Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс славян этносы
East Slavic ethnic group
Русиндер, сондай-ақ Карпат русиндері, русиндар немесе руснактар деп те аталады, Орталық Еуропадағы Шығыс Карпаттардан шыққан шығыс славян этносы. Олар русин тілінде сөйлейді, бұл шығыс славян тілінің бір түрі, және оны жеке тіл немесе украин тілінің диалектісі деп қарастырады. Шығыс христиандығының дәстүрлі жатқандары ретінде, русиндердің көпшілігі Шығыс католиктері, бірақ аз бөлігі Шығыс православиесін ұстанады. Русиндер өздерін ерекше славян халқы деп есептейді және олар Хорватия, Венгрия, Польша, Румыния, Сербия және Словакияда ресми түрде азшылық ретінде танылған. Кейбіреулері өздерін тұратын елдерімен (мысалы, поляк, словак) байланыстырады, ал басқалары украин халқының бір тармағы саналады. Русиндер Шығыс Карпаттың солтүстік-шығыс аймақтарында қоныстанған шығыс славян халқынан тараған. Олардың ішінде долиндіктер, бойколар, гуцулдар және лемколар сияқты бірнеше русин топтары бар. Шамамен 1,7 миллион русин тегіндегі адамның ішінде, соңғы (2012 жылғы) халық санағында тек шамамен 110 мыңы ғана ресми түрде осылай анықталды. Бұл себебі, кейбір санақ жүргізуші органдар оларды украин халқының кіші тобы ретінде жіктейді, ал басқалары – жеке этностық топ ретінде.
Rusyns , also known as Carpatho Rusyns , Ruthenians, or Rusnaks , are an East Slavic ethnic group from the Eastern Carpathians in Central Europe. They speak Rusyn, an East Slavic language variety, treated variously as either a distinct language or a dialect of the Ukrainian language. As traditional adherents of Eastern Christianity, the majority of Rusyns are Eastern Catholics, though a minority of Rusyns practice Eastern Orthodoxy. Rusyns primarily self identify as a distinct Slavic people and they are recognized as such in Croatia, Hungary, Poland, Romania, Serbia, and Slovakia, where they have official minority status. Alternatively, some identify more closely with their country of residence (i. e. Polish, Slovak), while others are a branch of the Ukrainian people. Rusyns are descended from an East Slavic population which inhabited the northeastern regions of the Eastern Carpathians. In those regions, there are several Rusyn groups, including Dolinyans, Boykos, Hutsuls and Lemkos. Of the estimated 1.7 million people of Rusyn origin, only around 110,000 have been officially identified as such in recent ( 2012) national censuses. This is largely because some census taking authorities classify them as a subgroup of the Ukrainian people, while others classify them as a distinct ethnic group.
Этнонимдер
Русин (көпше түрі) термині ежелгі "Рус" этнонимінен шыққан. Тиісті эндонимдік сөйлеу атауы дәстүрлі түрде rusʹkŷi (ер., әй., ортасый) болған, бірақ rusynʹskŷi де қолданылған; тіпті 1989 жылдан кейін одан да көп. Соғыстар аралық Чехословакияда Рутения чех тілінде аталған; кейде американдық русин басылымдарында Русиния немесе Русиния деп көрсетілген.
The term Rusyn (, plural ) originates from the archaic ethnonym "Rus". The respective endonymic adjective has traditionally been rusʹkŷi ( m., f., n.), though rusynʹskŷi has also been used; even more so after 1989. In interwar Czechoslovakia, Ruthenia was called in Czech; sometimes rendered Rusinia or Rusynia in American Rusyn publications.
Өңірлік идентификаторлар
Карпат русы немесе Карпат русині (Karpato Rusyny) – русиндер үшін негізгі аймақтық атау. Бұл термин Карпат Рутениясына (Карпацка Русь) сілтеме жасайды, ол тарихи шекаралық аймақ болып табылады, оған Субкарпат Русі (Словакияның солтүстік-шығысында және Украинаның Закарпат облысы), Прешов облысы (Словакияның шығысында), Лемко аймағы (Польшаның оңтүстік-шығысында) және Марамуреш (Румынияның солтүстік-орталық бөлігінде) кіреді. Лемко аймағында Лемко эндонімі (көпше түрі: Lemkŷ) ХХ ғасырда, ал 1990 жылдардан бастап Лемко русині атауымен бірге жиі қолданылатын болды. Руснак (көпше түрі: Руснакŷ немесе Паннониялық русин, Руснаци) атауы да (қазір де) эндоним ретінде қолданылады; әсіресе Карпаттан тыс, Воеводина (Сербия), Славония (Хорватия) аймақтарындағы русиндердің арасында. Дегенмен, оларды Воеводина русиндері (voivodianski Rusnatsi), Бачка-Срем русиндері (bachvansʹko srimski rusnatsi) немесе бұрын Югославия русиндері (iuzhnoslaviansʹki Rusnatsi) деп те атайды. Рутен, Русняк, Лемак, Лишак және Лемко сияқты басқа да терминдер кейбір ғалымдар тарапынан Транскарпатияның тұрғындарының тарихи, жергілікті немесе синонимдік атаулары деп қарастырылады. Ал басқалары Лемко мен Руснак атауларының русиндер мен рутиндерге қатысты аймақтық айырмашылықтар екенін айтады.
Carpatho Rusyn or Carpatho Ruthenian (Karpato Rusyny) is the main regional designation for Rusyns. The term refers to Carpathian Ruthenia (Karpatsʹka Rusʹ), which is a historical cross border region encompassing Subcarpathian Rus' (in northeastern Slovakia and Ukraine's Zakarpattia Oblast), Prešov Region (in eastern Slovakia), the Lemko Region (in southeastern Poland), and Maramureş (in north central Romania). In the Lemko region, the endonym Lemko (pl. Lemkŷ) became more common in the twentieth century, along with Lemko Rusyn since the 1990s. The variant Rusnak (; plural: Rusnakŷ or Pannonian Rusyn, Rusnatsi) was also (and still is) used as an endonym; particularly by Rusyns outside the Carpathians in Vojvodina, Serbia and Slavonia, Croatia. However, they may also referred to as Vojvodinian Rusyns (voivodianski Rusnatsi), Bachka Srem Rusyns (bachvansʹko srimski rusnatsi), or formerly as Yugoslav Rusyns (iuzhnoslaviansʹki Rusnatsi). Other terms such as Ruthene, Rusniak, Lemak, Lyshak, and Lemko are considered by some scholars to be historic, local, or synonymic names for these inhabitants of Transcarpathia. Others hold that the terms Lemko and Rusnak are simply regional variations for Rusyns or Ruthenes.
Рутен тілі
11 ғасырдың соңынан бастап, «Рутени» (Рутени) экзонимі кейбір батыс көздерінде барлық шығыс славян тайпаларын атау үшін қолданылды. Польша-Литва одағы тұсында «рутени» атауының мағынасы тарылып, ол енді тек қана қазіргі Беларусь және Украина мемлекеттерінің аумағындағы шығыс славян аймақтарының тұрғындарына қатысты қолданылатын болды. Польшаның бөлінісінен кейін «рутени» атауы «негізінен Габсбург монархиясының билігінде болған [шығыс славяндармен] байланыстырылды» (және 1843 жылдан бастап Австрия империясында ресми атау ретінде пайдаланылды). Венгрия Корольдігінде 1945 жылға дейін «рутени» атауы Транскарпатиядағы русин халқына (рутен немесе русин) қатысты ресми термин болды. 20 ғасырдың басында бұл термин «әрі шектелді: ол көбінесе Транскарпатия тұрғындары мен Америка Құрама Штаттарындағы транскарпатиялық эмигранттарды атау үшін қолданылды», ал 1970 жылдардан бері олар үшін «русин» және «Карпато русин» терминдері жиі қолданылады. Пол Роберт Магоццидің сөзіне сүйенсек, қазіргі Карпат русинінің шығу тегі күрделі және ол Киев Русімен ғана байланысты емес. Олардың ата-бабалары ерте славяндар болды, олардың 5-6 ғасырлардағы Дунай бассейніне қоныс аударуына хундар мен паннониялық аварлар ықпал еткен. Карпаттың екі беткейінде тұрған және аймақта көптеген төбешіктер салған ақ хорваттар (соның ішінде мифтік билеуші Лаборектің басқаруымен Ужгород), Галиция және Подолия русиндері, сондай-ақ Трансильвания влахтары олардың арасында болды. Хорваттардың 3-4 ғасырларда хундар мен готтардың қысымымен Галицияға көшіп келген Антис тайпалық бірлестігінің құрамына кіргені де сөз болады. Георгий Шевелов бұл тайпалардың шығыс славян тайпаларымен, атап айтқанда хуцулдармен және мүмкін бойколармен байланысын қарастырды, олардың бұл аймақта тумаған уличтердің ұрпақтары екенін айтты. Украина Карпаттары аймағында, оның ішінде Закарпатия және Прикарпатияда ерте орта ғасырлардан бері хорват тайпалары қоныстанғандықтан, украин энциклопедиялары мен сөздіктерінде, сондай-ақ Ұлы орыс энциклопедиясында русиндер әдетте ақ хорваттардың ұрпақтары деп есептеледі.
Since the end of the 11th century, the exonymic term Rutheni (Ruthenes) was also used by some Latin sources of western provenance as an alternative term for all East Slavs. During the rule of the Polish Lithuanian Commonwealth, the scope of Rutheni gradually narrowed to only refer to inhabitants of the East Slavic regions that now mostly belong to the states of Belarus and Ukraine. After the Partitions of Poland, Rutheni "came to be associated primarily with those [East Slavs] who lived under the Habsburg monarchy" (and was used as an official designation in the Austrian Empire after 1843). In the Kingdom of Hungary, Ruthene was used as the official term for the Rusyn people (rutén or ruszin) of Transcarpathia until 1945. During the early twentieth century the term "became even more restricted: it was generally used to refer to the inhabitants of Transcarpathia and to Transcarpathian emigrants in the United States", for whom the terms Rusyn and Carpatho Rusyn are more commonly used since the 1970s. According to Paul Robert Magocsi, the origin of the present day Carpatho Rusyns is complex and not exclusively related to the Kievan Rus'. The ancestors were the early Slavs whose movement to the Danubian Basin was influenced by the Huns and Pannonian Avars between the 5th and 6th centuries, the White Croats who lived on both slopes of the Carpathians and built many hill forts in the region including Uzhhorod ruled by the mythical ruler Laborec, the Rusyns of Galicia and Podolia, and Vlach shepherds of Transylvania. It is thought that the Croats were part of the Antes tribal polity who migrated to Galicia in the 3rd 4th century, under pressure by invading Huns and Goths. George Shevelov also considered a connection with East Slavic tribes, more specifically, the Hutsuls, and possibly Boykos, argued to be the descendants of the Ulichs who were not native in the region. As the region of the Ukrainian Carpathians, including Zakarpattia and Prykarpattia, has since the Early Middle Ages been inhabited by the tribes of Croats, in Ukrainian encyclopedias and dictionaries, and the Great Russian Encyclopedia, the Rusyns are generally considered to be the descendants of the White Croats.
Антропология
Антропологиялық зерттеулерге сәйкес, Шығыс Карпат халқы украин халқының субөңірлік кландарының бірін құрайды, оны аймақтық тұрғыдан Шығыс және Батыс Карпат варианттарына бөлуге болады. М.С. Великанованың зерттеуінде (1975) Заставна ауданындағы Васильев селосының жанындағы ортағасырлық некропольден алынған бас сүйектері қазіргі Карпат халқына өте ұқсас болды. С.П. Сегеда, В. Дьяченко және Т.И. Алексееваның пікірінше, бұл антропологиялық кешен орта ғасырларда немесе одан ертерек Галицияның ортағасырлық славяндарының ұрпақтары және Прут-Днестр өзендері бойындағы Черняхов мәдениетін таратушылар ретінде қалыптасқан, мүмкін, тракиялық компонентімен бірге. Деректерге сәйкес, бұл халық Украинада түркі тілді халықтардың – мысалы, Волга татарлары мен башқұрттардың – ең аз араласуын көрсетеді, ал басқа халықтармен салыстырғанда, көршілес Шығыс словактарымен, Польшаның горалдарымен, румындармен, чехтердің кейбір топтарымен, венгрлермен, Солтүстік-Батыс болгарларымен, Орталық және Солтүстік сербтермен, сондай-ақ көптеген хорваттармен ұқсастықтары бар.
According to anthropological studies, the Eastern Carpathian population makes one of the sub regional clines of the Ukrainian population, which can be regionally divided into Eastern and Western Carpathian variants. In the study by M. S. Velikanova (1975) the skulls from a medieval necropolis near village of Vasyliv in Zastavna Raion were very similar to contemporary Carpathian population, and according to S. P. Segeda, V. Dyachenko and T. I. Alekseyeva this anthropological complex developed in the Middle Ages or earlier, as descendants of the medieval Slavs of Galicia and carriers of Chernyakhov culture along Prut Dniester rivers, possibly with some Thracian component. According to the data, the population has the lowest admixture in Ukraine of Turkic speaking populations, like Volga Tatars and Bashkirs, while in comparison to other populations they have similarities with neighbouring Eastern Slovaks, Gorals of Poland, Romanians, some groups of Czechs and Hungarians, Northwestern Bulgarians, Central and Northern Serbians, and most of Croatians.
Халықтық генетика
2006 жылғы Карпат таулыларының митохондриялық ДНК зерттеуі – Бойколар, Хуцулдар және Лемколар халықтары. 2009 жылғы 111 үлгідегі митохондриялық ДНК зерттеуі, Орталық және Шығыс Еуропаның сегіз басқа халықтарымен (Беларусь, Хорватия, Чехия, Венгрия, Польша, Румыния, Ресей, Украина) салыстырғанда, үш русин тобының арасындағы қашықтық осы халықтардан артық екенін көрсетті. Бойколардың барлық топтан ең үлкен қашықтығы болды және олар ешбір топқа жатпады, себебі еуропалық халық үшін гаплогруппа H (20%) және J (5%) жиілігінің өте төмен болуына байланысты ерекшеленеді. Лемколар чех және румындар (0,17) халықтарына, ал Хуцулдар хорваттар (0,11) және украиндарға (0,16) жақын. 2014 жылғы Сербияның Воеводина аймағындағы 200 паннониялық русинінің Y ДНК зерттеуі, олардың көп бөлігінің R1a (43%), I2 (20%), E V13 (12,5%) және R1b (8,5%) гаплогруппаларына жататынын анықтады, ал I1, G2a, J2b, N1 2,5-4,5% аралығында, ал J1, T және H 1% -дан аз мөлшерде кездеседі. Олар украиндар мен словактарға ең жақын, бұл олардың серб халқынан генетикалық оқшауланғанын көрсетеді. 2015 жылғы Закарпатье және Черновцы облысынан (Буковина) алынған 150 еркектің Y ДНК зерттеуі, олардың көп бөлігінің R1a1a1*(М198), I2a (Р37.2), R1a1a1 (М458) гаплогруппаларына жататындығын көрсетті, бұл көрсеткіш 30% -дан төмен, ал E1b1b1a1 (M78), R1b1b2 (M269) және I1 (М253) 4-14% аралығында. Зерттелген халық басқа украиндарға өте ұқсас, ал Буковина халқы Украинадағы I2a-ның ең жоғары көрсеткішіне (>30%) және R1a-ның ең төмен көрсеткішіне (30%) ие болғандықтан, "типикалық украин халқынан сәл ерекшеленеді". Буковинаның I2 көрсеткіші молдавандықтар мен румындарға ұқсас, ал ең жоғары көрсеткіш Батыс Балқандағы оңтүстік славян халықтарында байқалады. Қорытынды бойынша, Карпат таулары әртүрлі ұлттармен шектесуіне қарамастан, N1c (М178), R1a (М198) ген ағынын оңтүстікке қарай, ал E1b (М78), R1b (М269), J (М304) және G (М201) ген ағынын солтүстікке қарай азайтатын тосқауыл болып табылады.
The 2006 mitochondrial DNA study of Carpathian Highlanders – Boykos, Hutsuls and Lemkos people A 2009 mitochondrial DNA study of 111 samples found that in comparison to eight other Central and Eastern European populations (Belarusian, Croatian, Czech, Hungarian, Polish, Romanian, Russian, Ukrainian), the three Rusyn groups have a greater distance between themselves than these populations, with Boykos showing the greatest distance from all and did not cluster with anyone because have atypically low frequencies of haplogroup H (20%) and J (5%) for a European population, while Lemkos are closest to the Czech and Romanian (0.17) population, and Hutsuls closest to the Croatian (0.11) and Ukrainian (0.16) population. The 2014 Y DNA studies of 200 Pannonian Rusyns in the region of Vojvodina, Serbia, found they mostly belong to haplogroup R1a (43%), I2 (20%), E V13 (12.5%), and R1b (8.5%), while I1, G2a, J2b, N1 between 2.5 and 4.5%, and J1, T, and H only in traces of less than 1%. They cluster closest to the Ukrainian and Slovakian population, "providing evidence for their genetic isolation from the Serbian majority population". The 2015 Y DNA study of 150 men from Zakarpattia and Chernivtsi Oblast (Bukovina), found they mostly belong to R1a1a1*(М198), I2a (Р37.2), R1a1a1 (М458) ranging around and less than 30%, with E1b1b1a1 (M78), R1b1b2 (M269), and I1 (М253) ranging between 4 14%. The sampled population is most similar to other Ukrainians, while the Bukovina population slightly "differs from the typical Ukrainian population" because it has the highest percentage of I2a (>30%) and the lowest percentage of R1a (30%) in Ukraine. Bukovina's percentage of I2 is similar to near Moldovan and Romanian population, while the highest percentage is among South Slavs in Western Balkans. It was concluded that although bordered by diverse nations, the Carpathians seemingly were a barrier decreasing gene flow southward of N1c (М178), R1a (М198) from the region, and northward of E1b (М78), R1b (М269), J (М304) and G (М201) to the region.
Ерте тарих
"Русин" атауын барлық шығыс славяндар 11 ғасырдан бері қолданып келеді, оның бастауы 9-шы ғасырдың соңынан 13-шы ғасырдың басына дейін болған Киев Русі саяси бірлестігімен этникалық байланысын көрсетеді. Карпат русиндері, украиндықтар (бұрын русиндер немесе Кіші Ресейліктер деп аталған), белорустар (бұрын Ақ Ресейліктер деп аталған) және ресейліктер (Ұлы Ресейліктер) – русичтердің, яғни Русь халқының, атасы болып табылады. Бұл Шығыс славяндары ғасырлар бойы басқа халықтармен араласып, оның ішінде оңтүстікте ирандықтармен, кейін германдықтармен, батыста балтық халықтарымен, шығыста фин және түркі халықтарымен біріккен. Ғасырлар өте келе, бұл шала байланысты халықтар әртүрлі саяси және экономикалық орталықтарды және жаңа аттарды қалыптастырды. Солтүстік Русь тұрғындары 17-шы ғасырға қарай Ұлы Ресейліктер деп белгілі болды. Батыстағы халық өзін белорустар деп, ал оңтүстіктегілер Кіші Ресейліктер (Малорус) деп атады. Кейіннен, 19-шы ғасырдың ортасында саяси қозғалыс ретінде басталып, көптеген Кіші Ресейліктер солтүстік Русьтегі Ұлы Ресейліктерден өзгешелену үшін "украин" терминін қолдана бастады. Осылайша, 20-шы ғасырдың ортасына қарай, алғашқы "Русь" немесе "Русин" атауы тек Карпат тауларында ғана сақталды. Русиндер 8-ші мен 17-шы ғасырлар аралығында солтүстіктен бірнеше толқындармен Карпат таулы аймағына қоныс аударды. Берег округіндегі 10-шы ғасырға жататын қабірлерден табылған қару-жарақ пен қаңқалар Киев Русінің құрылуына қатысқан норман викингтерінің де осы жерде болғанын көрсетеді. Дегенмен, 11-шы ғасырға дейін бұл таулы аймақ Киев Русі мен Венгрия патшалықтарының арасындағы сирек қоныстанған "Ешкімнің жері" шекарасы болып қала берді. 1241 жылы Карпат аймағы Шыңғыс ханның немересі Бату хан басқарған моңғол шапқындығына ұшырады, халық қырылып, ауылдар өртенді. Моңғолдар Мукачевоның солтүстігіндегі Верецкий өткелі арқылы аймаққа енді. 1395 жылы православиелік Русь князі Федор Кориатович, Новгород герцогының ұлы, солтүстіктен әскерлер мен олардың отбасыларын алып келіп, Карпаттың бос жатқан жерлерін қоныстандырды. Көшпендердің нақты саны белгісіз болғанымен, Кориатович пен оның серіктерінің келуі русиндер үшін маңызды кезең болды және аймақтың әкімшілік, шіркеу және мәдени жағдайларын жақсартты. Бұған Мукачево қамалын қақпалармен, бекіністермен, жұмысшылармен және шеберлермен нығайту, сондай-ақ Латорица өзенінде православие монастырын құру кірді.
The general usage of 'Rusyn' by all East Slavs dates back to over 11 centuries, its origin signifying the ethnic tie to the political entity of Kievan Rus', which existed from the late ninth to the early 13th century. The Carpathian Rusyns, Ukrainians (once called Ruthenians or Little Russians), Belarusians (once called White Russians) and Russians (Great Russians) are descendants of the Russichi, the people of Rus', that is East Slavs who mixed with other peoples over centuries, including in the south with Iranian and later with Germanic peoples, in the west with Baltic peoples, in the east with Finnish and Turkic peoples. Over the centuries these loosely affiliated peoples developed different political and economic centers as well as new names. The inhabitants of northern Rus' were known as Great Russians by the 17th century. The people in the west called themselves Belarusians and the people in the south were known as Malorussians (Little Russians). Later, in what began as a political movement in the mid 19th century, many Little Russians began using the term "Ukrainian" to distinguish themselves from the Great Russians in northern Rus'. So by the mid 20th century the original name Rus or Rusyn was retained only in the Carpathian Mountains. Rusyns settled in the Carpathian Mountain region in various waves of immigration from the north between the eighth and 17th centuries. Weapons and skeletons found in tombs in Bereg County from the 10th century era suggest that Norman Vikings (who played a role in the founding of Kiev Rus') were there as well. Even so, as late as the 11th century, this mountainous area was still a sparsely inhabited 'No Man's Land' border between the kingdoms of Kievan Rus' and Hungary. In 1241, the Carpathians fell to Mongol invasions led by Genghis Khan's grandson, Batu Khan, with populations exterminated and villages torched. The Mongols entered the region via the Veretski Pass, just to the north of Mukachevo. In 1395, Orthodox Rus' Prince Feodor Koriatovich, son of the Duke of Novgorod, brought with him from the north soldiers and their families to settle unpopulated Carpathian lands. While the actual number of immigrants is uncertain, the arrival of Koriatovich and his retinue was a milestone for the Rusyns, substantially improving the region's administrative, ecclesiastical and cultural aspects. This included building and fortifying Mukachevo Castle with cannons, a moat, workers and artisans, and the founding of an Orthodox monastery on the Latorytsia River.
Қазіргі тарих
1772 жылдан 1918 жылға дейін Карпат таулы аймағын Австрия-Мажарстан монархиясы басқарды. 19 ғасырда мадьяризацияның күшеюімен, кейбір білімді және зиялы русиндер үшін Будапештке көшу табиғи болды, ал өзге славяндық көзқарастағы зиялылар үшін Ресей империясы артықшылықты бағытқа айналды. Русиндер әрқашан ірі көрші мемлекеттердің ықпалында болған, бірақ 19 ғасырда ерекше этникалық ерекшелік пен әдеби тілді қадір тұтатын русин ұлттық қозғалысы құрылды. Русиндер арасындағы ең белсенді және жетекші топ – грек-католик дін қызметкерлері болды (Мукачево грек-католик епархиясы, Русь грек-католик шіркеуі, Ecclesia Ruthena unita-ның жалғасы). Бірнеше онжылдықтан кейін, 19 ғасырдың соңында экономикалық жағдай нашарлап, қысым күшейген кезде, 1870 жылдардың басында Америкаға русиндердің жаппай көші-қоны басталып кетті. 1899-1931 жылдар аралығында Эллис аралында 268 669 русин иммигранты тіркелді. Көпшілігі солтүстік-шығыс штаттарында қоныстанды, бірақ Русин елді мекендері Миннесота, Колорадо, Алабама, Вашингтон және Монтана сияқты алыс штаттарда да пайда болды. Сондай-ақ, Канадаға, Бразилияға және Аргентинаға да аз саны көшіп кетті. Русиндер Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі қысқа өмір сүрген мемлекет құрды: Лемко Русин Республикасы және Команча Республикасы. Осыған дейін Лемко Русин Республикасының негізін қалаушыларының кейбіреулері Батыс Украина Халық Республикасының болашақ президенті, прокурор Кост Левицкий тарапынан Талерхофта өлім жазасына кесіліп, түрмеге қамалды. Соғыс аралық кезеңде Чехословакиядағы русин диаспорасы өз мәдениетін дамыту үшін либералды жағдайларға ие болды (Польша мен Румыниядағы украиндармен салыстырғанда). Хуцул Степан Клочурак – Батыс Украина Халық Республикасымен бірігуді көздеген, бірақ венгр әскерлері басып алған Ясинядағы Хуцул Республикасының премьер-министрі болды. Кейін Клочурак Карпат Украинасының қорғаныс министрі болды. Русин халқының әртүрлі бөліктері әртүрлі саяси сын-қатерлерге тап болды. Бұрынғы монархияның мажар бөлігіне қарасты солтүстік-шығыс округтерде тұратындар Мажарстанның, Румынияның және Чехословакияның талаптарына тап болды. Ал бұрынғы Галиция және Лодомерия патшалығында тұратындар Польша мен Украинаның талаптарына тап болды. 1920-1930 жылдары русофил және украинофил русиндер арасында дау болды. Кеңес әскерлері Карпаттарды басып алды, ал 1945 жылы русиндердің этникалық отаны үш ел арасында бөлінді: батыс бөліктері Чехословакия мен Польшаға қосылды, ал шығыс бөлігі КСРО құрамына кіріп, ресми түрде Транскарпатия деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Транскарпатия Украинаның бір бөлігі деп жарияланды. Бұрынғы Югославияда русиндер ресми түрде ерекше ұлттық азшылық ретінде танылды және олардың құқықтық мәртебесі Сербия мен Хорватияның Югославия федеративтік бірліктерінде реттелді. Сербия Конституциясында (1963 жылы қабылданған), русиндер жеті (атап көрсетілген) ұлттық азшылықтың бірі ретінде белгіленді (82-бап), ал осы ереже сол жылы қабылданған Воеводинаның (Сербияның автономиялық провинциясы) Статутында да іске асырылды (32-бап). 1969 жылғы Конституциялық заңда русин тілі Воеводинадағы бес ресми тілдің бірі ретінде танылды (67-бап).
The Austro Hungarian monarchy controlled the Carpathians from 1772 to 1918. With the increased Magyarization in the nineteenth century, for some educated and intellectual Rusyns it was natural to move to Budapest, while for other Slavic minded intellectuals the Russian Empire became a favored destination. The Rusyns have always been subject to larger neighboring powers, but in the 19th century a Rusyn national movement was formed which emphasized distinct ethnic identity and literary language. The most active and leading stratum among Rusyns was Greek Catholic clergy (see Greek Catholic Eparchy of Mukachevo, Ruthenian Greek Catholic Church, a successor of Ecclesia Ruthena unita). A few decades later, when economic conditions and repression worsened in the late 19th century, massive emigration of Rusyns to America took place, beginning in the early 1870s. Between 1899 and 1931, Ellis Island listed 268,669 Rusyn immigrants. Most settled in the northeastern states, but Rusyn settlements also appeared in more far flung states such as Minnesota, Colorado, Alabama, Washington and Montana. Smaller numbers also emigrated to Canada, Brazil and Argentina. Rusyns formed two ephemeral states after World War I: the Lemko Rusyn Republic and Komancza Republic. Prior to this time, some of the founders of the Lemko Rusyn Republic were sentenced to death or imprisoned in Talerhof by the prosecuting attorney Kost Levytsky , future president of the West Ukrainian People's Republic. In the interwar period, the Rusyn diaspora in Czechoslovakia enjoyed liberal conditions to develop their culture (in comparison with Ukrainians in Poland or Romania). Hutsul Stepan Klochurak was a prime minister of Hutsul Republic centered in Yasinia that was seeking union with the West Ukrainian People's Republic, but was overran by the Hungarian troops, later Klochurak became a Defense Minister of Carpatho Ukraine. various parts of Rusyn people were faced with different political challenges. Those who lived in northeastern counties of the Hungarian part of the former Monarchy were faced with pretensions of Hungary, Romania, and Czechoslovakia. On the other hand, those who lived in the former Kingdom of Galicia and Lodomeria were faced with pretensions of Poland and Ukraine. In the 1920s and 1930s a dispute existed between Russophile and Ukrainophile Rusyns. The Soviets occupied the Carpathians, and in 1945 the Rusyn ethnic homeland was split among three countries, as western portions were incorporated into Czechoslovakia and Poland, while the eastern portion became part of the Soviet Union and was officially named Transcarpathia. After World War II, Transcarpathia was declared as a part of Ukrainia. In former Yugoslavia, Rusyns were officially recognized as a distinct national minority, and their legal status was regulated in Yugoslav federal units of Serbia and Croatia. In the Constitution of Serbia, that was adopted in 1963, Rusyns were designated as one of seven (explicitly named) national minorities (Article 82), and the same provision was implemented in the Statute of Vojvodina (an autonomous province in Serbia) that was adopted in the same year (Article 32). Further on, the Constitutional Law of 1969 regulated the position of Rusyn language as one of five official languages in Vojvodina (Article 67).
Жақында болған тарих
1990 жылы Кеңес Одағының таралуынан кейін Польшада және жаңадан құрылған Словакия мен Украинада русиндер үшін жаңа мүмкіндіктер ашылды. Украинаның Транскарпатия аймағындағы русиндер 1991 жылдың желтоқсан айында өзін-өзі басқару құқығы үшін дауыс берді. 89% сайлаушы қатысып, дауыс бергендердің 78% автономияны қолдады. Алайда, Одесса облысындағы орыс тілдес көпшілік ұқсас шешім қабылдағандықтан, Украина үкіметі бөлініп кетуден сескеніп, осы референдумды мойындаудан бас тартты. Аз ұлттардың құқықтары тұрғысынан, Украинадағы русиндердің өзін-өзі анықтауы және танылу мәселесі Еуропалық институттар мен Біріккен Ұлттар Ұйымының назарында болды. Елдік деңгейде русиндер (мемлекеттік және мәдени органдар тарапынан) украин халқының бір тобы ретінде қарастырылады. Осыған қарамастан, Украинаның Закарпатье облысы 2007 жылы облыстық мәжілістің қаулысымен русиндерді облыс шегінде "ерекше ұлт" деп мойындады. 20 ғасырдың соңында русиндерді украиндерден бөлек халық деп санайтын көптеген қоғамдық ұйымдар құрылды. 21 ғасырдың басында олар Сербия, Венгрия және Румыния парламенттерінде өкілдерге ие болды, өздерінің баспасөздерін шығарды, ал 2007 жылы Словакияның Прешов қаласында русь мәдениеті мұражайы ашылды. Бүгінде Еуропада шамамен 1,5 миллион русин тұрады деп есептеледі және Карпат аймағында русиндерді қолдайтын белсенді қозғалыс бар. Кейбір украин ұлтшылдары қазіргі "русин қозғалысының" Ресейдің экспансиялық мақсаттарына қызмет ететінін айтады.
After the breakup of the Soviet Union in 1990, new opportunities arose for Rusyns in Poland and in the newly formed countries of Slovakia and Ukraine. The Rusyns of the Transcarpathia region of Ukraine were able to vote in December 1991 for self rule. With an 89% voter turnout, 78% voted Yes to autonomy. But with the Russian majority in the Odesa region casting a similar vote, the Ukrainian government, fearing secession, has refused to honor this referendum. In terms of minority rights, the question of Rusyn self identification and recognition in Ukraine has been a subject of interest for European institutions, as well as the United Nations. Nationally, Rusyns are considered (by both state and cultural authorities) only a sub group of the Ukrainian people. In spite of this, Ukraine's Zakarpattia Oblast has recognized Rusyns as a "distinct nationality" within the oblast since a 2007 proclamation by its regional assembly. By the end of the 20th century there appeared many societies and organizations considering Rusyns as people separate from Ukrainians. By the early 21st century they had representatives in parliaments of Serbia, Hungary, and Romania, published their own press, and in 2007 the Museum of Ruthenian Culture was opened in Prešov, Slovakia. Today there are estimated to be approximately 1.5 million Rusyns in Europe and a healthy pro Rusyn movement exists in the Carpathians. Some Ukrainian nationalists have argued that the modern 'Rusyn movement' is in service of the expansionist aims of modern Russia.
Автономиялық және сепаратистік қозғалыстар
Бұл туралы Будапешттегі Русь этникалық азшылық кеңесінің президенті Жозефне Чсепанье Бардос ханым мәлімдеді. Русь халқының және Русь этникалық азшылық кеңесінің туы 2:1:1 пропорциясындағы үш түстік туар. Украиналық академик, тарих ғылымдарының докторы, Украина Ұлттық ғылым академиясының Саяси және этноұлттық зерттеулер институтының Ұлттық азшылықтар бөлімінің меңгерушісі Май Панчук, Совет Одағы тарағаннан кейін және 1991 жылғы Украина референдумы кезінде тек Закарпатье тұрғындарына Украина құрамында өздік басқару құқығына ие болу ниетін білдіретін қосымша сұрақ қойылғанын түсіндірді. Ресей 2002 жылғы Ресей халық санағының нәтижелері бойынша 2004 жылы русиндерді жеке этникалық топ ретінде мойындады және Украина үкіметі русиндер мен украиндер арасындағы этникалық шиеленістерді және сепаратизмді қоздыруда айыпталады. 2008 жылдың 7 маусымында Мукачево қаласында өткен Русиндердің бірінші Еуропалық конгресінен кейін 2-тарау, 110-бап бойынша қылмыстық іс қозғалды. Аталған конгресте Закарпатьенің мәртебесін "Карпаттың оңтүстігіндегі русиндердің аумағы" ретінде, конституциялық атауымен және өздік басқарумен қайта орнату танылды. 29 қазан күні Мукачеводағы 2-ші конгресте билік органдарына Субкарпат Русінің автономиясын тануға шақыратын меморандумға қол қойылды (1 желтоқсанға дейін). Сол күні "Коммерсант Украина" (украиналық басылым) газетінің хабарлауынша, Украина Қауіпсіздік қызметінің (СБУ) қызметкерлері Дмитрий Сидор мен Евгений Жупанды тексеруге шақырды. Олар 2008 жылдың маусымында қозғалған "Украинаның аумақтық тұтастығына қол сұғу туралы" қылмыстық іс бойынша куә ретінде СБУ-ға шақырылды. "Newsru" интернет-басылымының мәліметінше, 2008 жылдың басында Закарпатье русиндері Ресейден Субкарпат Рутенияның Украинадан тәуелсіздігін мойындауды сұрады. 2014 жылы орыс-украин соғысы басталған кезде, Субкарпат Рутения қозғалысының белсендісі, өзін Субкарпат Рутенияның премьер-министрі деп таныстырған Петро Хетско, Ресей Президентінен араласып, "Закарпатьенің Галициялық нацизмін бейтараптандыруға" көмектесуін өтінді. 1990 жылдардың ортасындағы саяси русинизмнің қалыптасу кезеңінде Кембридж университеті жүргізген зерттеуде, Закарпатье облысының ең белсенді русиндік мәдени және саяси қозғалыс орталықтары болған бес аймақтағы халықтың тек тоғыз пайызы ғана русин этникалық тобына жататыны анықталды. Қазіргі уақытта украиндық халық санағына сәйкес, жергілікті тұрғындардың 99% астамы өзін украиндер деп санайды. (1991 жылдан бергі украиндық халық санағының көрсеткіштері нақтырақ болу үшін жергілікті деректерге сүйене отырып түзетілген). Ол монах болғанға дейін ежелгі Русь князі Борисқа қызмет еткен. Мұса және оның бауырлары Ефрем мен Георгий туралы әңгімелер белгілі "Бастапқы жылнамада" жазылған. Сондай-ақ, осы кезеңде Киев Русінің ежелгі ән-күйімен тығыз байланысты және оның элементтерін сақтаған бірегей Карпат шіркеуі – Простопиние (жай ән) пайда болды. 600 жылдан астам уақыт бойы Карпатта православие шіркеуі ғана болды. Бірақ сол кездегі биліктегі Австро-Венгрия империясының күшейген ықпалымен православие дін қызметкерлерінің мәртебесі уақыт өте келе крепостной шаруалардың мәртебесіне дейін төмендеді, тіпті Мукачево епископы да венгр феодалдарының ықпалында болды. Өз жағдайларын жақсарту үшін кейбір православие дін қызметкерлері католиктердің қол астында жаңа шіркеу құруға тырысты. 1614 жылы Красный Брид монастырында осы мақсатпен 50 дін қызметкері жиналды, бірақ православие жамағаты наразылық білдіріп, жиынды таратып жіберді. 1630 жылдары епископ Василий Тарасович жасаған екінші әрекет те сәтсіз аяқталды. Соңында 1646 жылдың сәуір айында епископ Парфений Петрович Рим папасына адал болуға ант берген бірнеше жүз дін қызметкерінің ішіндегі 63-інің жиналысын өткізді. Олардың қол қойған құжаты Ужгород униясы деп аталды, нәтижесінде грек-католик шіркеуі құрылды. Бұл жаңа шіркеуге Австро-Венгрия империясынан материалдық көмек көбейтілді, сонымен қатар Шығыс обрядтарының дәстүрлерін сақтауға, оның ішінде дін қызметкерлерінің үйленуіне рұқсат берілді. Осыдан бастап, 1721 жылға дейін, батыс округтердегі соңғы православие дін қызметкерлері унияға қосылғанға дейін, русиндердің екі епископы болды – біреуі грек-католик, біреуі православиелік. Шығыс Берег және Марамарос округтеріндегі кейбір дін қызметкерлері 1745 жылға дейін православие дінін ұстанды.
According to Mrs Jozsefne Csepanyi Bardos, the president of the Ruthenian Ethnic Minority Council in Budapest Capital. The flag of the Ruthenians of the World and the Ruthenian Ethnic Minority Council is a tricolour in a 2:1:1 ratio. Ukrainian academician, doctor of historical sciences, head of department of National Minorities of the National Academy of Sciences of Ukraine Institute of Political and Ethno national research, May Panchuk explained that soon after dissolution of the Soviet Union and during the 1991 Ukrainian referendum, there was provided additional question for Zakarpattia residents only whether they wish to obtain a self governed territory within Ukraine. Russia has, as a result of the Russian census of 2002, recognized the Rusyns as a separate ethnic group in 2004, and has been accused by the Ukrainian government of fueling ethnic tensions and separatism among Rusyns and Ukrainians. A criminal case under Part 2, Art. 110 of the Ukrainian Criminal Code was initiated after the 1st European Congress of Rusyns took place in Mukachevo on June 7, 2008. At that particular congress the reinstatement of the Zakarpattia's status as special "territory of Rusyns to the south of the Carpathians" with self government under the constitutional name Subcarpathian Rus was recognized. On October 29, at the 2nd congress in Mukachevo, a memorandum was signed calling for the authorities to recognize the Subcarpathian Rus autonomy (by December 1). That same day, according to the Kommersant Ukraine (Ukrainian edition) agents of the Security Service of Ukraine (SBU) questioned Dmytro Sydor and Yevgeniy Zhupan. They were summoned to SBU as witnesses in a criminal case "on the infringement on territorial integrity of Ukraine" initiated in June 2008. According to internet publisher "Newsru", earlier in 2008 the Zakarpattia Rusyns appealed to Russia to recognize independence of Subcarpathian Ruthenia from Ukraine. In 2014 with the start of the Russo Ukrainian War, an activist of the Subcarpathian Ruthenia movement named Petro Hetsko, who claims to be prime minister of the Subcarpathian Ruthenia, asked the President of Russia to intervene and help "neutralize Galician Nazism in Zakarpattia". Research conducted by the University of Cambridge during the height of political Rusynism in the mid 1990s that focused on five specific regions within the Zakarpattia Oblast having the strongest pro Rusyn cultural and political activism, found that only nine percent of the population of these areas claimed Rusyn ethnicity. In the present day, according to the Ukrainian census, most – over 99% – of the local inhabitants consider themselves to be Ukrainians. (Ukrainian census numbers inflated since 1991 refer to local ones for accuracy). who prior to becoming a monk served Boris, the prince of Ancient Rus'. Moses and his brothers Efrem and Georgii stories are recorded in the noted Primary Chronicle. Also originating from this time is the unique Carpathian church Prostopinije (Plain Chant), which is closely related to the ancient chant of Kievan Rus' and has even preserved elements of it. For over 600 years, the Orthodox Church was the only Rusyn church in the Carpathians. But under the growing influence of the then ruling Austro Hungarian Empire, Orthodox clergy were reduced over time to the legal status of peasant serfs, and even the bishop of Mukachevo was at the mercy of the Hungarian lords. To improve their condition, some Orthodox priests attempted to form a new church under the Catholics. In 1614, 50 priests convened at the Krasni Brid Monastery with this intent, but a crowd of Orthodox protested and dispersed the group. A second attempt in the 1630s under Bishop Vasyl Tarasovych also failed. Finally in April 1646, Bishop Parfenii Petrovich was able to convene a meeting of 63 (out of a few hundred) priests who pledged their allegiance to the Pope of Rome. Their signed document became known as the Union of Uzhhorod, resulting in the formation of the Greek Catholic Church. This new Church was given greater material assistance from the Austro Hungarian Empire while being allowed to maintain their Eastern Rite traditions, including married priests. From that time, the Rusyns had two bishops, one Greek Catholic and one Orthodox, until 1721 when the last remaining Orthodox priests in the western counties accepted the Union. Some priests in the eastern counties of Bereg and Maramaros remained Orthodox until 1745.