Кіріспе

Американдық мінез-құлық терапевті Джозеф Вольп (20 сәуір 1915, Йоханнесбург, Оңтүстік Африка – 4 желтоқсан 1997, Лос-Анджелес) – Оңтүстік Африка психиатры және мінез-құлық терапиясының ең ықпалды тұлғаларының бірі. Вольп Оңтүстік Африкада өсті, Парктаун ер балалар орта мектебінде оқыды және Витватерсранд университетінен медицина докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алды. 1956 жылы Вольп Форд стипендиясын жеңіп алып, Стенфорд университетіндегі Мінез-құлық ғылымдары орталығында бір жыл өткізді, содан кейін Оңтүстік Африкаға оралды, бірақ 1960 жылы Вирджиния университетіндегі қызметке қабылдануымен АҚШ-қа көшіп келді. 1965 жылы Вольп Темпл университетінде жұмыс істеді. Вольптің өміріндегі маңызды оқиғалардың бірі – Оңтүстік Африка армиясына дәрігер болып қатысуы. Ол сол кезде "соғыс неврозы" деп аталатын, бүгінде посттравматикалық стресс синдромы деп белгілі аурумен ауырған әскерлерді емдеуге жауапты болды. Сол кездегі әскерлерге арналған стандартты ем психоаналитикалық теорияға негізделген, гипноздық заттарды қолдана отырып, травманы зерттеуді қамтитын – наркотерапия деп аталатын емдік әдіс болды. Әскерлердің жасырын қалған өмірлік тәжірибелері туралы ашық әңгімелесу невроздарына тиімді ем береді деп сендірілді. Бірақ, бұл осылай болған жоқ. Осы емдеудің нәтижесіздігі Вольпті, бұрын Фрейдтің адал жақтасы болған адамды, психоаналитикалық терапияны күмәндануға және тиімді емдеудің басқа жолдарын іздеуге итермеледі. Вольп ең алдымен өзара тежеу техникаларымен, әсіресе жүйелі десенсибилизациямен танымал, ол мінез-құлық терапиясында революция жасады. 2002 жылы жарияланған "Жалпы психология шолуы" зерттеуі Вольпті 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген психологтарының 53-і деп санды, бұл Вольп психиатр болғандықтан ерекше көзге түсетін үлкен жетістік.

Өзара тежелу

Волпенің уайымды емдеудің тиімді жолын іздеу барысында ол әртүрлі өзара тежелімдеу техникаларын жасады, осы үшін өзіндік сенімділікке үйретуді пайдаланды. Өзара тежелімдеу – уайым сезімімен қақтығысатын сезім немесе жауап арқылы уайымның басылуы деп анықталады. Волпе алғашқыда зертхана мысықтарында тынығу реакциясы ретінде тамақтануды қолдана бастады. Ол оларға шартты түрде қорқыныш тудыратын стимулды көрсетіп, сомен тамақтандырды. Зертханадағы тәжірибелерінен кейін ол клиенттеріне өзіндік сенімділікке үйрету арқылы өзара тежелімдеуді қолданды. Өзіндік сенімділікке үйретудің мәні – бір уақытта ашулы немесе агрессивті және өзіндік сенімді болу мүмкін емес. Волпе осы техникалар қорқыныш тудыратын байланысты азайтады деп сенді. Өзіндік сенімділікке үйрету әсіресе әлеуметтік жағдайлардан қорқатын клиенттерге тиімді болды. Дегенмен, өзіндік сенімділікке үйретудің басқа фобияларға қолданылмауы мүмкін деген кемшілігі бар еді. Волпенің өзара тежелімдеуді қолдануы жүйелі десенсибилизацияны ашуына әкелді. Ол қорқынысқа бет көрсету әрқашан жеңіске жеткізбейтінін, көбінесе көңіл көтеруге әкелетініне сенді. Волпеге сәйкес, қорқыныстан арылудың кілті – «бірқадамдылықта». Бұл идея Волпе үшін жаңа емес, себебі осыған ұқсас концепция шамамен 1000 жыл бұрын өмір сүрген Әбу Зейд әл-Балхи еңбектерінде талқыланған.

Жүйелі түрде сезімталсыздандыру

Жүйелі десенсибилизация – Вулп ең көп танылған әдісі. Жүйелі десенсибилизация дегеніміз – клиентті алаңдаушылық тудыратын стимулға төмен деңгейде тану етіп, алаңдаушылық сезімі болмаған кезде, алаңдаушылық тудыратын стимулдың күштірек нұсқасын ұсыну. Бұл, жеке клиент стимулға қатысты ешқандай алаңдаушылық сезінбейінше жалғасады. Жүйелі десенсибилизацияны қолданудың үш негізгі қадамы бар, бұл дұрыс жағдайды формулирлеуден немесе Вулп бастапқыда «мінез-құлқы талдауы» деп атаған нәрсені жасаудан кейін іске асырылады. Бірінші қадам – клиенттің қалыптасу техникаларын үйрету. Вулп Эдмунд Джейкобсоннан қалыптасу идеясын алды, оның бұлшықеттерді қалыптастыру техникаларын уақытты аз жұмсайтын етіп өзгертті. Вулптің пікірінше, адам бір уақытта тыныш және алаңдаушы болмайды. Екінші қадам – клиент пен терапевт үшін алаңдаушылықтардың иерархиясын құру. Терапевт әдетте клиенттен барлық түрдегі алаңдаушылық тудыратын нәрселердің тізімін жасауды сұрайды. Содан кейін терапевтпен бірге клиент ең төменгі деңгейдегі алаңдаушылықтан бастап, ең жоғары деңгейдегі алаңдаушылыққа дейін иерархия жасайды. Келесісі – клиенттің алаңдаушылық тудыратын стимулды көзге елестету кезінде толыққанды қалыптасуы. Олардың реакциясына байланысты, алаңдаушылық сезіне ме, жоқ әлде қатты алаңдаушылық сезіне ме, стимул күштірек немесе әлсізрек нұсқаға ауыстырылады. Жүйелі десенсибилизация сәтті болғанымен, ол да кемшіліктерінен хабарсыз емес. Науқас қате иерархия ұсынуы мүмкін, қалыптасуда қиындықтар туындауы мүмкін немесе сценарийлерді жеткілікті түрде көзге елестете алмайды. Бұл мүмкін кемшілікке қарамастан, бұл әдіс ең табысты болып көрінеді.

Жетістіктер

Вольптің мінез-құлық терапиясына тигізген әсері ұзаққа созылған және ауқымды. Ол мінез-құлық ғылымындағы еңбектері үшін көптеген наградалар алды. Оның наградаларының ішінде Америка Психологиялық Ассоциациясының Ерекше ғылыми жетістіктері үшін сыйлығы, Psi Chi-дің Ерекше мүшесі сыйлығы және Мінез-құлық терапиясын дамыту Ассоциациясының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы бар, онда ол екінші президент болды.