Кіріспе

Мемлекеттік мекеме (АҚШ Әділет департаменті)
АҚШ Әділет департаментінің Арнайы тергеулер бюросы (OSI) 1979 жылы «жарыс, дін, ұлттық тегі немесе саяси көзқарасы» үшін нацистерді қудалауға көмектескендерді анықтап, АҚШ-тан қуу үшін құрылған. Бұл ондаған жылдар бойы жасалған қылмыстардың куәгерліктері мен құжаттарын жинап, тексеріп, сотқа ұсынуды қамтыды. Дәлелдер толық емес және әлемге шашырап кеткен. Оның көп бөлігі сол кезде Шығыс Еуропада, «Темір перде» артында болды. Бәріне қарамастан, OSI нацистік соғыс қылмыстарына қатысы бар деген күдікпен 1700 адамды тергеді. 300-ден астам адам сотталды, кем дегенде 100-і АҚШ азаматтығынан айырылып, 70-і депортацияланды, соңғысы 2021 жылы болды. Басқалары өз еркімен кетіп қалды, қашып кетті немесе АҚШ-қа кіруіне тыйым салынды. 1980 жылдары OSI тергеуге немесе қудалауға тап болған кем дегенде жеті адам өз-өзіне қол жұмсады. Осының салдарынан, бұрынғы нацистер мен олардың серіктеріне Холокосттан аман қалғандарға қарағанда АҚШ-қа кіру оңайырақ болды. Кейде АҚШ құпия қызметтерінің қорғауында болған соғыс қылмыскерлері Америкада қауіпсіз баспана тапты. OSI оларды анықтау үшін құрылған. 2010 жылға дейін жеке бөлімше ретінде жұмыс істеді, содан кейін Әділет департаментінің Қылмыстық бөлімінің Ішкі қауіпсіздік бөлімімен біріктіріліп, Адам құқықтары және арнайы қудалау бөлімі (HRSP) құрылды. The Washington Post газетінің мәліметінше, АҚШ басқа барлық елдерден көбірек нацистерді соттады және «әлемдегі ең агрессивті және тиімді нацистерді іздеу операциясын» жүзеге асырды деп саналады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы қатыгездіктерге қатысқандарды соттауға күш салулар жалғасып жатқандықтан, HRSP-нің адам құқықтарын қорғау жұмысының басты назары қазір Босния, Сербия, Руанда және Гватемаладағы соғыстардан кейінгі қылмыскерлерді соттауға бағытталған. OSI-нің толық тарихын 2006 жылы Әділет департаментінің заң тарихшысы Джудит Фейгин жазды. Ол соғыстағы зұлматтар үшін әділдікке қол жеткізумен қатар, OSI геноцид жасағандарды соттау бойынша халықаралық стандарттарды белгіледі және «Холокостты және оның қорқынышты жағдайларын жоққа шығаруға тырысатындарға тұрақты және жоққа шығаруға болмайтын жауап ретінде» тарихи жазбаларға маңызды үлес қосты. Бұдан әрі, «OSI істерінен көрініп тұрғандай, АҚШ бейкүнә азаматтарды құрбан еткен адамдарды өз халқына қоспауды таңдайды».

Браунштейнер-Райан ісі

1964 жылы Гермин Браунштейнердің, Равенсбрюк және Майданек концлагерлерінде бұрынғы SS күзетшісінің АҚШ-та тұрғаны анықталды. Ол Рассел Райанмен Австрияда демалыс кезінде танысып, олардың үйленуінен кейін көп ұзамай 1959 жылы АҚШ-қа келді. Бұл оқиға көптеген адамдардың наразылығын тудырды, нәтижесінде иммиграциялық қызметте арнайы сот істері жөніндегі бөлім құрылды. Осы бөлімнің міндеті – нацистік кезеңдегі басқа да соғыс қылмыскерлерін, АҚШ-та тұрып жатқандарын анықтау болды. 1979 жылдың қыркүйегінде бұл бөлім INS-тен Әділет министрлігіне берілді.

Конгрессмен Элизабет Холцманның бастамасымен

Нью-Йорк конгрессмені Элизабет Холцман АҚШ-та тұратын соғыс қылмыскерлерін қудалауға арналған арнайы бөлімді күшейтуге шақырып, оны белсенді түрде ілгерілетуге тырысты. 1979 жылы АҚШ Әділет министрлігінің құрамында Арнайы тергеулер басқармасы (OSI) құрылды. Оның міндеті – жинақталған істерді қарау және АҚШ-тағы соғыс қылмыскерлерін іздеуді жаңадан бастау болды. OSI тергеу жүргізу, сот процесін бастау, шетелдік үкіметтермен келіссөздер жүргізу және басқа АҚШ мемлекеттік органдарынан көмек сұрауды қоса, өз міндетін орындау үшін қажетті барлық қадамдарды жасауға мүмкіндік беретін кең өкілеттіктермен жабдықталды.

Ертедегі басшы

АҚШ Бас прокурорының көмекшісі ретінде Аллан Райан үкімет атынан Жоғарғы Сотта істерді қарады. Тағдырдың құдайымен, оған Федор Федоренконың АҚШ азаматтығынан айырылып, Кеңес Одағына депортациялану ісі тапсырылды, бұл іс Иммиграция және натурализация қызметі (ИНС) бұрын ұтып алмай қалған еді. Федоренко еврей геттосының және нацистер 800 000 яһудиді өлтірген Треблинка жойғыш лагерінің күзетшісі болған деген айып тағылды. Райан өзін нацистерді аулаушы емес, прокурор деп есептеді, бірақ ол бұл істің маңызды екеніне көз жеткізіп, оны жалғастыруды ұсынды. Ол апелляциялық сотта жеңіске жетті, ал Жоғарғы Сот кейіннен апелляциялық соттың шешімін қолдады. Бұл іс, «Федоренко АҚШ-қа қарсы», ОСИ-дің маңызды құқықтық прецедентіне айналды және Уолтер Роклердің қызметінен кейін Райанға ОСИ-дің екінші директоры болу ұсынылды. 1984 жылы Федоренко азаматтығынан айырылғаннан кейін Кеңес Одағына депортацияланды. Ол жерде тұтқындалып, мемлекетке қарсы саботаж, соғыс қылмыстары және Треблинка жойғыш лагерінде жұмыс істегені үшін жазаланды. Федоренко кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіліп, 1987 жылы атылды.

Алғашқы қиындықтар

Райан 1980-1983 жылдар аралығында ұйымның қалыптасу кезеңінде қиын саяси ахуалды басқарып, оны жетекшілік етті. Ол қылмыстық тергеумен қатар тарихи зерттеулердің маңыздылығын қалыптастырды және құқықтық прецеденттер жасаған істерде жеңіске жетті. OSI-нің тәсілі – нацистік соғыс қылмыскерлеріне жататын адамдарды анықтау, АҚШ-қа кіру немесе АҚШ азаматтығын алу үшін өтініш берген кезде соғыс кезіндегі әрекеттері туралы жалған мәлімдеме жасағандарын анықтау және осылай болған жағдайда, оларды азаматтығынан айырып, елден шығарып салу болды. Бастапқы ақпарат көзі INS-тің ағымдағы істерінен, соғыс қылмыскерлерін іздеген еврей ұйымдарынан, сондай-ақ бұрынғы қинаушыларына кездейсоқ тап болған адамдардан түсті. OSI-нің тарихи зерттеулерге баса назар аударуы ұйымға жаңа ақпаратты іздеуде белсенді болуға мүмкіндік берді, сонымен қатар ол Холокост және Екінші дүниежүзілік соғыс туралы зерттеулер үшін маңызды ресурсқа айналды, бұл OSI-нің міндеттерінен асып түсті.

OSI операцияларына қатысты келіспеушіліктер

Жұмыс басталғанда, OSI көптеген маңызды мәселелер бойынша кеңінен келіспеушілікке тап болды. Бір жағынан, Екінші дүниежүзілік соғыстағы соғыс қылмыскерлерін қуу әділдік орнату және болашаққа үлгі көрсету үшін маңызды деп есептеді, ал екінші жағынан, осы мақсаттарға жету үшін уақыт өтіп кеткенін айтты. Әділет министрлігінің бір бөлігі OSI-дің басшысы еврей болуы керек десе, енді бірі кеңсе еврей ұйымы ретінде қабылдануын қаламай, Райанды оның еврей еместігі үшін қолдады. Шығыс Еуропалық ұлттық топтар OSI-дің КСРО-дан алынған мәліметтерді пайдалануына қарсы болды, себебі КСРО Балтық елдері, украиндер және басқа эмигранттардың беделін түсіруге мүдделі еді және өз мақсаттарына жету үшін жалған ақпарат пен жасалған құжаттар ұсынуы мүмкін. Сондай-ақ, эмигранттар қылмыстық істерге қарағанда азаматтық істерде қолданылатын дәлелдемелердің төмен стандартына қарсы шықты. Эмигранттар OSI тек соғыс кезіндегі қудалаушыларды ғана емес, кіру өтініштерінде жалған мәлімдеме жасаған кез келген адамды депортациялауға тырысады деп қорқынышты.

Кімге айып тағылуы керектігі туралы келіспеушіліктер

Бастапқыда OSI-ге кімді сотқа беру керектігі туралы пікір келіспеушіліктерімен күресуге тура келді. Федоренко ісінен айырмашылығы, онда INS жеңіліп, OSI апелляцияда жеңіске жеткен болатын, Валюс ісі АҚШ Чикаго прокуратурасының апелляцияда жеңіліп, сот қайта қарауға бұйрық берді. Директор Райан бұл істі жалғастыруға қарсы кеңес берді. Құжаттамалық дәлелдер нашар болды, ал куәгерлер, оқиғадан қырық жыл өткен соң, сенімсіз болды. Мүмкін, бұл жаңылысқандықтан болған жағдай еді. OSI тарихшысы Джудит Фейгиннің айтуынша, 1981 жылы OSI-ге Валюс ісін тоқтату үшін батылдық қажет болды. Фрэнк Валус 1974 жылы Симон Визентальдың хаты арқылы INS-тің назарына ілікті, Визенталь – өте құрметті Холокосттан аман қалған және танымал нацистерді аулаушы. Бірнеше Холокосттан аман қалғандар Израильден Америкаға сапар шегіп, сотта өздерін бұрын қинаушы деп есептеген Валусқа эмоционалды түрде қарсы шықты. Бұған қоса, OSI әлі еврей қауымының сенімін жеңе алмады, олардың қолдауы ұйымның сәттілігі үшін маңызды болуы мүмкін. OSI Валусты іздеуден бас тартқаны үшін жағымсыз реакция күтуі мүмкін.

Қылмыстық іс қозғалған өкілдік істер

1984 жылдың ортасына дейін OSI Америкада тұратын соғыс қылмыскерлеріне қарсы қырық іс қозғады. Келесі бірнеше жыл ішінде OSI нацистік соғыс қылмыстарына қатысқан және кейін Америкада тыныш өмір сүрген 130-дан астам адамға қатысты істерді сәтті тергеді. Бұл істердің көпшілігі 2006 жылы жарық көрген OSI тарихында егжей-тегжейлі сипатталған. OSI-нің соттан шығаруды талап еткен үш іс Жоғарғы Сотқа дейін жетті. Көптеген істерде лагерь күзетшілері, төменгі дәрежедегі қызметкерлер тұтқындарды ұрып-соғып, өлімге кесіп немесе оларды өлім орнына жеткізген. Мысалы, Юозас Кунгис сотталды, себебі OSI оның "мыңдаған еврейлерді жинап, өлім орнына тасымалдағанын, оқ-дәрі мен қаруды оқ ату отрядына таратып бергенін, құрбандарды жаппай қабірге лақтырғанын, кейбіреулерін өзі атып өлтіргенін және оқ ату отрядын да солай істеуге үндегенін" анықтады. Басқа да істер жоғары лауазымды шенеуніктер мен көрнекті нацистік қызметтестерге қатысты. Көптеген жағдайларда, айыпталушы АҚШ-тан өз еркімен кетіп, депортация процесінен қашуға талпынды. Көптеген басқа жағдайларда натурализацияланған азаматтар АҚШ азаматтығынан бас тартуға келісіп, денсаулығының нашарлығына байланысты депортацияланбау шартымен АҚШ-та қалуға рұқсат алды. Кейбір жағдайларда депортация қиынға түсті, себебі депортацияланғанды қабылдауға дайын ел болған жоқ. Барлық істер қанағаттанарлық нәтижеге келмеді. Заң тәжірибесі уақыт өте келе, заңдарды түсіндірудегі және дәлелдердің жеткіліктілігіндегі күрделі мәселелер бойынша әртүрлі сот шешімдерімен дамыды. Кейде келісімге келу қажет болды. Кунгис ісінде ол азаматтығынан бас тартуға, бірақ депортацияланбауға келісім жасалды. OSI тергеуіне алынған көптеген адамдар АҚШ-та немесе басқа елдерде сотталуға дейін қайтыс болды. Төмендегілердегі кейбір істер мысал ретінде келтірілген. Қашаңдардағы күндер INS, OSI немесе HRSP аталған тұлғаға қарсы заңдық шаралар қолданған кезеңді көрсетеді.

Андрия Артукович (1951-1986)

Андрия Артукович Калифорнияда құрылысшы болып жұмыс істеді. Соғыс кезінде ол оккупацияланған Хорватиядағы жоғары лауазымды шенеунік болған. Оның жарлықтарында сербтер, еврейлер, цығандар, православие христиандары және коммунистер сияқты "жағымсыз" элементтерді тұтқындау мен өлім жазасына кесуге бұйрық берілді. Осының салдарынан жүздеген мыңдаған сербтер мен еврейлер қырғынға ұшырады. 1986 жылы ол Югославияға экстрадицияланды, сотталып, кінәлі деп танылды және ату арқылы өлім жазасына кесілді. Денсаулығының нашарлығына байланысты өлім жазасы кейінге шегерілді және ол 1988 жылы түрме ауруханасында табиғи себептерден қайтыс болды. Бұл жоғары дәрежелі нацистік қызметтес туралы сот процесі INS және OSI үшін ең ұзаққа созылған сот ісі болды.

Валериан Трифа (1975-1982)

Валериан Трифа, Мичиган штатының Грас Лейк қаласындағы Румын православие епископтығының архиепископы ретінде, АҚШ-тағы күшті және ықпалды діни тұлға болды. Бір кезде ол тіпті АҚШ Сенатының ашылу тілегін оқыды. Соғыс жылдары ол Румынияның фашистік «Темір гвардия» ұйымының мүшесі және үгітшісі болды. Оның антисемиттік жазбалары жүздеген еврейлерді азаптап, өлтіруге әкеп соққан көтерілістерге себеп болды. OSI оны сотқа дайындалып жатқанда, Трифа өзінің азаматтығынан бас тартып, нәтижесінде Португалияға қуылды. Португалия да оны қууға тырысты, бірақ ол бұл орындалмастан бұрын жүрек талмасынан қайтыс болды.

Володимир Осидач (1979-1981)

Володимир Осидах Филадельфиядағы қасапхананың зейнеткер қызметкері болды. Соғыс кезінде ол Рава Раскадағы украин полициясының офицері болып қызмет еткен, ол немістерге 14 000 еврейді Бельзек құрту лагеріне тасымалдауға көмектескен. 1979 жылдың қараша айында OSI Осидахтың 1949 жылы АҚШ-қа көшіп келген адам ретінде кіру үшін өтініш берген кезде соғыс кезіндегі әрекеттері туралы жалған мәлімдеме жасағаны туралы шағымдама берді. Бұл жаңа құрылған OSI-нің басынан соңына дейін қараған және сотқа жеткізген алғашқы ісі болды. Осидахтың нақты қылмыстарға жауапты екені анықталмаған күйде судья Осидахтың АҚШ-қа алаястық жолмен кіргеніне және одан кейін АҚШ азаматтығын алғанына келісті. Осыған сәйкес, 1981 жылы судья Осидахты алған азаматтығынан айырып, оны елден шығаруға мүмкіндік берді. Осидах депортациялық сот отырысы басталмас бұрын жүрек талмасынан қайтыс болды.

Отто фон Болшвинг (1979-1982)

Отто фон Болшвинг Калифорниядағы компьютерлік жалдау компаниясында жұмыс істеді, онда вице-президентке дейін жетті. Соғыс жылдары ол Румыниядағы СС бас барлау офицері болды. Ол Адольф Эйхманмен бірге Германия еврейлерін қуғындау жоспарларын жасады. Соғыстан кейін ол Америкаға эмиграциялауға дейін Орталық барлау агенттігінде жұмыс істеді. OSI-ның шағымына қарсы күресудің орнына, Болшвинг өзінің азаматтығынан бас тартуға келісті. Ол депортация процесі басталмас бұрын қайтыс болды. Ол OSI тарапынан сотталған ең жоғары шенді неміс болды.

Карл Линнас (1979-1987)

Карл Линнас Нью-Йорк штатының Гринлон қаласында жер өлшеуші болып жұмыс істеді. Соғыс жылдары ол нацистік оккупация кезінде Эстониядағы концентрациялық лагердің басшысы болған. Ол тізе бүгіп отырған тұтқындарды өзінің бұйрығымен атып тастады. Кеңес үкіметі оны 12 000 адамды өлтіруге белсенді қатысқандығы үшін қамауда айыптап, экстрадициялауды сұрады. Ұзақ сот процестерінен кейін Линнас КСРО-ға жіберілді, ол ондағы түрме ауруханасында қайтыс болды.

Иоганн Брейер (1992-2014)

Иоганн Брейер Филадельфиядағы (Пенсильвания штаты) инженерлік компанияда құралдар мен қалыптар жасаушы болған. Соғыс кезінде ол Вафен-СС-нің «Өлім бас» батальонының құрамында Бухенвальд және Аушвиц концлагерьлерінде күзетші болып қызмет еткен, сонда ол 216 000 еврейді өлтіруге көмектескен деп айыпталды. 1952 жылы АҚШ-қа келіп, 1957 жылы азаматтыққа қабылданды. Оның анасы АҚШ-та туылғанын және Брейер СС қатарына кірген кезде он жеті жаста болғанын мәлімдегені азаматтығын жою процесін қиындатты. «ОҚК тарихындағы ең құпия және күрделі сот процесінен» кейін соттар ОҚК-ның Брейерді АҚШ азаматтығынан айыру әрекеттерін тоқтатты. Одан кейін депортациялау ісін бастау мүмкін болмады. Бірақ 2013 жылы Германия Брейерді экстрадициялауды сұрады. Ол тұтқындалды, алайда экстрадициялық сот отырысы басталмас бұрын 89 жасында қайтыс болды.

Юозас Будрейка (1994-1996)

Юозас Будрейка Флорида штатының Галфпорт қаласында зейнеткерлікке шыққан аспазшы болған. Соғыс кезінде ол Литва мен Белоруссияда мыңдаған қарусыз еврейлер мен басқа да бейбіт азаматтарды өлтірген 2/12-ші литвалық Schutzmannschaft (Қорғаушы жасақ) батальонының, жылдам қимылдайтын өлтіру тобының мүшесі болды. Ол өзінің азаматтығынан бас тартып, Литваға қоныс аударуға келісті, бірақ ол келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Алгимантас Дайлиде (1994-2003)

Алгимантас Дайлиде - Флорида штатының Галфпорт қаласында тұратын, Огайо штатының зейнеткерліктегі жылжымайтын мүлік агенті. Соғыс кезінде ол Вильнюс геттосынан қашып кетуге тырысқан еврейлерді тұтқындап, нацистерге тапсырған Литва қауіпсіздік полициясының (Саугума) мүшесі болды. Мұндай адамдар көбінесе Вильнюс маңындағы Панеряй атқыштар орларында атылды, онда шамамен 50 000 еврей қаза болды. 1997 жылы оның АҚШ азаматтығынан айырылды, ал 2002 жылы Литваға депортациялауға бұйрық берілді. 2006 жылы Литва соты оны азаматтарды қуғындау қылмысы үшін кінәлі деп тапты, бірақ жасының қарттығына байланысты түрмеге жатпады. Ол 2015 жылы Еуропада қайтыс болып, Огайо штатында жерленді.

Демжанюк дау-дамай (1975-2009)

Күрделі және көп талқыланған сот ісінде Иван (Джон) Демянюк болды, ол 2011 жылы Германияда Польшадағы оккупацияланған Собибор өлім лагерінде күзетші болып жұмыс істеген кезде 28 000 еврейді өлтіруге қатысқан қылмысына кінәлі деп танылды. Бұл үкім үш елдегі отыз жылдық прокурорлық күш-жігердің нәтижесі болды. Демянюк ісінің толық тарихын жазған құқық ғалымы Лоренс Дуглас 2016 жылы неміс үкімі істі "адал және әділ аяқтады" деген қорытындыға келді, бұл "OSI-дің табандылығы болмаса ешқашан болмас еді". Дау-дамай OSI-дің бастапқыда Демянюктың кім екенін жаңылысқандығынан және ол Треблинка өлім лагеріндегі "Қорқынышты Иван" деп белгілі бір қатыгез күзетші деп есептеп, оған қарсы азаматтығын жою ісін бастағандығынан туындады. OSI құжаттар мен куәгерлерден Демянюктың соғыс кезіндегі сипаттамасы мен орналасқан жері туралы қайшылылықтарды алды, бұл айыптау тобының бір мүшесін істі жалғастырмауға ұсынды. Бірақ басқалары Демянюк "Иван" екеніне сенді және іс алға жылжыды. 1981 жылы АҚШ-тағы азаматтығын жою процесінде Демянюк Треблинка күзетшісі "Иван" екеніне танылды және 1958 жылы алған АҚШ азаматтығынан айырылды. Жеке іс жүргізу барысында оның депортациялануы және экстрадициялануы мүмкін екендігі анықталды. Израиль үкіметінің сұрауы бойынша, ол соғыс қылмыстары үшін сотқа тартылу үшін экстрадицияланды. 1988 жылы он төрт айлық соттан кейін Демянюк тағы да "Қорқынышты Иван" екені анықталды. Ол соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Демянюктың Израильдегі үкімі апелляцияда болған кезде Кеңес Одағы ыдырады. 1991 жылы бұрынғы темір перде артынан алынған жаңа дәлелдер Демянюк Треблинкада болмағанын (демек, "Қорқынышты Иван" емес) көрсетті, бірақ Травники, Собибор, Флензенбург және Майданек сияқты басқа да аталмыш лагерьлерде болған. АҚШ-тағы Демянюктың қорғау тобы бұл жаңа дәлелдерді және OSI-дің заңсыздықтары туралы айыптауларды пайдаланып, азаматтығын жою және кейінгі экстрадиция шешімдерін жоққа шығарды. 1993 жылы Израиль Жоғарғы соты "Қорқынышты Иванның" әрекеттеріне қатысты айыптаулардан Демянюкты ақтады, бірақ оның басқа лагерьлерде соғыс қылмыстарына қатысы бар екенін көрсететін дәлелдер жеткілікті болды. Демянюк босатылды және АҚШ азаматы болмаса да, ол АҚШ-қа қайтарылды. Демянюктың АҚШ және Израильдегі қорғаушылары клиенттері үшін оң нәтижеге қол жеткізгендері үшін OSI-ді клиенттеріне пайдалы болуы мүмкін болған дәлелдерді дұрыс жасырғаны үшін айыптады. Олар сондай-ақ OSI-ді қасақана жалған дәлелдер ұсынды және куәгерлерге дұрыс әсер етпеді деп айыптады. OSI барлық айыптауларды жоққа шығарды. Бұл айыптаулар 1987 мен 1993 жылдар аралығында үш жеке тергеу органы жүргізген жеті жеке тергеуді бастады. Біріншіден, Апелляциялық сот арнайы судья, Федералды округ сотының судьясы Томас А. Уайзман кішіні тағайындады, ол алты айлық тергеу жүргізіп, 210 беттік есеп дайындады. Уайзман OSI прокурорлары "ережелерді немесе олардың этикалық міндеттемелерін бұзуға ниеттенбегенін" қорытындылады. Олар тергеуге толыққанды қатысты, шындықты айтты және "қателі болғанымен, принципті" болды. Уайзман прокурорлық теріс қылықтарды таппады. Екіншіден, Колумбия округінің адвокаттар алқасы директор Райанның және іске тағайындалған адвокаттың мінез-құлқын қарастырды. Олар да ешқандай бұзушылық таппады. Үшіншіден, Әділет министрлігінің (DOJ) кәсіби жауапкершілік кеңсесі (OPR) айыптаудың әртүрлі аспектілеріне қатысты бес жеке тергеу жүргізді. Бірі OSI-дің өтініші бойынша, екіншісі Демянюктың қорғау тобының өтініші бойынша жасалды. Бұл тергеулер де ешқандай дұрыс емес іс-әрекет болмағанын көрсетті. Тағы бір OPR тергеуі Демянюктың азаматтығын жою тыңдауында төрағалық еткен және айыптауды қатты сынға алған Алтыншы апелляциялық сот судьясы Гилберт С. Мериттің өтініші бойынша жүргізілді, оның ішінде "еврейлік арнайы мүдделік топтар" Райан мен OSI-ге ықпал еткені туралы айыптау да бар. OPR бұл айыптаулардың негізін таппады. Қорытындылай келе, OSI-дің Демянюк ісіндегі іс-әрекеттеріне қатысты барлық ішкі және сыртқы тергеулерде қасақана бұзушылықтар болмағаны анықталды. Дегенмен, Апелляциялық сот үкіметтің қорғауға пайдалы болуы мүмкін құжаттарды ашу міндетін тым тар шектегенін мәлімдеді. Сәйкесінше, 1998 жылы Апелляциялық сот экстрадициялау туралы бұйрығын күшін жойды. Кейінгі шараларда, Апелляциялық соттың шешіміне сүйене отырып, Демянюкке қатысты депортация бұйрығы жойылды және оның АҚШ азаматтығы қайта жақсартылды. Сонымен қатар, сот азаматтығын жою және депортацияға қатысты азаматтық істер қылмыстық іс-әрекеттер туралы айыптауларға негізделгендіктен, OSI енді қылмыстық іс жүргізуде қажетті ашу ережелерін қатаң сақтауы керек деп шешті. Лоренс Дуглас соттың әрекетін "көңіл көтеріп, таң қалдыратын" деп сипаттады, өйткені сот "тек қана енгізген стандартын орындамаған OSI-ді сөккен". Кедергісіз, және 1991 жылдан бері қол жеткізілген, Демянюк Иван Қорқынышты емес екенін анықтаған құжаттарды пайдалана отырып, OSI 1999 жылы Демянюк дұрыс кім екенін және Травники, Собибор, Майданек және Флензенбургтегі қызметін негіз етіп, азаматтығын жою туралы жаңа шағымдама берді. Екінші рет Демянюк азаматтығынан айырылды. Көптеген апелляциялар мен басқа да заңдық маневрлер арқылы Демянюктың қорғау тобы оның депортациясын, осы жолы Германияға, 2009 жылға дейін және ондағы сот процесінің аяқталуын 2011 жылға дейін ұзартты. 91 күндік соттан кейін ол 1943 жылы Собибор өлім лагерінде 28 000-нан астам еврейді өлтіруге қатысқан қылмысына кінәлі деп танылды. Сәйкесінше, ол бес жылға бас бостандығынан айырылды. Демянюк қайтадан апелляция берді, бірақ апелляциялық сот отырысынан бұрын қайтыс болды. Оның адвокаттары оның қайтыс болғаннан кейін азаматтығын қайта жақсартуға сәттілікке жетпеді. Оның туыстары оның Огайода, бұрын тұрған жеріне жақын жерге жерленуіне сәттілікке жетті. Демянюктың жаңылысқан кімдігіне қатысты дау-дамай АҚШ-та кеңінен жарияланды. Бірақ Германияда ондаған жылдардан кейін соғыс қылмыстары үшін оның кінәлі танылуы жарияланбады. Нәтижесінде, тарихшы Джудит Фейгинге сәйкес, "көптеген адамдар OSI-ді [тек] Қорқынышты Иванды қате айыптаған прокурор ретінде біледі" және нацистік соғыс қылмыскерін сәтті айыптаған прокурор ретінде емес.

Клаус Барби туралы есеп (1983)

1983 жылы Аллан Райан OSI-де директорлық қызметін аяқтаған кезде, оған Клаус Барби мен АҚШ үкіметі арасындағы қарым-қатынасты тергеп беруі сұралды. Францияның Лион қаласында гестапо басшысы болған Барби ер адамдарды, әйелдерді және балаларды жеке өзі қинап, зорлаған, тіпті осы кезінде күлген деген хабар бар. Оның тәсілдері қамшылау, электр тогымен соққылау, қол-аяқтарды сындыру және сексуалдық зорлық-зомбылық жасауды қамтыды, осылайша ол «Лион қасабы» деген лақап атын алды. Сондай-ақ ол еврей балаларын Аушвиц концлагеріне депортациялап, олардың қаза болуына себепкер болды. Барби Боливияда табылғаннан кейін Францияға экстрадицияланды, адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыпталды және өмір бойына түрмеге кесілді. Американдық тараптың қатысы туралы сұрақтар туды: Америка назарын нацистерден коммунизм қауіпіне ауыстырған кезде Барби Германияда АҚШ агенті ретінде жұмыс істеді ме және француз билігі Барбиді әділет алдына келтіруге тырысқанда АҚШ үкіметі оның Боливияға қашуына көмектесті ме? Райанның Бас прокурорға ұсынған толыққанды зерттеуі «АҚШ үкіметінің қызметкерлері Франция үкіметі іздеп отырған қылмыскерді қорғауға және оның заңнан қашуын ұйымдастыруға тікелей жауапты болды» деген қорытындыға келді. Райан АҚШ үкіметінің Суық соғыс кезеңінде Барбиді контрбарлау жұмысында пайдалану туралы бастапқы шешімін, оның соғыс қылмыстарына қарамастан, ұлттық қауіпсіздік мүдделерімен байланысты қорғауға болатынын санайды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен басқа елдердің сол кезде жасаған әрекеттерінен ешқандай айырмасы жоқ, және бұл Барбидің Лиондағы жасаған қылмыстары туралы толыққанды мәлімет болмаған кезде жасалған болуы мүмкін. Алайда, оның жасаған зұлымдықтары кеңінен танылғаннан кейін, Райан АҚШ контрбарлау қызметкерлерінің жоғары билік органдарына жалған мәлімдеме жасап, Барбиге Еуропадан Боливияға қашуына көмектесуінің, француз ордерін орындаудың орнына, оны қорғауға болмайтындығын қатаң айтты. Райанның есебі және жеке ұсынысы нәтижесінде АҚШ үкіметі Барбиге 33 жыл бойы француз әділетінен қашуға мүмкіндік бергені үшін Франциядан ресми түрде кешірім сұрады. Кейбір саясаткерлер мен сарапшылар барлық қорытындылармен келіспеген немесе кешірім сұраудың қажетсіздігін айтқанмен, есепке АҚШ-та да, шетелде де жағымды реакция болды. The Washington Post газеті есептің «шындығы мен тепе-теңдігін» жоғары бағалап, оны «Әділет министрлігіне және әсіресе оның негізгі авторы Аллан А. Райанға» деген құрметпен бағалады. The New York Times газеті бұл есептің «тарихта қалдыратынын және одан сабақ алуға шақыратынын» жазды. Газет сондай-ақ «Күшті және мақтан тұтатын елдің жаман әрекеттерін мойндауы қанша сирек кездеседі» деп жазды. Француз және неміс газеттері де есепті мақтап, бірі Американың «демократиялық өзін-өзі тазартудың күшті және әсерлі қабілетіне» ие екенін атап өтті. OSI тарихшысы Джудит Фейгиннің сөзіне сәйкес, Райанның Клаус Барби туралы есебі «OSI-ді Екінші дүниежүзілік соғыс мәселелерімен айналысатын адамдар үшін маңызды ресурс ретінде орнатуға көмектесті».

OSI директорлары

Уолтер Роклер 1979 және 1980 жылдары жеті ай қызмет еткен OSI-нің алғашқы директоры болды. 1947 жылдан 1949 жылға дейін ол Нюрнберг процесінде нацистік Германияның банкирлері мен өнеркәсіп өкілдерін сәтті қудалады. Аллан Райан екінші директор болды және 1980-1983 жылдар аралығында OSI-дің қалыптасу кезеңінде қызмет етті. Нейл Шер үшінші OSI директоры болды, ол 1983 жылдан 1994 жылға дейін қызмет етті. Ол OSI-ден кетіп, Америка-Израиль істері жөніндегі қоғамдық комитет (AIPAC) басшысы болды. Соңғы директор – Эли Розенбаум, ол 1980 жылдан 1984 жылға дейін OSI-дің сот адвокаты болып жұмыс істеген. Корпоративтік дауларды қараумен және бас кеңесші қызметімен айналысқаннан кейін, ол 1988 жылы OSI-ге директордың орынбасары болып қайта оралды. 1995 жылы директор болып тағайындалды және 2010 жылға дейін осы лауазымда болды. Осыдан кейін OSI Әділет министрлігінің Қылмыстық бөлімінің Ішкі қауіпсіздік бөлімімен біріктіріліп, Адам құқықтары және арнайы қудалау бөлімі деген жаңа бөлім құрылды.

Негізгі көздер

Фейгин, Джуди, "Арнайы тергеулер басқармасы: Холокосттан кейін жауапкершілікке тартуға ұмтылыс", АҚШ Әділет министрлігі, 2006. (Қосымшада OSI АҚШ-тан шығарып жіберуге тырысқан 134 нацистік қудалаушының іс тарихы келтірілген.) Райан, Аллан А., кіші, "Тыныш көршілер: Америкадағы нацистік соғыс қылмыскерлерін соттау", Харкорт Брейс Йованович, 1984. (Бұл Райан директор болған кезеңдегі OSI тарихы.) Дуглас, Лоуренс, "Дұрыс, бұрыс адам: Джон Демянюк және соңғы үлкен нацистік соғыс қылмыстары сот процесі", Принстон университетінің баспасы, 2016.