Кіріспе

Биологияда қолданылатын диаграмма. Педдигрилік диаграмма – белгілі бір геннің немесе организмнің фенотиптерінің туындауы мен көрінуін, сондай-ақ оның ата-аналарынан кейінгі ұрпақтарға дейінгі тарихын көрсететін схема. Көбінесе адамдар, шоу-иттер және жарысқа қатысатын жылқылар үшін қолданылады.

Анықтама

"Түп атау" сөзі ағылшын-норман тілінен келген "pé de grue" немесе "журавль аяғы" деген сөздің бұрмалануы болып табылады, себебі әдеттегі сызықтар мен тармақтар (әр тармақ бір ата-ана желісінен шыққан әртүрлі ұрпаққа қатысты) журавльдің жіңішке аяғы мен табанына ұқсайды немесе мұндай белгі тұқым ағаштарында мұрагерлікті көрсету үшін қолданылған. Түп атау отбасы туралы ақпаратты оңай оқылатын кесте түрінде ұсынуға мүмкіндік береді. Оны қарапайым "отбасылық ағаш" деп те атауға болады. Түп атаулар стандартталған символдар жиынтығын пайдаланады: шаршылар – еркектерді, ал шеңберлер – әйелдерді көрсетеді. Түп атау құрастыру – отбасы тарихын зерттеу, ал ерте буын туралы мәліметтер естеліктердің уысуына байланысты белгісіз болуы мүмкін. Адамның жынысы белгісіз болса, ромб қолданылады. Зерттеліп отырған фенотипке ие адам қараңғы түсті символмен бейнеленеді. Гетерозиготалар, егер анықталса, символдың ішіндегі көлеңкелі нүктемен немесе жартылай толтырылған символмен көрсетіледі. Түп атаудағы туыстық байланыстар сызықтар тізбегі арқылы көрсетіледі. Ата-аналар көлденең сызықпен, ал ұрпақтарына тік сызықпен қосылады. Ұрпақтар көлденең бауырластық сызығымен байланысады және солдан оңға қарай туған күнінің ретімен тізімделеді. Егер ұрпақтар егіз болса, олар үшбұрышпен байланысады. Егер ұрпақ қайтыс болса, оның символы сызықпен кесіледі. Егер ұрпақ өлі туылса немесе түсік тасталса, ол кішкентай үшбұрышпен көрсетіледі. Әр буын рим санымен (I, II, III және т.б.) және әр адам араб санымен (1, 2, 3 және т.б.) белгіленеді. Мендель мұрагерлік принциптерін қолдана отырып, түп атауды талдау белгінің үстемдік немесе басығыш мұрагерлік үлгісіне ие екенін анықтайды. Түп атаулар көбінесе генетикалық ауруға шалдыққан отбасы мүшесі анықталғаннан кейін құрастырылады. Бұл адам сынамалық тұлға деп аталады және түп атауда жебемен көрсетіледі. Бұл өзгерістер жылдық немесе айлық жиілікпен жүзеге асуы мүмкін.

Адамда қолдану

Англия мен Уэльсте тұқымдықтар ресми түрде Қоғамдық қару колледжінде тіркеледі, онда орта ғасырларға дейінгі жазбалар сақталған, соның ішінде колледждің геральдық хабаршыларының XVI және XVII ғасырлардағы жүргізген іздестірулері барысында жиналған тұқымдықтар да бар. Осы геральдикалық сапарлардың мақсаты – елтаңбаларды тіркеу және пайдалануын реттеу болды. Елтаңба тағуға құқығы бар адамдар колледжден елтаңба алғанын немесе елтаңбаға құқығы бар ата-бабасынан тарағанын дәлелдеуі керек еді. Осы себепті тұқымдықтар осы сапарлар кезінде тіркелді. Тұқымдықтар Қоғамдық қару колледжінде ерікті түрде тіркеліп, жаңартылып келеді, бірақ оларға қол жеткізу үшін ақы төлеу қажет, сондықтан олар көпшілікке ақысыз қолжетімді емес. Сондықтан, жарияланған еңбектердегі тұқымдықтар, мысалы, Ұлыбританиядағы Берк пэрлігі мен Берк жер иелері, ал континенттік Еуропада Гота альманахинда жазылған тұқымдықтар көбірек танылады. Тұқымдықтар баланың белгілі бір ауруға немесе жағдайға шалдығу ықтималдығын анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Олар сұрақ тудырған гендердің орналасқан жерін (x, y немесе автосомалық хромосома) анықтауға және белгінің басым немесе рецессивті екенін анықтауға көмектеседі. Егер тұқымдық тектес ерлер мен әйелдер арасында 50:50 арақатынаста жағдай көрсетілсе, ол аутосомдық деп есептеледі. Егер жағдай негізінен тұқымдық тектес еркектерге әсер етсе, ол x-хромосомаға байланысты деп есептеледі. Басым белгілердің мысалдары: еркектерде шаш түсу, астигматизм және нанылық. Рецессивті белгілердің мысалдары: кішкентай көздер, денедегі шаштардың аз болуы және ұзын бойлы.

Мал шаруашылығында

Жануарларды таңдап өсіру практикасында, әсіресе жануарлардың әуесқой шаруашылығында және мал шаруашылығында, соның ішінде жылқыда, шежірелер жануарлардың тегін анықтау және қажетті белгілерді жақсарту үшін тиімді өсіру бағдарламаларын жоспарлауға көмектеседі. Тұқымдық тізілімдер құрылып, жануарлардың шежіресін дәл қадағалауға, сондай-ақ әрбір тіркелген жануардың туған күні, өлімі және анықтамалық ерекшеліктерін есепке алуға бағытталған.