Кіріспе

Бурбон реставрациясы Франциясындағы монархистік саяси фракция

Ультрароялистер (ұжымдық түрде – Ультралар) – 1815 жылдан 1830 жылға дейінгі Бурбон реставрациясы кезеңіндегі француз саяси фракциясы. Ультралар көбінесе жоғары қоғамның ақсүйектерінен шығып, Рим католицизмін Францияның мемлекеттік және жалғыз заңды діні, Бурбон монархиясын, дәстүрлі таптық иерархияны және санақ сайлау құқығын (привилегиялық дауыс беру құқығын) жақтады. Олар халық қалауын және буржуазияның мүдделерін, сондай-ақ олардың либералдық және демократиялық бейілімдерін қабылдамады. Рене Ремондтың «Франциядағы оңшылдар» еңбегінде анықталған тағы бір оңшыл фракция – Легитимистер 1830 жылғы шілде революциясынан кейін жеңіске жеткен Орлеанистер тарапынан осы фракциямен бірге қараланды. Орлеанистер Бурбон әулетін либералды король Луи Филипп үшін құлатты.

Екінші ақ террор

1815 жылы Людовик XVIII билікке оралғаннан кейін, Француз революциясының немесе Наполеон үкіметтерімен байланысы бар деген күдікпен адамдар тұтқындалды. Бірнеше жүз адам ашулы халықтың қолынан қаза тапты немесе жедел әскери соттан кейін өлім жазасына кесілді. Осы оқиғалар негізінен Францияның оңтүстігінде болды. Тарихшы Джон Баптист Вольф ультрароялистердің – көптегендері енді ғана жер аударылудан оралған – француз революциясына де, Наполеон революциясына де қарсы төңкеріс ұйымдастырғанын айтады. Миди аймағында – Прованс, Авиньон, Лангедок және тағы да көптеген жерлерде – ақ террор тым жартасқан қатыгездікпен өршіді. Француздардың патшаны тастап кетуге дайындығы, корольдік жақтастарына ұлттың сатқындарға толы деген теорияларын растады, және олар барлық мүмкіндіктерді пайдаланып, өз жауларын іздеп жойды. Үкімет араласуға күші жетпеді немесе мұндай қадамға бармады.

Бурбондық реставрация

Бурбон реставрациясын (1814–1830) бастап, қатаң шектелген санақ сайлау құқығы 1815–1816 жылдары және 1824–1827 жылдары депутаттар палатасына ультра-роялистік көпшілікті (la Chambre introuvable) сайлады. «Патшадан да роялистік» (plus royalistes que le roi) деп танылған ультралар Людовик XVIII (1815–1824) және Карл X (1824–1830) тұсында басым саяси күш болды. Конституциялық монархия шеңберінде егеменнің билігін шектеуге қарсы болған олар, Ескі тәртіпті қайта орнатуға және Француз революциясының салдарынан туған үзілісті жоюға ниеттенді. Реставрацияның үстем идеологиясын ынтамен қолдаған ультралар либерализмге, республикашылдыққа және демократияға қарсы тұрды. Людовик XVIII революцияға қатысқан көпшілікке қабыл келетін Ескі тәртіпті қоңырқай түрде қайта орнатуды үміттенеді, ал ультралар толыққанды қайта орнату арманына берілді. Олардың билігіне, көбінесе оларға жағдай жасаған сайлау заңдары ықпал етті: бір жағынан мұрагерлік мүшелерден тұратын Лордтар палатасы, екінші жағынан шамамен 100 000 сайлаушының санақ құқығымен сайланған Депутаттар палатасы. 1815 жылы Депутаттар палатасына ультра көпшілік сайланды. Людовик XVIII оларды «Табылмайтын палата» деп атады, өйткені ол өзінен де роялистік депутаттар тобына таң қалды. Бас министрі Арман Эммануэль де Вигнеро дю Плесси, Ришелье герцогінің басшылығымен Людовик XVIII ақыры Конституциялық хартаның 14-бабын қолданып, осы аласапыран жиналысты таратуға шешім қабылдады. 1816–1820 жылдары «Либералды кезең» болды, ультралар үшін «шөл жылдары» уақыты. Содан кейін 1820 жылдың 13 ақпанында Берри герцогі әйелімен Париж опера үйінен шығып бара жатқанда республикашыл қаскөйдің пышағынан қаза тапты. Бұл оқиға ультраларды күшейтті, олар қос дауыс беру туралы заң сияқты заңдарды енгізді, бұл оларға Депутаттар палатасында одан әрі үстемдік етуге мүмкіндік берді. Басқа факторлармен қатар, Людовик XVIII денсаулығы нашарлап, ультралардың талаптарына қарсы тұру қабілетін азайтты: ол таққа отырмас бұрын граф д’Артуа (Карл X) үкіметте басымдық танытты. 1824 жылы олар тым қоңырқай деп санайтын Людовик XVIII-нің қайтысы ультралардың рухын көтеріп жіберді: олар өздерінің көшбасшысы, жаңа патша Карл X, жақын арада абсолюттік монарх болады деп күтті, ол тек Құдайға ғана жауап береді. 1825 жылдың қаңтарында Виллен үкіметі қасиетті монахтар сауытын ұрлағандарға (қасиетті нанмен немесе онсыз) өлім жазасын көздейтін «Құдайды қорлауға қарсы заңды» қабылдады. Бұл «өткен заманға тән заң» (Жан Ноэль Жаннейн) ешқашан кеңінен қолданылмады және Луи Филипп билігінің алғашқы айларында (1830–1848) жойылды. Сондай-ақ ультралар радикалдарды жазалау үшін соттар құруды және баспасөз бостандығын шектеу туралы заңдарды қабылдады.

Легитимистер - ультралардың мұрагері

1830 жылғы шілде революциясы Бурбондарды көбірек либералды Орлеандық тармағымен алмастырды және ультрароялистерді өз елдеріндегі шатоларына жеке өмірге қайтарды. Дегенмен, олар кем дегенде 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарысқа дейін, тіпті одан да кейін де белгілі бір ықпалды сақтап қалды. Олардың көзқарастары жұмсарып, басты мақсаты Бурбон әулетін қалпына келтіру болды және 1830 жылдан бастап олар легитимистер деп танылды. Тарихшы Рене Ремонд легитимистерді француз саясатының "оңшыл топтарының" біріншісі деп атады, одан кейін орлеандықтар мен бонапартистер келеді. Оның пікірінше, қазіргі заманғы көптеген оңшыл қозғалыстар, соның ішінде Жан-Мари Ле Пеннің Ұлттық фронтының және архиепископ Марсель Лефеврдің Әулие Пий X қоғамының бір бөліктері легитимистік топтың құрамында қарастырылуы керек.