Кіріспе

АҚШ-та сайлау округтерінің шекараларын белгілеу процесі – АҚШ-та сайлау округтерінің шекараларын анықтау процесі. АҚШ Өкілдер палатасы және штаттық заң шығарушы органдар үшін сайлау округтерін қайта бөлу әр он жылдық халық санағынан кейін жүзеге асырылады. АҚШ Конституциясының 1-бабы, 2-бөлімі, 3-тармағы Өкілдер палатасында пропорционалды өкілдік құқығын көздейді. 1929 жылғы қайта бөлу туралы заң АҚШ Өкілдер палатасындағы орын санының 435 тұрақты сақталуын талап етті, ал 1941 жылғы заң халық санына сәйкес штаттар арасындағы қайта бөлуді әр он жылдық халық санағынан кейін автоматты түрде жүргізуді бекітті. Алдымен федералдық деңгейде қайта бөлу жүзеге асырылады, содан кейін штаттық деңгейде сайлау округтерін қайта аудандастыру шаралары қолға алынады. Конституцияның 1-бабы, 4-бөліміне сәйкес, әр штаттың заң шығарушы органына конгресс округтерін құру өкілеттігі берілген; алайда, мұндай шешімдер сот қарауына жатады. Көптеген штаттарда сайлау округтерін қайта бөлу саяси маневрлерге ұшырайды, бірақ кейбір штаттық заң шығарушы органдар тәуелсіз комиссиялар құрды. Бірыңғай конгресс округтері туралы заң (1967 жылы қабылданған) өкілдердің бір өкілдік округтен сайлануын талап етеді. Штатта бір ғана өкіл болған жағдайда, ол округ бүкіл штатты қамтиды. Сайлау округтерін қайта бөлу процесінде партиялық басқару республика құрылғаннан бері проблема болып келеді. Соңғы жылдары сыншылар сайлау округтерін қайта бөлудің аз ұлт өкілдерінің дауыс беру құқығын шектеуге бағытталғанын алға тартады. Ал оның қолдаушылары бұл шара сайлауда бәсекелестікті арттырады деп санайды.

Федералды

Алты штаттың АҚШ Өкілдер палатасында бір ғана өкілі бар, себебі олардың халқы аз. Бұл Аляска, Делавэр, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Вермонт және Вайоминг штаттары. Бұл штаттарда Өкілдер палатасы округтерін қайта бөлу қажет емес және мүшелер штат бойынша жалпыға ортақ негізде сайланады. 25 штаттың заң шығарушы органы аудандарды қайта бөлу жоспарын жасауға жауапты, көбінесе штат губернаторының бекітуімен. Заңнамалық саясаттың ықпалын азайту мақсатында он үш штат (Аляска, Аризона, Калифорния, Колорадо, Гавайи, Айдахо, Мичиган, Миссури, Монтана, Нью-Джерси, Огайо, Пенсильвания және Вашингтон) конгресс округтерін тәуелсіз немесе екі партиялық құрамындағы округтерді қайта бөлу комиссиясы арқылы анықтайды. Бес штат: Мэн, Нью-Йорк, Род-Айленд, Вермонт және Вирджиния тәуелсіз органдарға аудандарды қайта бөлу жоспарларын ұсынуға құқық береді, бірақ оларды бекіту құқығын заң шығарушы органдарда қалдырады. Арканзас штатында губернатор, бас прокурор және мемлекеттік хатшыдан тұратын комиссия бар. Заң бойынша, бірден көп өкілі бар қырық төрт штат әр он жылдық санақтан кейін штат ішіндегі халықтың өзгеруін ескере отырып, және қажет болған жағдайда конгресс округтерін қосу немесе алып тастау үшін аудандастыру жүргізуі керек. Федералды заң (Конституцияны қоса алғанда) штаттарға санаралық кезеңде, тіпті әрбір конгресс сайлауына дейін, түрлі федералды заңдарға сәйкес келетін жағдайда аудандастыру жүргізуге кедергі келтірмейді. Дегенмен, "онжылдықтың ортасындағы" аудандастыру ұсыныстары (мысалы, 2003 жылы Техаста болған жағдай) көбінесе қызу пікірталас тудырады. Осы себепті көптеген штаттар онжылдықтың ортасында аудандастыруға тыйым салады, бірақ бұл конгресс округтерін қайта бөлуге қарағанда штаттық заң шығарушы органдардың аудандастыруына қатысты жиі кездеседі. Кейбіреулер оны белгілі бір жылмен немесе онжылдық санақпен байланыстырады. Мұндай штаттарда онжылдықтың ортасында аудандастырудың заңдылығы қаншалықты екені белгісіз. Онжылдықтың ортасында штаттық заң шығарушы органдар бастаған аудандастырудан (Техаста болғандай) басқа, федералды және штаттық соттар да санаралық кезеңде карталарды қайта бөлуге бұйыра алады (мысалы, карталар конституцияға қайшы немесе федералды заңға қайшы деп табылған жағдайда). Бұған мысал ретінде 2016 және 2018 жылдар аралығында Пенсильванияда немесе Солтүстік Каролинада жүргізілген аудандастыруды келтіруге болады.

Мемлекет

Мемлекеттік конституциялар мен заңдар мемлекеттік заң шығарушы органның шекараларын белгілеуге қандай орган жауапты екенін де міндеттейді. Бұған қоса, аудандық принцип бойынша сайланатын (жалпыға ортақ принциптен гөрі) муниципалитеттер де аудандарды қайта бөлуді жүзеге асырады.

Жағдайларды реттеу

Жерри-мандеринг – заң шығарушылар үшін саяси үстемдікке қол жеткізу мақсатымен сайлау округтерінің шекараларын жүргізу тәжірибесі. Бұл, белгілі бір округтегі нақты халық топтарын қасақана қосу немесе шығару арқылы, заң шығарушының қайта сайлануын қамтамасыз ету немесе оның партиясына артықшылық беру үшін округ шекараларын манипуляциялауды қамтиды. Заң шығару органының (немесе партиялық көпшілік мүмкін болатын басқа да органның) қайта округтеуді жүзеге асыратын штаттарда, жерри-мандеринг (сайлау артықшылығы үшін саяси шекараларды әдейі манипуляциялау, көбінесе қазіргі лауазымдағылардың немесе нақты саяси партияның пайдасына) мүмкіндігі процестің саяси тұрғыдан шиеленісті болуына себеп болады. Әсіресе, заң шығарушы органның екі палатасының көпшілігі немесе заң шығарушы орган мен губернатор әртүрлі партиялардан болған жағдайда. Мемлекеттік заң шығарушы органдардағы партиялық басымдық және қарсыластарды мүмкіндігінше аз округке шоғырландыратын, біріктірілген округтерді жобалау технологиясының жетілдірілуі бір партияға қарай бұрмаланған округтік карталарға әкеп соқты. Осының салдарынан Флорида, Джорджия, Мэриленд, Мичиган, Солтүстік Каролина, Огайо, Пенсильвания, Техас және Висконсин сияқты көптеген штаттарда осы штаттардағы Өкілдер палатасының көптеген мандаттары үшін бәсекелестікті азайтуға немесе толығымен жоюға қол жеткізілді. Жаңа Жерси және Нью-Йорк сияқты кейбір штаттар екі партияның өкілдерін де қорғайды, бұл бәсекелестік округтердің санын азайтады. Конгресс және заң шығарушы органдардың қайта округтеуіне байланысты туындаған дауларды шешуде мемлекеттік және федералды сот жүйелері жиі атсалысады, әсіресе уақтылы қайта округтеуге кедергі келтірілген жағдайларда. Сонымен қатар, ұсынылған қайта округтеу жоспарынан зардап шеккендер оны мемлекеттік және федералды соттарда шағымдануға құқылы. Әділет министрлігінің келісімі (алдын ала мақұлдау деп те аталады) 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңның 5-тарауына сәйкес, бұрын дауыс беруге нәсілдік кедергілер болған штаттарда міндетті болды. Жоғарғы Соттың Пенсильвания штатындағы округтерді қайта бөлу жөніндегі шешімі сайланған лауазымды тұлғаларға өз сайлаушыларын таңдауға мүмкіндік береді, сайлау округінің шекараларына наразылық білдіруге негіз болатын көптеген себептерді жояды.

АҚШ Жоғарғы Соты аудандарды қайта бөлу туралы істерді қарайды

Колегров Гринге қарсы (1946)
Бейкер Каррға қарсы (1962) — федералдық соттар штаттық заң шығарушы округтердің қайта бөлінуін қарауға құқылы
Грей Сандерске қарсы (1963) — 14-ші түзетудің тең қорғалу ережесі «бір адам – бір дауыс» стандартын талап етеді
Уэсберри Сандерске қарсы (1964) — АҚШ Өкілдер палатасы үшін заң шығарушы округтер, мүмкіндігі шектес, бірдей дауыс беруге құқылы сайлаушылар саны бойынша құрылуы тиіс
Бернс Ричардсонға қарсы (1966)
Рейнольдс Симске қарсы (1964)
Гаффни Каммингске қарсы (1973)
Кархер Даггетке қарсы (1983)
Торнбург Гинглске қарсы (1986)
Дэвис Бандемерге қарсы (1986)
Гроу Эмисонға қарсы (1993)
Войнович Квилтерге қарсы (1993)
Шоу Реноға қарсы (1993)
Джонсон ДеГрандиге қарсы (1994)
Миллер Джонсонға қарсы (1995)
Буш Вераға қарсы (1996)
Хант Кромартиге қарсы (1999)
Виет Джубелирерге қарсы (2004)
Біріккен Латын Америкалық Азаматтар Лигасы Перриге қарсы (2006)
Бартлетт Стриклендке қарсы (2009)
Аризона Штаты Заңнамалық Жиналысы Аризона Тәуелсіз Қайта Бөлу Комиссиясына қарсы (2015)
Гилл Уитфордка қарсы (2018)
Бенисек Ламонеге қарсы (2018 және 2019)
Рухо Коммон Козға қарсы (2019)
Аллен Миллиганға қарсы (2023)
Александр Оңтүстік Каролина штатындағы NAACP конференциясына қарсы (2023)