Кокос қызы – Хайнувеле аңызы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Индонезия мифологиясының кейіпкері

Хайнувеле, "Кокос қызы", Индонезияның Малуку аралдарындағы Серам аралының Вэмель және Алуне халықтарының фольклорындағы тұлға. Оның әңгімесі – пайда болу мифі. Хайнувеле мифін неміс этнологы Адольф Э. Дженсен Фробениус институтының 1937–1938 жылдар аралығында Малуку аралдарына жасаған экспедициясынан кейін жазбаға алды. Дінге құрбан шалу туралы зерттеулері барысында осы мифті зерттеу Дженсенді этнологияда Дема құдайлығы тұжырымдамасын енгізуге жетеледі. Жозеф Кэмпбелл алғаш рет Хайнувеле жыр-дастанын "Құдайдың бетперделері" атты еңбегінде ағылшын тіліндегі оқырмандарға баяндады.

Аңыз

Бір күні Амета есімді адам аң аулап жүргенде, Серамда бұрын-соңды көрілмеген кокос табылды, ол жабайы шошқаның тісіне ілігіп қалған еді. Банандардан пайда болған Батыс Серам халқының тоғыз түпкі атасының бірі болған Амета кокосты үйіне әкеп қойды. Сол түні оған түс көрініп, кокосты жерге отырғызуды бұйырды. Амета солай істеді, көшік күннің ішінде кокос биік ағашқа айналып, гүл жақты. Амета шырын алу үшін гүлдерін кесуге көтерілді, бірақ осы кезде саусағын кесіп алды, қан гүлге тамды. Тоғыз күннен кейін Амета сол гүлдің орнында «Кокос бұтағы» деген мағына беретін Хаинувеле есімді қызды тапты. Ол оны саронгқа орап үйге алып келді. Қыз таңғаларлықтай жылдам өсіп, бойға жетті. Хаинувеленің ерекше қабілеті болды: ол дәрет жасағанда құнды заттарды шығарып тастайтын. Осының арқасында Амета өте байыды. Хаинувеле Тамен Сива деген жерде тоғыз түнге созылатын биге қатысты. Бұл биде қыздар ерлерге арек жаңғағын таратуы керек еді. Хаинувеле де солай жасады, бірақ ер адамдар одан арек жаңғағын сұрағанда, ол оларға өз денесінен шығара алатын құнды заттарды берді. Ол оларға күн сайын үлкен әрі қымбат нәрселер сыйлады: алтын сырғалар, маржан, фарфор ыдыстар, балталар, мыс сандықтар мен гонгтар. Басында ерлер қуанды, бірақ біртіндеп Хаинувеленің ісі керемет екенін түсінді, қызғаныштан тоғызыншы түнде оны өлтіруге шешім қабылдады. Кезекті билерде ерлер би алаңының ортасындағы әйелдерді айналып жүрді, соның ішінде Хаинувелені де айналып, оған сыйлықтар берді. Тоғызыншы түнге дейін ерлер би алаңының ортасында шұңқыр қазып, Хаинувелені бөліп алып, би кезінде оны одан әрі итеріп, шұңқырға құлатты. Олар қыздың айқайын топырақпен көміп, әндерімен жапты. Осылайша Хаинувеле тірідей жерленді, ал ерлер топырақ үстінде билеп, оны қатты басты. Амета Хаинувелені сағынып, оны іздеуге шықты. Ол оракул арқылы оның басына келген оқиғаны біліп, мәйітін қазып шығып, денесін бөлік-бөлік етіп, ауылдың әр жеріне жерледі. Осы бөліктерден түрлі пайдалы өсімдіктер өсіп шықты, соның ішінде түбірлер де өсті, содан бері Индонезия халқы осы өсімдіктерден тамақтанады. Амета Хаинувеленің кесілген қолдарын адамдар үстінен билік жүргізетін құдай, мула Сатенге әкеп берді. Ол осы қолдармен оған спираль тәрізді қақпа салды, барлық адамдар осы қақпадан өтуі керек еді. Осы қақпадан өте алмайтындар жаңа жануарларға немесе арбақтарға айналады. Сатинаның өзі жер бетінен кетіп, өлгендер әлеміне билік құруға кірісті. Патасива – Вемле және Алуне халқының біріккен тобы.

While hunting one day a man named Ameta found a coconut, something never before seen on Seram, that had been caught in the tusk of a wild boar. Ameta, who was part of one of the original nine families of the West Ceram people who had emerged from bananas, took the coconut home. That night, a figure appeared in a dream and instructed him to plant the coconut. Ameta did so, and in just a few days the coconut grew into a tall tree and bloomed. Ameta climbed the tree to cut the flowers to collect the sap, but in the process slashed his finger and the blood dropped onto a blossom. Nine days later, Ameta found in the place of this blossom a girl whom he named Hainuwele, meaning "Coconut Branch". He wrapped her in a sarong and brought her home. She grew to maturity with astonishing rapidity. Hainuwele had a remarkable talent: when she defecated she excreted valuable items. Thanks to these, Ameta became very rich. Hainuwele attended a dance that was to last for nine nights at a place known as Tamene Siwa. In this dance, it was traditional for girls to distribute areca nuts to the men. Hainuwele did so, but when the men asked her for areca nuts, she gave them instead the valuable things which she was able to excrete. Each day she gave them something bigger and more valuable: golden earrings, coral, porcelain dishes, bush knives, copper boxes, and gongs. The men were happy at first, but gradually they decided that what Hainuwele was doing was uncanny and, driven by jealousy, they decided to kill her on the ninth night. In the successive dances, the men circled around the women at the center of the dance ground, Hainuwele amongst them, who handed out gifts. Before the ninth night, the men dug a pit in the center of the dance ground and, singling out Hainuwele, in the course of the dance they pushed her further and further inward until she was pushed right into the pit. The men quickly heaped earth over the girl, covering her cries with their song. Thus Hainuwele was buried alive, while the men kept dancing on the dirt stomping it firmly down. Ameta, missing Hainuwele, went in search for her. Through an oracle he found out what had happened, then he exhumed her corpse and cut it into pieces which he then re buried around the village. These pieces grew into various new useful plants, including tubers, giving origin to the principal foods the people of Indonesia have enjoyed ever since. Ameta brought Hainuwele's cut arms to mulua Satene, the ruling deity over humans. With them, she built for him a gate in spiral shape through which all men should pass. Those who would be able to step across the gate would remain human beings, although henceforward mortal, becoming divided into Patalima (Men of the five) and Patasiwa (Men of the nine). Those unable to pass through the threshold became new kinds of animals or ghosts. Satene herself left the Earth and became ruler over the realm of the dead. Patasiwa is the group to which both the Wemale and the Alune people belong.

Дема құдай мифы

Хайнувеле табиғат ортасына, адамдардың күнделікті шаруаларына және әлеуметтік құрылымдарға мән беру арқылы түсіндірілетін жаратылыс мифы ретінде қарастырылуы мүмкін. Мифте рухтар мен өсімдіктер жаратылады, сондай-ақ адамзаттың өлім-жітімге ұшырауы мен Уемале этносы ішіндегі тайпалық бөліністердің қалыптасуына түсінік беріледі. Дженсен Хайнувеле бейнесін Дема құдайымен байланыстырады. Дженсеннің сөзіне сүйенсек, Дема құдайына сенім, аңшы-жинаушы мәдениеттеріне қарағанда, негізгі өсімдік шаруашылығына негізделген мәдениеттерге, сондай-ақ астық өсірумен айналысатын күрделі ауыл шаруашылығы мәдениеттеріне тән. Дженсен Дема құдайларына табынуды әлемдік көптеген мәдениеттерде кездестіреді. Оның пікірінше, бұл сенім адамзат тарихының ерте кезеңіндегі неолит революциясынан бастау алады. Дема құдайларының ерекше белгісі – оларды ертедегі өлмейтін адамдар (Дема) өлтіріп, денелерін бөлік-бөлік етіп шашып немесе жерлейді. Дженсен "Хайнувеле кешені" деп аталатын негізгі үлгінің нұсқаларын тапты, онда ритуалдық кісі өлтіру мен жерлеу арқылы адамдардың күн көрісіне айналған түйіршікті дақылдар пайда болады, бұл үлгі Оңтүстік-Шығыс Азия және басқа да аймақтарда кең таралған. Ол тамырлы дақылдарды қолданумен байланысты ауыл шаруашылығының алғашқы дәуіріндегі мифтерді Азияда және одан тыс аймақтардағы күріштің аспаннан ұрлануы туралы мифтермен салыстырды, мұндай мифтер астық дақылдарын өсірушілердің арасында жиі кездеседі. Бұл ауыл шаруашылығы тарихындағы екі әртүрлі дәуір мен мәдениетті көрсетеді. Алғашқысы азық-түлік өндіруді ашқан кезде Австралия аборигендері сияқты аңшы-жинаушы қоғамдардың тотемистік мифтерін өзгертті, бұл мифтер Жерден пайда болған Дема құдайына бағышталған, ал кейінірек астық дақылдарын өсіруші мәдениеттерде көктегі құдайға табыну кеңінен таралды. Дженсен 1963 жылы жарық көрген "Миф және алғашқы халықтар арасындағы культ" атты еңбегінде осы және басқа да тұжырымдардың мәдени-тарихи маңыздылығын зерттеді. Дема құдайына табыну жаңа өмірдің тууы өліммен байланысты екенін көрсетеді. Осыған байланысты Дженсен Вемле халқының "Маро биі" сияқты кейбір рәсімдерінде Хайнувеле мифінің көптеген элементтері кездесетінін атап көрсетеді. Осылайша, миф пен ритуал мағыналық бірлікте құрылған. Алайда, соңғы зерттеулер Хайнувеле оқиғасының контекстінде "Дема құдайы" терминін қолдануға қарсы тұрады. Олар аңызды жаратылыс мифы ретінде анықтаумен келіспейді, оны шығу мифы ретінде қарастыруды ұсынады. Мәдени морфологиялық тұрғыдан алғанда, Дема құдайы идеясы күмәнді көрінеді. Дженсен өте алыс жерлерде орналасқан әртүрлі мәдениеттердің ұқсас мифтері арасында байланыс бар екенін болжайды. Алайда, бұл салыстырулар археологиялық немесе эмпирикалық деректермен расталмайды. Сонымен қатар, Серам аралының жергілікті тұрғындары арасында мифтің әртүрлі нұсқалары бар, онда "сыйлық" әйел өзінің етеккір қаннан және/немесе кіндігінен (яғни, нәжіс емес, кіндігінен) азық-түлік, сагу және құнды заттарды жасайды. Кейбір нұсқаларда етеккір қан осы заттардың жерден шығуына мүмкіндік берген. Ол табылған кезде сагу крахмалын өндіретін "түпкі" ағашқа (похон сагеру; қант пальмасы Аренга пинната) айналды. Бұл біршама ерекше, өйткені Metroxylon sagu негізінен крахмал өндіру үшін қолданылады, бұл Малука халқының ең маңызды крахмал тағамының бірі. Metroxylon сонымен қатар үйлердің қабырғаларын, едендерін және шатырларын салуға арналған пальма жапырақтарын да береді. Ал Аренга пальмасы қант, тәтті және алкогольді сусындар, сондай-ақ сагу крахмалын өндіруге пайдалы.

Hainuwele can be understood as a creation myth in which the natural environment, the daily tasks of men, and the social structures are given meaning. In the myth, spirits and plants are created, and an explanation is provided for the mortality of mankind and the formation of tribal divisions within the Wemale ethnic group. Jensen identifies the Hainuwele figure with a Dema deity. According to Jensen, the belief in a Dema deity is typical of cultures based on basic plant cultivation as opposed to cultures of hunter gatherers, as well as complex agricultural cultures such as those based on the cultivation of grain. Jensen identifies the worship of Dema deities in the context of many different cultures worldwide. He assumes that it dates back to the Neolithic revolution in the early history of mankind. One of the main characteristics of Dema deities is that they are killed by early immortal men (‘Dema’) and hacked to pieces that are strewn about or buried. Jensen found versions of the basic pattern of what could be defined as "Hainuwele Complex," in which a ritual murder and burial originates the tuberous crops on which people lived, spread throughout Southeast Asia and elsewhere. He contrasted these myths of the first era of agriculture, using root crops, with those in Asia and beyond that explained the origin of rice as coming from a theft from heaven, a pattern of myth found among grain crop agriculturalists. These delineate two different eras and cultures in the history of agriculture itself. The earliest one transformed hunting and gathering societies' totemistic myths such as we find in Australian Aboriginal cultures, in response to the discovery of food cultivation, and centered on a Dema deity arising from the earth, and the later developing grain crop cultures centered on a sky god. Jensen explored the far reaching culture historical implications of these and other insights in his later work Myth and Cult among Primitive Peoples, published in 1963. The worship of a Dema deity implies that the creation of new life is inevitably attached to the end of life, to death. In light of this fact Jensen indicates that some rituals of the Wemale people, such as the “Maro dance,” include many elements of the Hainuwele myth. Therefore, myth and ritual were structured in a unity of meaning. Recent research,, however, disputes the use of the term Dema deity in the context of the Hainuwele story. It disagrees with the definition of the legend as a creation myth, preferring to define it as an origin myth. From the standpoint of cultural morphology, the idea of the Dema deity is already problematic. Jensen assumes a connection between highly dissimilar myths of different cultures located in areas that are separated by great distances. Moreover, these purported parallels are not supported by archaeological or empirical data. Additionally, among indigenous people in Seram, there are different versions of the origin myth in which the "magic" female secretly brought forth foodstuffs, sagu and valuable items from her menstrual blood and/or vagina (i. e., menstruated or born from her vagina rather than defecated)

Some versions suggest the menstrual blood allowed these items to emerge from the earth. When discovered, she turned into the "original" sago starch producing tree (pohon sageru; the sugar palm Arenga pinnata). This seems partly unusual as Metroxylon sagu is primarily used for starch extraction one of the most important starch staples of Malukans. Metroxylon also produces palm fronds and leaves for house construction of walls, floorings, and thatch. On the other hand, the Arenga palm is useful to produce sugar, sweet and alcoholic beverages, and sago starch.

Әлеуметтік-антропологиялық түсіндіру

Хайнувель мифін түсіндіруде антропологиялық аспектілерге көбірек мән берілді. Бұл Хайнувель атты қыздың нәжіс ішінде берген сыйлықтарының, пайдалы болғанымен, оларды алған адамдарды тазалықсыз қылғанын көрсетеді. Материалдық сыйлықтардың ерекше жолмен әкелінуі, мифте аталған барлық заттардың Серамда жасалмағанын, сондықтан 16 ғасырға дейін аралда болмағанын көрсетеді. Дегенмен, археологиялық дәлелдер Серам және Амбон аралдарында, сондай-ақ басқа Малука аралдарында 11-14 ғасырлардағы Сун-Юань династиясының тас керамикасы кең таралғанын көрсетеді; жасыл глазурьдалған «селадон» ыдыстар неке рәсімдерінде және дауларды шешуде ерекше маңызға ие болды. Осы түсіндірулердің көптегені күмәнді. Кейбір жергілікті нұсқалар жалпы тұжырымдас келеді, бірақ маңызды айырмашылықтар бар. Жергілікті мамандар оң, бейтарап және теріс түрлі түсіндірулер ұсынды. Сонымен қатар, Дженсеннің бастапқы аудармалары мен түсіндірмелері (немесе басқалардың кейінгі түсіндірмелері) толыққанды дұрыс болмауы және/немесе Серам аралының жекелеген бөліктеріндегі, немесе бүкіл Серам аралындағы, немесе Орталық Малукадағы көрші аралдардағы әртүрлі әлеуметтік топтар мен халықтарды бірыңғай мәдени бірлік ретінде бейнелеуде сұрақ тудыруы мүмкін.