Кіріспе

Сайлау округі, сонымен қатар сайлау аймағы, заң шығару округі, дауыс беру округі, сайлаушылар тобы, округ, бөлім, сайлау округі немесе (сайлау) учаскесі деп те аталады – үлкен мемлекеттің (елдің, әкімшілік аймақтың немесе басқа да саяси бірлестіктің) құрамындағы, халыққа осы мемлекеттің құрамында өкілдік ету үшін құрылған бөлімше. Осы орган, мемлекеттің конституциясы немесе осы мақсатта құрылған орган әр округтің шекараларын және әрқайсысы бір немесе бірнеше өкілмен ұсынылатынын анықтайды. Әдетте, тек округте тұратын сайлаушылар ғана сол жерде өтетін сайлауда дауыс беруге құқылы. Округ өкілдері көпшілік дауыспен, пропорционалдық өкілдік жүйесімен немесе басқа дауыс беру тәсілімен сайлануы мүмкін. Олар жалпыға бірдей сайлау құқығы бойынша тікелей сайлау, жанама сайлау немесе басқа да сайлау түрі арқылы сайлануы мүмкін.

Терминология

Сайлау округтерінің атаулары елдерде әртүрлі, кейде сайланатын лауазымға қарай да өзгеше болуы мүмкін. «Сайлау округі» термині, әдетте, сайлау округін білдіреді, әсіресе британ тілінде, бірақ ол сайлауға құқылы сайлаушылардың тобын, аймақтағы барлық тұрғындарды немесе белгілі бір кандидатқа дауыс бергендерді де қамтуы мүмкін. «(Шайлау) учаскесі» және «сайлау округі» терминдері американ тілінде жиі қолданылады. Канада тілінде бұл термин ресми түрде қолданылатынмен, көбінесе «район» немесе «сайлау округі» деп аталады. Канаданың кейбір аймақтарында «сайлау округі» провинциялық округтер үшін, ал «район» федералдық округтер үшін қолданылады. Канадалық француз тілінде олар «comtés» («аудан») деп аталады, ал «circonscriptions comtés» – заңды термин. Австралия мен Жаңа Зеландияда сайлау округтері «сайлаушылар» деп аталады, бірақ басқа жерлерде «сайлаушылар» термині көбінесе сайлаушылардың тобын білдіреді. Үндістанда сайлау округтері хинди тілінде «Nirvācan Kṣetra» деп аталады, оны ағылшын тіліне «сайлау аймағы» деп аударуға болады, алайда бұл терминнің ресми ағылшын тіліндегі аудармасы «сайлау округі» болып табылады. «Nirvācan Kṣetra» термині заң шығарушы органмен байланыссыз, жалпы сайлау округін атау үшін қолданылады. Нақты заңнамалық округ туралы сөз болғанда, оны хинди тілінде заң шығарушы органның атын қосып «Kṣetra» деп атайды (мысалы, «Lok Sabha Kṣetra» – «Lok Sabha» сайлау округі). Муниципалдық немесе басқа жергілікті органдарға арналған сайлау округтері «аудандар» деп аталады. Жергілікті сайлау округтері кейде «аудандар» деп аталады, бұл термин муниципалитеттердің әкімшілік бөлімшелеріне де қолданылады. Алайда, Ирландия Республикасында сайлау округтері «жергілікті сайлау аймақтары» деп аталады.

Тарату және аудандарды қайта бөлу

Тарату – әр түрлі аймақтарға, мысалы штаттарға немесе провинцияларға белгілі бір мөлшерде өкілдерді бөлу процесі. Таратудағы өзгерістер көбінесе сайлау округтерінің шекараларын жаңа өкілдер санына сәйкес қайта белгілеумен бірге жүреді. Бұл қайта құру бір мүшелі округтер жүйесінде қажет, себебі әрбір жаңа өкілге өз округі керек. Көп мүшелі жүйелерде болса, бұл басқа ережелерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Ирландия әр санақтан кейін сайлау округтерін қайта құрады, ал Бельгия сайлау округтері үшін қолданыстағы әкімшілік шекараларды пайдаланады және әрқайсысына бөлінген өкілдердің санын өзгертеді. Израиль мен Нидерланды заң шығарушыларды жалпы сайлау арқылы сайлап, тарату қажеттілігін толыққанды жойған аз ғана елдің қатарында. Тарату көбінесе халық саны негізінде жүзеге асырылады. Мысалы, АҚШ Өкілдер палатасының мандаттары әр 10 жылда бір рет санақтан кейін жеке штаттарға қайта бөлінеді, халық саны өскен штаттар қосымша мандаттар алады. Керісінше, Цюрих кантонының кеңесіндегі мандаттар әр сайлауда әр округте берілген дауыс санына сәйкес қайта бөлінеді, бұл тек көп мүшелі округтерді пайдалану арқылы мүмкін болады. Ал Босния және Герцеговина Халықтар палатасы, керісінше, халық санына қарамастан бөлінеді; үш негізгі этникалық топ – босниялықтар, сербтер және хорваттар – әрқайсысы дәл бес мүшеден алады. Дұрыс емес тарату, округтердегі халық санының өзгеруіне байланысты сайлаушылардың жеткіліксіз немесе артық өкілдігі болғанда орын алады. Кейбір жағдайларда географиялық аумақ таратуға әсер етуіне рұқсат етіледі, сирек қоныстанған ауылдық аймақтарға сайлаушы басына көбірек мандаттар беріледі: мысалы, Исландияда, Фолкленд аралдарында, Шотландия аралдарында және (ішінара) АҚШ Сенатына сайлауларда.

Жағдайларды реттеу

Герримандерің – сайлау округтерінің шекараларын саяси үстемдік үшін манипуляциялау. Оппозициялық кандидаттардың үлкен басымдықпен жеңіске жететін бірнеше "жойылған" округтерді құру арқылы, герримандеріңмен айналысатын саясаткерлер өздері мен партиялары үшін көп, бірақ тар жеңістерге қол жеткізе алады. Герримандерің "дауыс ысырабы" әсеріне негізделген, нәтижесінде қарсыластардың арасында ысырапқа кеткен дауыстар шоғырланса, ал қолдаушылардың арасында ысырапқа кеткен дауыстар азайтылады. Осылайша, герримандерің көбінесе бір мандатты округтерді пайдаланатын сайлау жүйелерінде жүзеге асырылады, онда ысырапқа кеткен дауыстар көп болады. Бұл әлдеқайда қиын болғанымен, округтер өте аз мандатты сайлаған кезде пропорционалды сайлау жүйелерінде де жүзеге асыруға болады. Мысалы, белгілі бір топтың аздап басымдығы бар аймақтарда үш мандатты округтер құру арқылы, герримандеріңмен айналысатын саясаткерлер сол округтің 2/3 мандатын ала алады. Сол сияқты, сол топтың басымдыққа ие емес аймақтарда төрт мандатты округтер құру арқылы, олар мандаттардың жартысын қамтамасыз ете алады. Дегенмен, теориялық тұрғыдан кез келген мүмкін герримандеріңнің тиімділігі әлдеқайда төмен болады, өйткені халықтың айтарлықтай үлесін құрайтын (мысалы, 20-25%) азшылық топтары, бір мандатты округтерге қарағанда, кем дегенде бір өкілді сайлай алады, онда сайлаушылардың 40-49% өкілдіктен толығымен шеттетілуі мүмкін.

Ұңғымалық және қауіпсіз орындықтар

Кейде, әсіресе пропорционалды емес, жеңімпаз бәрін алатын дауыс беру жүйелерінде, сайлау округтерінде үлкен артықшылықпен жеңіске жету мүмкіндігі болады. Қауіпсіз орын – бұл сайлау округінің құрамына байланысты, қарсы саясаткердің жеңуі өте қиын орын. Керісінше, ауыспалы орын – бұл екі жаққа да оңай бұрыла алатын орын. Ұлыбританиядағы жалпы сайлауларда және АҚШ-тағы президенттік және конгресс сайлауларында, салыстырмалы түрде аз ауыспалы орындардағы дауыс беру нәтижесінде бүкіл сайлаудың қорытындысы шешіледі. Көптеген саясаткерлер қауіпсіз орынға ие болуға ұмтылады. Үндістан сияқты көп партиялық жүйелерде, егер көптеген орындар ұлттық немесе штаттық деңгейдегі басты бәсекелес партиялардың орнына, аймақтық партияларға берілсе, ауыспалы орындар парламентте ешбір партияның көпшілікке ие болмауына алып келуі мүмкін, 1990 жылдардағы Үндістан парламентінің Лок Сабхасында (Төменгі палатасы) болған жағдай сияқты.

Сайлау округінің жұмысы

Сайланған өкілдер уақытының көп бөлігін жеке сайлаушылардың, яғни дауыс берушілердің немесе өздерінің округ тұрғындарының қажеттіліктеріне және талаптарына қызмет етуге жұмсауы мүмкін. Мұндай жағдай бір мүшелі немесе кішкентай округтері бар ассамблеяларда, көп мүшелі, үлкен округтері бар ассамблеяларға қарағанда жиі кездеседі. Сонымен қатар, егер олар белгілі бір аймақта маңызды өкілдік етсе, корпорациялар мен басқа да ұйымдар да сайлаушылар деп аталуы мүмкін. Көптеген ассамблеялар өкілдерден сайлаушыларға тегін почта (франкирование артықшылығы немесе төленген конверттер арқылы) және көбінесе тегін телекоммуникация қызметтерін ұсынады. Өкілдер сайлаушылардың мәселелерін шешу үшін көмекшілерді жұмысқа тарта алады. АҚШ Конгресінің мүшелері (депутаттар мен сенаторлар) Вашингтон қаласында жұмыс істейтін округтік кеңседе мемлекеттік штаттық қызметкерлерге ие. Көптеген штат заң шығарушы органдары да осы үрдісті қабылдады. Сол сияқты, британдық парламент мүшелері сайлау округтері үшін парламенттік штаттарын жұмысқа алуға жұмсайды. Сайлаушылармен жұмыс істеу клиенттік саясатпен және "шошқа баррелі" саясатымен байланысты.

Қосымша мүшелік талаптары бар арнайы сайлау округтері

Кейбір сайланған жиналыстарда, кейбір немесе барлық сайлау округтері сайлаушыларды олар тұратын жерден өзге, немесе оған қоса, белгілі бір критерий бойынша топтастыруы мүмкін. Мысалдар:
Этностық топтар бойынша: Фиджидегі қауымдық сайлау округтері; Үндістандағы ағылшын-үндістерге, сондай-ақ жоспарланған касталар мен тайпаларға бөлінген орындар; Жаңа Зеландиядағы маори сайлау округтері. Біліктіліктері бойынша: Ирландиядағы және бұрынғы Ұлыбританиядағы университет сайлау округі, Гонконгтағы функционалдық сайлау округі. Елден тыс жерде тұратындар бойынша: Франция мен Италиядағы шетелдік сайлау округтері.

Сайлау округтері жоқ дауыс беру

Барлық демократиялық саяси жүйелер сайлау өткізу үшін бөлек округтерді немесе басқа да сайлау бөлімшелерін пайдаланбайды. Мысалы, Израильде парламенттік сайлау бір округ бойынша өтеді. Италиядағы 26 сайлау округі мен Нидерландыдағы 20 сайлау округінің сайлау процесінде рөлі бар, бірақ мандаттарды бөлуде ешқандай қатысы жоқ. Украина 2012 жылғы қазан айындағы сайлауда Верховно Раданың (Украина Парламенті) жартысын осылай сайлаған еді.