шөл, қуаныш және қайғы сияқты ішкі сезімдерге, сондай-ақ жануарлар рухын қалыптастырудағы мүшелердің рөліне арналған. Ашқазандағы сұйықтықтың әсерінен аштық пайда болады, ал ауа немесе түтін жұтқыншақтағы сұйықтықтың жетіспеушілігін толықтырса, шөлділік сезімі туады. Декарт осы дене машинасының қызметтерін ағзамен салыстырып, олардың «жүректен шығатын рухтарға, мидың тесіктерінен өту жолына және осы рухтардың тесіктерде таралуына» байланысты екенін айтады. Табиғи бейімділіктердің себебі – ақылдардың әртүрлілігі, ол тамақ, ауа және мүшелермен байланысты. Бесінші бөлім мидың құрылымы мен түрлі қабілеттердің қалыптасуына арналған. Ми – бұл қуыстар мен жіптерден тұратын, тығыз тор құрайтын және безге қарай жиналатын тіндік. Мұрынға қарай немесе ішкі бетке қарай жануарлар рухының жиналуы құсық пен бас айналу деп есептеледі. Ортақ сезім идеялары заттардың нақты болуынан және олардың жануарлар рухына тигізетін әсерінен туындайды, олар H безінен шығады, ал қалғандары қиялдан пайда болады. Жады – осы әсерлердің қалдырған, аз-көп уақытқа созылатын және қайталама іздерінен туындайды. Осы без арқылы сананың бірігуі қозғалыстың пайда болуын да, идеяның қалыптасуын да түсіндіреді, ол бірнеше идеяның бірігуінен де туындауы мүмкін. Декарт көздің бездің әрекетіне және қозғалыстың құрамына тигізетін әсерін зерттейді.

Адам денесінің сипаттамасы

"Адам денесінің сипаттамасы" да аяқталмаған трактат. Ол 1647 жылы жазылған. Декарт өзін-өзі танудың ерекше пайдалы екенін сезінді. Оның пікірінше, бұл медициналық білімді де қамтиды. Ол ауруларды емдеп, алдын алуға, тіпті қартаю процесін баяулатуға үміттенді. Рене Декарт жанның саналы ой тудыратынына сенді. Денеде жүрек соғуы мен ас қорыту сияқты автоматты функциялар орын алатынын айтты. Дене ерікті қозғалыс пен ерік-жігер үшін де қажетті. Бірақ ол денеді қозғалуға қабілетті күштің жанынан емес, басқа жерден келетінін дұрыс түсінбеген. Ауырған немесе жарақат алған дене біз қалағандай қимыл жасамайды немесе қаламаған қозғалыстарды жасайды. Ол дененің өлімі оның қозғалыс жасауға жарамдылығын тоқтатады деп ойлады. Бірақ бұл міндетті түрде жанның дененің құрамынан шығуынан болады деп санамады. Рене Декарт дененің тек механикалық құралдар арқылы тірі қала алады деп сенді. Бұл асқазан, қан айналымы, бұлшықет қозғалысы және мидың кейбір функцияларын қамтиды. Ол баршамыздың адам денесін білетінімізге сенді, себебі жануарлардың денелері де осыған ұқсас, және біз оларды ашып көргенбіз. Ол денені машина ретінде қарастырды. Оның пікірінше, жүректің жылуы денедегі барлық қозғалысқа себепкер. Қан тамырларының құбырлар екенін түсінді, сондай-ақ тамырлардың қорытылған тамақты жүрекке жеткізетінін байқады. (Бұл Уильям Харвидің зерттеулері арқасында одан әрі дамыды. Харви қан айналымы туралы идеяны жетілдірді.) Декарт қанның энергиялы бөлігі миға жетеді және миға өмірлік күшпен толы ерекше ауа сыйлайды, бұл миға сезінуге, ойлауға және қиялдауға мүмкіндік береді деп ойлады. Бұл ерекше ауа жүйкелер арқылы бұлшықеттерге жетіп, оларды қозғалуға итермелейді.