Кіріспе
Туған кездегі жүрек ақаулығы Атриальдық септа ақаулығы (АСА) – жүректің атриялары (жоғарғы камералары) арасында қан ағыны болатын туа біткен жүрек ақаулығы. Кез келген деңгейдегі ағын туғанға дейін және туғаннан кейін де овалдық тесік арқылы қалыпты жағдай болып табылады; бірақ, егер ол туғаннан кейін өздігінен жабылмаса, онда ол ашық овалдық тесік (PFO) деп аталады. Бұл туа біткен атриальдық аневризмасы (АБА) бар пациенттерде жиі кездеседі. PFO жабылуынан кейін атриялар әдетте аралық септамен бөлінеді. Егер бұл септа ақаулы немесе болмаса, онда оттегіге қанығулы қан жүректің сол жағынан жүректің оң жағындағы оттегіге жеткіліксіз қанмен араласуы мүмкін; немесе сол немесе оң атрияның қан қысымына байланысты керісінше. Басқа жүрек ақаулары болмаған жағдайда сол атрияда қысым жоғары болады. Бұл миды, мүшелерді және тіндерді қамтамасыз ететін артериялық қандағы оттегі деңгейінің қалыптыдан төмендеуіне алып келуі мүмкін. Дегенмен, АСА көрінетін белгілер мен симптомдарды тудырмауы мүмкін, әсіресе ақау кішкентай болса. Сонымен қатар, денсаулық тәуекелдері тұрғысынан алғанда, криптогендік инсульт алған адамдарда жалпы халыққа қарағанда PFO болу ықтималдығы жоғары. Жүрек шунты – бұл ақау арқылы қанның солдан оңға немесе оңнан солға ағыны. Егер ағын болса, онда АСА-ның гемодинамикалық маңыздылығын анықтайтын ағынның мөлшері болады. Оңнан солға қарайғы шунт нәтижесінде веноздық қан жүректің сол жағына және артериялық айналымға өкпе айналымы арқылы өте алмайды. Бұл терінің көкшіл түске енуіне, әсіресе еріндер мен тырнақ астындағы теріге алып келуі мүмкін, бұл цианоз деп аталады. Баланың даму кезеңінде аралық септа сол және оң атрияларды бөліп шығады. Бірақ, септадағы тесік, овалдық тесік деп аталады, ұрықтық даму кезінде оң атриядан сол атрияға қан ағынына мүмкіндік береді. Бұл тесік ұрық өкпесі жұмыс істемей тұрғанда қанның оны айналып өтуіне және плацентадан оттегі алуына мүмкіндік береді. Тұйық деп аталатын тіндік қабат ұрықтық даму кезінде овалдық тесіктің үстінде клапан ретінде әрекет етеді. Туғаннан кейін, өкпелер ашылып, жұмыс істей бастағанда жүректің оң жағындағы қысым төмендейді, бұл овалдық тесіктің толығымен жабылуына себеп болады. Ересектердің шамамен 25%-ында овалдық тесік толығымен жабылмайды. Мұндай жағдайларда, өкпе қан айналымы жүйесіндегі қысымның кез келген артуы (өкпе гипертензиясынан, уақытша жөтелден және т.б.) овалдық тесікті ашық қалдыруы мүмкін.
Atrial septal defect (ASD) is a congenital heart defect in which blood flows between the atria (upper chambers) of the heart. Some flow is a normal condition both pre birth and immediately post birth via the foramen ovale; however, when this does not naturally close after birth it is referred to as a patent (open) foramen ovale (PFO). It is common in patients with a congenital atrial septal aneurysm (ASA). After PFO closure the atria normally are separated by a dividing wall, the interatrial septum. If this septum is defective or absent, then oxygen rich blood can flow directly from the left side of the heart to mix with the oxygen poor blood in the right side of the heart; or the opposite, depending on whether the left or right atrium has the higher blood pressure. In the absence of other heart defects, the left atrium has the higher pressure. This can lead to lower than normal oxygen levels in the arterial blood that supplies the brain, organs, and tissues. However, an ASD may not produce noticeable signs or symptoms, especially if the defect is small. Also, in terms of health risks, people who have had a cryptogenic stroke are more likely to have a PFO than the general population. A cardiac shunt is the presence of a net flow of blood through a defect, either from left to right or right to left. The amount of shunting present, if any, determines the hemodynamic significance of the ASD. A right to left shunt results in venous blood entering the left side of the heart and into the arterial circulation without passing through the pulmonary circulation to be oxygenated. This may result in the clinical finding of cyanosis, the presence of bluish colored skin, especially of the lips and under the nails. During development of the baby, the interatrial septum develops to separate the left and right atria. However, a hole in the septum called the foramen ovale allows blood from the right atrium to enter the left atrium during fetal development. This opening allows blood to bypass the nonfunctional fetal lungs while the fetus obtains its oxygen from the placenta. A layer of tissue called the septum primum acts as a valve over the foramen ovale during fetal development. After birth, the pressure in the right side of the heart drops as the lungs open and begin working, causing the foramen ovale to close entirely. In about 25% of adults, the foramen ovale does not entirely seal. In these cases, any elevation of the pressure in the pulmonary circulatory system (due to pulmonary hypertension, temporarily while coughing, etc.) can cause the foramen ovale to remain open.
Түрлері
Атриалдық септаның алты түрі бір-бірінен жүректің басқа құрылымдарына қатысы бар-жоғы және олар ерте ұрықтық даму кезінде қалыптасу процесінде қалай пайда болғандығына қарай ажыратылады.
Ostium secundum (басқаша ұяшық)
Остиум секундум атриальдік септум ақауы – атриальдік септум ақауларының ең көп кездесетін түрі, барлық туа біткен жүрек ауруларының 6-10% құрайды. Ол ашық остиум секундумды (яғни ашық екінші тесікті) қамтиды. Секундум атриальдік септум ақаулары көбінесе овальды тесіктің үлкеюінен, секундум септумының жеткіліксіз дамуынан немесе бірінші септумның артық сіңуінен туындайды. Остиум секундум АСД (атриальдік септум ақауы) бар адамдардың 10-20% митральді клапанның пролапсымен де қатар жүреді. Митральді клапан стенозымен бірге пайда болған остиум секундум АСД – Лютембахер синдромы деп аталады.
Табиғат тарихы
Көптеген ересектерде түзетілмеген екіншілік қақпақша дефектісі (ASD) ерте жасқа дейін айқын белгілер байқалмайды. 70%-дан астамы шамамен 40 жасқа келгенде белгілерді дамытады. Белгілері әдетте төмендеген физикалық төзімділік, оңай шаршау, жүрек қағу және есінен тану. Түзетілмеген екіншілік қақпақша дефектісінің (ASD) асқынуларына өкпе гипертензиясы және оң жақты жүрек жеткіліксіздігі жатады. Өкпе гипертензиясы 20 жасқа дейін сирек кездеседі, бірақ 40 жастан асқан адамдардың 50%-ында кездеседі. Аурудың соңғы сатыларында 5-10% жағдайда Эйзенменгер синдромына прогрессия байқалады. Медициналық мағынасында "ашық" термині ашық немесе бітелмеген дегенді білдіреді. Шамамен 25% адамдарда овалдық тесік жабылмайды, нәтижесінде PFO (қақпақша дефектісі) қалады немесе кейбір дәрігерлер анықтайтын "про PFO" (PFO алды) жағдайы пайда болады, ол әдетте жабылады, бірақ оң жақ жүрек қысымының артуы кезінде қайта ашылуы мүмкін. Эхокардиографияда қан ағыны науқас жөтелгенде ғана байқалуы мүмкін. PFO инсульт, ұйқы апноэсі, ауралы мигрень, кластерлік бас ауруы, декомпрессиялық ауру, Рейно синдромы, гипервентиляция синдромы, уақытша жаһандық амнезия (ТГА) және сол жақ жүрек карциноидты ауруына (митральді клапан) байланысты. Овалдық тесіктің жабылмауының себебі анықталмаған, бірақ тұқым қуалау және генетикалық факторлар рөл атқаруы мүмкін. Егешқұйрықтардағы зерттеулер Cryptosporidium жұқтыру деңгейі мен овалдық тесігін жаба алмаған жаңа туған егешқұйрықтардың саны арасындағы байланысты көрсетті. Басқа белгілердің болмауы жағдайында PFO емделмейді. PFO инсульт дамуындағы рөлді түсіндіретін механизм парадоксальды эмболия деп аталады. PFO жағдайында, веноздық қан ағысынан келген қан ұйыры өкпе арқылы сүзгіленбей, оң жақ жүрек қуысынан тікелей сол жақ жүрек қуысына PFO арқылы өтіп, содан кейін миға қарай жүйелік қан айналымына түседі. Сондай-ақ, өкпені айналып өтетін көптеген заттар, соның ішінде протромбоздық агент серотонин де шығарылады. PFO атриальді септіктік аневризмасы (АСА) бар пациенттерде жиі кездеседі, бұл өте сирек кездесетін жағдай, сонымен қатар криптогендік (себебі белгісіз) инсультпен байланысты. PFO криптогендік инсультпен ауыратын адамдарда, себебі белгілі инсультпен ауыратын адамдарға қарағанда жиі кездеседі. Егер PFO жалпы халықтың 25%-ында кездесетін болса, криптогендік инсультпен ауырған адамдарда PFO болу ықтималдығы шамамен 40-50%-ға дейін, ал 55 жасқа дейін инсульт алғандарда одан да жоғарылайды.
Ostium primum (басты тұқым)
Остиум примумдағы ақау кейде қарыншааралық пердедегі ақау ретінде жіктеледі, бірақ көбінесе қарынша-құлақшааралық пердедегі ақау ретінде жіктеледі. Остиум примум ақаулары остиум секундум ақауларына қарағанда сирек кездеседі. Бұл түрдегі ақау көбінесе Даун синдромымен байланысты.
Жүрек жасушасы
Синустық-веноздық қанайналыс ақауы – бұл жүрекшелер аралық пердесінің ақауларының бір түрі, онда ақау жоғарғы қуыс венаның немесе төменгі қуыс венаның веноздық ағынына қатысты болады. Жоғарғы қуыс венаға қатысты синустық-веноздық қанайналыс ақауы барлық жүрекшелер аралық байланыстың 2-3% құрайды. Ол жоғарғы қуыс вена мен оң жүрекше қосылған жерде орналасқан. Ол көбінесе оң жақ өкпе тамырларының оң жүрекшеге қалыптан тыс ағып түсуімен байланысты (қалыпты жағдайда өкпе тамырлары сол жүрекшеге ағып түседі).
Бір немесе жалпы атриум
Ортақ (немесе жалғыз) атриум – атриальдық септім кешенін құрайтын эмбриологиялық құрылымдардың жетілмеуінен туындайтын даму ақауы. Ол көбінесе гетеротакси синдромымен қатар жүреді.
Аралас
Қиындықтар аралық септікті бес септіктік аймаққа бөлуге болады. Егер дефект екі немесе одан көп септіктік аймақтарды қамтитын болса, онда бұл аралас көкірек септігінің дефекті деп аталады.
Асқынулар
Атриялар арасындағы байланысқа байланысты, қанайналым жүйесіндегі ақаулар немесе олардың салдары пайда болуы мүмкін. Түзетілмеген атриялық септімдегі кемшіліктері бар пациенттерде жүрек аритмиясы даму қаупі артады, сондай-ақ тыныс жолдарының инфекциялары жиірек кездесуі мүмкін. Денеден артық инертті газдарды шығарудың жалғыз жолы – инертті газдарды тасымалдайтын қанды өкпе арқылы өткізіп, оларды дем шығару арқылы шығару. Егер инертті газға толы қанның бір бөлігі ПФО арқылы өтіп кетсе, ол өкпенің ішінде тазартылмайды және инертті газ артериялық қан ағынында ірі көпіршіктер түзеді, бұл декомпрессиялық ауруға (қысымның төмендеуінен туындайтын ауру) әкелуі мүмкін.
Айзенменгер синдромы
Егер қанның сол жақ қарыншасынан оң жақ қарыншасына таза ағысы болса, бұл солдан оңға қарай шунт деп аталады, онда өкпе арқылы қан ағысының артуы болады. Бастапқыда бұл қан ағынының артуы белгісіз болады, бірақ егер ол жалғаса берсе, өкпе қан тамырлары қатаяды, өкпе гипертензиясын тудырады, бұл жүректің оң жағындағы қысымды арттырады, соның салдарынан шунт оңнан солға қарай бұрылады. Шунтың бұрылуы орын алады және ASD арқылы қарама-қарсы бағытта ағатын қан Айзенменгер синдромы деп аталады, бұл ASD-нің сирек кездесетін және кеш пайда болатын асқынуы.
Парадоксалды эмболус
Веналық тромбтар (венадағы қан ұюлар) жиі кездеседі. Эмболизация (тромбтардың жұлынуы) көбінесе өкпеге барады және өкпе эмболиясын тудырады. Ақабалық синдромы бар адамда бұл эмболиялар артериялық жүйеге өтуі мүмкін, бұл дененің бір бөлігіне қанның күрт тоқтауынан туындайтын кез келген құбылысқа, соның ішінде цереброваскулярлық оқиғаға (инсульт), көкбауырдың немесе ішектің инфарктіне, тіпті алыс орналасқан аяқ-қолға (мысалы, саусаққа немесе аяққа) әкелуі мүмкін. Бұл парадоксалды эмболия деп аталады, себебі қан ұю материалы өкпеге емес, артериялық жүйеге еніп отырады.
Мигрень
Кейбір соңғы зерттеулер мигрень жағдайларының бір бөлігі ПФО (ашық соңқа тесігі) салдарынан туындауы мүмкін екенін ұсынды. Нақты механизмі әлі анықталмаған, бірақ ПФО-ны жабу кейбір жағдайларда белгілерді азайтуға көмектеседі. Бұл мәселе әлі де даулы, себебі жалпы халықтың 20%-ында ПФО кездеседі, және олардың көпшілігінде ешқандай белгі байқалмайды. Әйелдердің шамамен 20%-ы мигреньге шалдығады, ал мигрень кезінде плацебо эффектісі әдетте 40% құрайды. Осы фактілердің жоғары жиілігі ПФО мен мигрень арасындағы статистикалық маңызды байланысты табуды қиындатады (яғни, бұл байланыс жай ғана кездейсоқтық немесе тапқырлық болуы мүмкін). Ірі рандомизацияланған бақыланатын зерттеуде мигреньмен ауыратын науқастарда ПФО кездесу жиілігі жоғары екені расталды, бірақ ПФО-сы жабылған мигреньмен ауыратын науқастар тобында мигрень бас ауруының тоқтауы жиірек байқалған жоқ.
Дене шынықтыру тексеруі
Аутизммен ауыратын ересектердегі физикалық белгілерге интракардиялық шунтқа тікелей байланысты белгілер, сондай-ақ бұл адамдарда болатын оң жақ жүрек жеткіліксіздігіне байланысты екіншілік белгілер жатады. Денсау адамдарда екінші жүрек дыбысының (S2) бөлінуі тыныс алумен байланысты өзгереді. Тыныс алу кезінде төс қуысының ішкі қысымының төмендеуі оң жақ жүрекке қанның қайта оралуын арттырады. Оң жақ қарыншадағы қан көлемінің артуы қарыншалық систола кезінде өкпе клапанының ұзақ ашық қалуына себеп болады. Бұл S2 дыбысының P2 компонентінің қалыпты кешігуіне алып келеді. Тыныс шығару кезінде төс қуысының ішкі қысымының артуы оң жақ жүрекке қанның қайтуын азайтады. Оң жақ қарыншадағы көлемнің азаюы өкпе клапанының қарыншалық систола соңында ертерек жабылуына мүмкіндік береді, бұл P2 компонентінің ертерек пайда болуына себеп болады. Атриялық септел ақауы (АСА) бар адамдарда S2 тұрақты бөлінеді, себебі тыныс алу кезіндегі қосымша қан ағыны АСА арқылы байланысқан оң және сол атриялар арасында теңестіріледі. Оң жақ қарынша солдан оңға қарайғы шунттың салдарынан үнемі артық жүктеледі, бұл S2 дыбысының кеңінен бөлінуіне әкеледі. Атриялар атриялық септел ақауы арқылы байланысқандықтан, тыныс алу олардың арасындағы қысымды өзгертпейді және S2 дыбысының бөлінуіне әсер етпейді. Осылайша, S2 дыбысы тыныс алу кезінде де, тыныс шығару кезінде де бірдей деңгейде бөлінеді және "тұрақталған" деп есептеледі.
Эхокардиография
Трансторакальды эхокардиографияда түсті ағын бейнелеуде қарыншааралық пердедегі ақау сол жақтан оң жаққа қан ағыны түрінде көрінуі мүмкін. Эхокардиография кезінде шеткі венаға көпіршіктелген физиологиялық сарысу жіберілсе, эхокардиографиялық бейнелеуде кішкентай ауа көпіршіктері байқалады. Қарыншааралық перде арқылы өтетін көпіршіктер тыныш күйде немесе жөтелген кезде көрінуі мүмкін. (Көпіршіктер оң жақ қарыншадан сол жақ қарыншаға тек оң жақ қарынша қысымы сол жақ қарынша қысымынан жоғары болғанда ғана өтеді). Оң жақ қарынша мен сол жақ қарыншаны жақсы көруге болатындықтан, трансозофагеальді эхокардиография бұл тестті трансторакальды бейнелеуде көрінбейтін қарыншааралық пердедегі ақауы бар адамдарда жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл ақауларды көрудің жаңа әдістеріне арнайы катетерлерді қолдана отырып, жүрек ішіндегі бейнелеу кіреді, катетерлер әдетте веналық жүйеге орналастырылып, жүрек деңгейіне жеткізіледі. Мұндай бейнелеу көбірек таралған және әдетте пациентке жеңіл седация жасауды қамтиды. Егер пациенттің эхокардиографиялық терезесі жеткілікті болса, сол жақ қарынша мен оң жақ қарыншаның жүрек шығысын жеке-жеке өлшеу үшін эхокардиограмманы қолдануға болады. Осылайша, эхокардиография арқылы шунттың үлесін бағалауға болады.
Транскраниалды доплер көпіршігі зерттеуі
ПФО немесе басқа да қарыншааралық сепкілдерді (ASD) анықтау үшін трансезофагеалды ультрадыбыстан кем инвазивті әдіс – көпіршік контрастымен транскраниалды Допплер зерттеуі. Бұл әдіс қарыншааралық сепкілдің немесе ПФО-ның миға тигізетін әсерін анықтайды.
Медициналық ем
Ең соңғы деректерге сүйенсек, ПФО жабу, дәрілік емдеумен салыстырғанда, қайталап туындайтын ишемиялық инсультті азайтуда тиімдірек. Бұл зерттеулердің көпшілігінде антитромбоциттік және антикоагуляциялық препараттар дәрілік емдеу тобында біріктірілген. Бұл пациенттер тобында антикоагуляцияның инсультті азайтудағы тиімділігі туралы шектеулі деректер болғанымен, эмболиялық механизмге негізделген гипотеза бойынша, антикоагуляция қайталап инсульт болу қаупін азайтуда антитромбоциттік терапиядан жоғары болуы керек. Жақындағы әдебиеттерге шолу осы гипотезаны қолдайды және ПФО және криптогендік инсультпен ауыратын науқастарға антитромбоциттік терапия орнына антикоагуляцияны ұсынады. Егер АТС (атриовентрикулярлік септумнің ақаулығы) мәселе тудырмаса, ақаулық екі-үш жылда бір рет тексерілуі мүмкін. ПФО құрылғысын жабудың ең көп кездесетін жағымсыз әсері – жаңадан пайда болған жүрек айрылысы (atrial fibrillation). Басқа сирек кездесетін асқынуларға құрылғының орнынан жылғауы, эрозиясы және эмболизациясы, сондай-ақ құрылғының тромбозы немесе қайталап ишемиялық инсульт қаупі бар қабыну массасының пайда болуы жатады. АСД-ны (атриосептальді ақаулық) тері арқылы жабу қазіргі уақытта тек жеткілікті мөлшерде ұлпа жиегі бар секкундум АСД-ны жабу үшін көрсетіледі, бұл жабу құрылғысы жоғарғы және төменгі қуыс веналарға, трикуспидтік немесе митральді клапандарға тимейтінін қамтамасыз етеді. Амплацер септумдық окклюдер (ASO) көбінесе АСД-ны жабу үшін қолданылады. ASO екі өзін-өзі кеңейтетін дөңгелек дискіден тұрады, олар 4 мм белдікпен байланысқан, 0,004–0,005 дюймдік нитинол сым тормен жасалған және дакрон матасымен толтырылған. Құрылғыны орнату салыстырмалы түрде оңай. Қалдық ақаулықтың таралуы төмен. Кемшіліктері құрылғының қалың профилі және құрылғыдағы нитинолдың (никель-титан қосылысы) көп мөлшері және оның салдарынан никельдің уытты болу мүмкіндігі болып табылады. Көптеген орталықтарда тері арқылы жабу әдісі басымдыққа ие. Педиатриялық және ересек пациенттер арасында АСД-ны тері арқылы жабуды бағалауға арналған зерттеулер бұл процедураның салыстырмалы түрде қауіпсіз екенін және ауруханадағы науқастар санының артуымен нәтижелерінің жақсаратынын көрсетті.
Эпидемиология
Жалпы алғанда, 1500 тірі туған баланың біреуінде қарын аралық пердедегі ақаулар анықталады. Атриумдық сорғыш (PFO) өте жиі кездеседі (ересектердің 10-20%-ында болады), бірақ белгілері болмаған жағдайда диагноз қойылмайды. Туа біткен жүрек ақауларының 30-40% ересектерде осы ақауларға тиесілі. Остиум секундум қарын аралық пердедегі ақаулар барлық туа біткен жүрек зақымдануларының 7% құрайды. Бұл зақымда еркектерге қатысты әйелдерге шаққанда 1:2 арақатынасы байқалады.