Кіріспе
Адам ағзасындағы ең үлкен артерия – америкалық топ. Аорта (/eɪ/'/ɔr//t//ə/ ayORtə; : aortas немесе aortae) – адам ағзасындағы басты және ең үлкен артерия, жүректің сол қарыншасынан басталып, дереу жоғары қарай тармақталады және ішекке дейін созылады, онда аорталық бифуркацияда екі кіші артерияға (ортақ подтбедерлік артерияларға) бөлінеді. Аорта жүйелік қан айналымы арқылы организмнің барлық бөліктеріне оттегі бар қанды жеткізеді.
the American band
The aorta (/eɪ/'/ɔr//t//ə/ ayORtə; : aortas or aortae) is the main and largest artery in the human body, originating from the left ventricle of the heart, branching upwards immediately after, and extending down to the abdomen, where it splits at the aortic bifurcation into two smaller arteries (the common iliac arteries). The aorta distributes oxygenated blood to all parts of the body through the systemic circulation.
Бөлімдер
Анатомиялық дереккөздерде аорта әдетте бөлімдерге бөлінеді. Аортаның бір бөлігін жіктеудің бір жолы – анатомиялық аймақтар бойынша, онда көкірек аортасы (немесе аортаның көкірек бөлігі) жүректен диафрагмаға дейін созылады. Аорта одан кейін диафрагмадан басталып, аортаның екіге бөлінуіне дейін құрсақ аортасы (немесе аортаның құрсақ бөлігі) ретінде төмен қарай жалғасады. Тағы бір жүйе аортаны оның бағыты мен қан ағынының бағытына қарай бөледі. Осы жүйеде аорта өрлеуші аорта ретінде басталады, жүректен жоғары қарай жүреді, содан кейін аорталық дуға деп аталатын тік бұрылыс жасайды. Аорталық дугадан кейін аорта төмен түсетін аорта ретінде төмен қарай жүреді. Төмен түсетін аортаның екі бөлігі бар. Аорта көкірек қуысына түсіп, нәтижесінде көкірек аортасы деп аталады. Аорта диафрагма арқылы өткеннен кейін құрсақ аортасы деп аталады. Аорта екі ірі қан тамырына – жалпы иек артерияларына және кішірек орталық тамырға – омыртқа артериясына бөлініп аяқталады.
Көтеріліп бара жатқан аорта
Аортаның көтерілу жолы жүректің сол жақ қарыншасындағы аорта клапанының ашылуынан басталады. Ол өкпе артериясымен ортақ перикард қабығынан өтеді. Бұл екі қан тамыры бір-бірінің айналасында бұралып, аорта өкпе артериясының артынан басталып, оң және алдыңғы жағына бұрылумен аяқталады. Аортаның көтерілуінен аорта доғасына өтуі аортадағы перикардтық шекарасында болады. Көтерілген аортаның түбінде аорта клапанының жапырақтары мен аорта қабырғасы арасында аорта синустары немесе Вальсальва синустары деп аталатын кішкентай қалталар орналасқан. Сол жақ аорта синусы сол жақ коронарлық артерияның басталуын қамтиды, ал оң жақ аорта синусы оң жақ коронарлық артерияны тудырады. Бұл екі артерия бірге жүрекке қан жабдықтайды. Артқы аорта синусы коронарлық артерияны тудырмайды. Сондықтан сол, оң және артқы аорта синустары тиісінше сол коронарлық, оң коронарлық және коронарлық емес синустар деп аталады.
Ішек аортасы
Асқазан аортасы диафрагманың аорталық саңылауынан он екінші кеуде омыртқасы деңгейінде басталады. Одан бел және бұлшық-диафрагмалық артериялар, бүйрек және ортаңғы бүйрекүсті артериялар, сондай-ақ ішкі артериялар (көміршек арқасы, жоғарғы мезентериялық артерия және төменгі мезентериялық артерия) шығады. Ол сол және оң жақ ортақ ішек артерияларына екіге бөлінеді. Бөліну нүктесінде орталық сакральді артерия деп аталатын кішкентай тармақ та пайда болады. Үлкен артериялардың соңғы асимметриялық құрылымын қалыптастыру үшін артериялардың үшінші жұбы ортақ қарын артерияларына қатысады, оң төртіншісі оң жақ қолтық артериясының негізін және ортаңғы бөлігін құрайды, ал сол төртіншісі аорта доғасының орталық бөлігін құрайды. Үлкен артериялардың тегіс бұлшық еттері және аорта мен өкпе артериясын бөлетін аорто-өкпелік қалқаншаны құрайтын жасушалар популяциясы жүрек нейроқыртысынан пайда болады. Нейроқыртыстың үлкен артериялардың тегіс бұлшық еттеріне үлесі ерекше, себебі тегіс бұлшық еттерінің көп бөлігі мезодермадан дамиды. Шындығында, асқазан аортасының ішкі тегіс бұлшық еттері мезодермадан, ал жартылай ай тәрізді клапандардың үстінен шығатын коронарлық артериялар мезодермалық текті тегіс бұлшық еттерінен тұрады. Аорто-өкпелік қалқаншаның үлкен қан тамырларын бөліп алмауы тұрақты артериялық түйінге алып келеді.
Микроанатомия
Аорта – серпімді артерия, сондықтан ол жақсы созылуға қабілетті. Аорта тегіс бұлшық ет, жүйкелер, интима жасушалары, эндотелий жасушалары, фибробласттарға ұқсас жасушалар және күрделі жасушадан тыс матрицаның әртүрлі қоспасынан тұрады. Қан тамыр қабырғасы үш қабатқа бөлінеді: сыртқы қабат (tunica externa), ортаңғы қабат (tunica media) және ішкі қабат (tunica intima). Аорта сыртқы және ортаңғы қабаттарын қамтамасыз ететін ұсақ қан тамырларының кең желісі – ваза вазоруммен қапталған. Аорта доғасында қан қысымы, қанның pH көрсеткіші және көмірқышқыл газы деңгейі туралы ақпаратты мидың сопақшалы бөлігіне (medulla oblongata) жеткізетін барорецепторлар мен хеморецепторлар орналасқан. Бұл ақпарат, сондай-ақ басқа жерде орналасқан барорецепторлар мен хеморецепторлардан алынған ақпарат мимен өңделеді, ал вегетативтік нерв жүйесі тиісті гомеостаздық жауаптарды қамтамасыз етеді. Ортаңғы қабатта тегіс бұлшық ет және жасушадан тыс матрица сандық тұрғыдан ең үлкен құрамдас бөліктері болып табылады, олар сүтқоректілерде концентрлі мускулоэластикалық қабаттар (эластикалық ламелла) түрінде орналасқан. Тегіс бұлшық ет және эластикалық матрицадан тұратын эластикалық ламелла аортаның негізгі құрылымдық бірлігі болып саналады және эластикалық талшықтардан, коллагендерден (көбінесе III типті), протеогликандардан және гликоаминогликандардан тұрады. Эластикалық матрица аортаның биомеханикалық қасиеттерін анықтайды. Тегіс бұлшықет құрамдасы жирылғыш болғанымен, аортаның диаметріне елеулі өзгеріс енгізбейді, бірақ белсендірілген кезде аорта қабырғасының қатаңдығы мен вискоэластикалық қасиеттерін арттыруға көмектеседі.
Түрлілігі
Аортаның орналасуында және артериялардың аортадан тармақталу жолында өзгерістер болуы мүмкін. Әдетте денеде сол жақта орналасқан аорта, декстрокардияда (жүректің оң жақта орналасуы) немесе situs inversus (барлық мүшелердің орналасуы кері ауысуы) жағдайында оң жақта кездесуі мүмкін.
Функция
Аорта бүкіл жүйелік қан айналымын қамтамасыз етеді, яғни өкпенің тыныс алу аймағынан басқа, организмнің барлық бөлігі аортадан қан алады. Жалпы айтқанда, жоғары қарай өрлейтін аортадан шыққан тармақтар жүрекке қан жеткізеді; аорталық доғадан шыққан тармақтар бас, мойын және қолдарға қан жеткізеді; төс бөлігінен төмен түсетін аортадан шыққан тармақтар көкірекке (жүрек пен өкпенің тыныс алу аймағын қоспағанда) қан жеткізеді; ал іш аортасынан шыққан тармақтар ішекке қан жеткізеді. Жамбас және аяқтарға қанды жалпы жамбас артериялары жеткізеді.
Қан ағыны мен жылдамдығы
Систола кезінде жүректің жиырылуы қанды шығаруға жауап береді және аортадан артериялық ағашқа таралатын (пульс) толқынын тудырады. Толқын импеданс сәйкес келмейтін жерлерде, мысалы, тармақталуларда шағылысады, онда шағылысқан толқындар жартылай айлық клапандарға және аортаның бастауына қайта оралады. Бұл қайтарым толқындары жүрек циклы кезінде аорталық қысым қисығында байқалатын дикротикалық ойықты құрайды, себебі шағылысқан толқындар аортаның жартылай айлық клапанына қысым түсіреді. Жасы ұлғайған сайын аорта қатаяды, нәтижесінде пульстік толқын жылдамырақ таралады және шағылысқан толқындар жартылай айлық клапан жабылудан бұрын жүрекке тез оралады, бұл қан қысымын көтереді. Аортаның қатаюы көптеген аурулар мен патологиялармен байланысты, ал пульстік толқын жылдамдығын инвазивті емес түрде өлшеу гипертонияның дербес көрсеткіші болып табылады. Пульстік толқын жылдамдығын өлшеу (инвазивті және инвазивті емес) артериялық қатаюды анықтаудың бір жолы. Аортаның максималды жылдамдығы Vmax немесе сирек жағдайда AoVmax деп белгіленуі мүмкін. Орташа артериялық қысым (ОАҚ) аортада ең жоғары, ал ОАҚ аортадан артерияларға, артериолаларға, капиллярларға, тамырларға және содан кейін жүрекшеге дейін төмендейді. Аорталық және оң жүрекше қысымы арасындағы айырмашылық қан айналымын қамтамасыз етеді. Сол қарынша қанды аортаға соқу үшін жиырылғанда, аорта кеңейеді. Бұл созу диастола кезінде қан қысымын сақтауға көмектесетін потенциалдық энергияны береді, себебі осы уақытта аорта пассивті түрде жиырылады. Бұл ірі эластикалық артериялардың Виндкессел эффектісі маңызды биомеханикалық мағынаға ие. Эластикалық кері қайтарылу энергияны сақтауға және жүректің тудырған пульстік сипатын тегістеуге көмектеседі. Аорталық қысым аортада ең жоғары, ал қан тамырлары артерияларға, артериолаларға және капиллярларға бөлінген сайын пульстік сипаты азайып, қысым төмендейді, нәтижесінде газдар мен қоректік заттар алмасу үшін ағын баяу және тегіс болады.
Басқа жануарлар
Барлық амниоттардың құрылымы адамдардағымен ұқсас, бірақ жеке ерекшеліктері бар. Дегенмен, балықтарда аорта деп аталатын екі бөлек қан тамыры болады. Вентральды аорта оттегісіз қанды жүректен жабыршықтарға тасымалдайды; осы тамырдың бір бөлігі төрт аяқтылардағы көтерілетін аортаны құрайды (ал қалғаны өкпе артериясын құрайды). Екінші, арқалық аорта жабыршықтардан дененің қалған бөлігіне оттегіленген қанды тасымалдайды және төрт аяқтылардың төмен түсетін аортасымен гомологты болып табылады. Екі аорта бірнеше қан тамырларымен байланысқан, олардың әрқайсысы жабыршық арқылы өтеді. Амфибиялар да бесінші байланыстыратын тамырды сақтайды, сондықтан аортада екі параллель доға пайда болады.
Тарих
Аорта сөзі кеш латын тіліндегі aorta сөзінен және классикалық грек тіліндегі aortē (ἀορτή) сөзінен шыққан, ол aeirō (ἀείρω) сөзінен, яғни "көтеру, жоғары көтеру" мағынасын білдіреді. Бұл терминді алғаш рет Аристотель аортаны сипаттағанда қолданған, және ол жүрек үстінде "ілінгендей" көрінетінін дәл көрсетеді. Аортаның қызметі Талмудта сипатталған, онда ол жүрекке кіретін немесе одан шығатын үш маңызды қан тамырының бірі ретінде айтылады, ал оның тесілуі өліммен байланысты екені көрсетілген.