Кіріспе
1973 жылы Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ арасындағы Вьетнам соғысын аяқтау жөніндегі келісімдер, Камбоджа-Вьетнам соғысының ресми түрде аяқталуына қатысты келісімдер. Париж бейбіт келісімдері, ресми түрде Вьетнамдағы соғысты тоқтату және бейбітшілікті қалпына келтіру туралы келісім (Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam) 1973 жылғы 27 қаңтарда Вьетнамда бейбітшілік орнату және Вьетнам соғысын аяқтау мақсатымен қол қойылды. Келісімге Демократиялық Вьетнам Республикасы (Солтүстік Вьетнам), Вьетнам Республикасы (Оңтүстік Вьетнам), АҚШ және Оңтүстік Вьетнам Республикасының Уақытша революциялық үкіметі (PRG), Оңтүстік Вьетнам коммунистерін ұсынушы, қол қойды. АҚШ-тың жердегі әскерлері 1969 жылдан бастап Вьетнамнан шыға бастады және шығу кезінде моральдық жағдайы нашарлап, қиындықтарға тап болды. 1972 жылдың басына қарай қалғандарының соғысқа қатысуы минималды болды. Соңғы американдық жаяу әскер батальондары 1972 жылдың тамызында шығарылды. Оңтүстік Вьетнамнан көптеген әуе және теңіз күштері, сондай-ақ кеңесшілер де сол кезде шығарылды, бірақ Оңтүстік Вьетнамда орналасқан емес әуе және теңіз күштері соғыста маңызды рөл атқаруын жалғастырды. Париж келісімі АҚШ-тың қалған күштерін шығарды. АҚШ-тың тікелей әскери араласуы тоқтатылды және үш тараптың арасындағы ұрыс-керіс уақытша, бір күнге тоқтады. Келісім АҚШ Сенатынан ратификацияланбады. Келісімге әкелген келіссөздер 1968 жылы басталды, бірақ олардың жүзеге асуына көп кешігулер кедергі келтірді. Келісімнің нәтижесінде Халықаралық бақылау комиссиясы (ICC) Канада, Польша, Венгрия және Индонезиядан құралған Халықаралық бақылау және қадағалау комиссиясымен (ICCS) алмастырылды, олар келісімді бақылауға жауапты болды. Келісімнің негізгі келіссөзшілері АҚШ-тың Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер және Солтүстік Вьетнамның саяси бюро мүшесі Ле Дюк То болды. Екеуі де 1973 жылғы Нобель бейбіт сыйлығымен марапатталды, бірақ Ле Дюк То оны қабылдаудан бас тартты. Келісімнің шарттары Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам күштері тарапынан бірден және жиі бұзылды, бірақ АҚШ тарапынан ресми жауап келмеді. 1973 жылдың наурыз айында ашық шайқастар басталды, ал жыл соңына қарай Солтүстік Вьетнамның шабуылдары олардың аумағын кеңейтті. Екі жылдан кейін, 1975 жылғы 30 сәуірде Солтүстік Вьетнамның ірі шабуылы Оңтүстік Вьетнамды басып алды, ал 1954 жылдан бері бөлініп келген екі ел 1976 жылғы 2 шілдеде Вьетнам Социалистік Республикасы ретінде қайта бірікті. Келіссөздердің бір бөлігі француз суретшісі Фернан Лежердің бұрынғы резиденциясында өтті, ол оны Франция коммунистік партиясына мұра етіп қалдырды. Үйдің көшесіне екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вьетнамдағы француз күштеріне басшылық еткен Филипп Леклер де Отклок аты берілді.
the treaties marking the official end of the Cambodian–Vietnamese War
The Paris Peace Accords , officially the Agreement on Ending the War and Restoring Peace in Viet Nam (Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam), was a peace agreement signed on January 27, 1973, to establish peace in Vietnam and end the Vietnam War. The agreement was signed by the governments of the Democratic Republic of Vietnam (North Vietnam); the Republic of Vietnam (South Vietnam); the United States; and the Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Vietnam (PRG), which represented South Vietnamese communists. US ground forces had begun to withdraw from Vietnam in 1969, and had suffered from deteriorating morale during the withdrawal. By the beginning of 1972 those that remained had very little involvement in combat. The last American infantry battalions withdrew in August 1972. Most air and naval forces, and most advisers, also were gone from South Vietnam by that time, though air and naval forces not based in South Vietnam were still playing a large role in the war. The Paris Agreement removed the remaining US forces. Direct U. S. military intervention was ended, and fighting between the three remaining powers temporarily stopped for less than a day. The agreement was not ratified by the U. S. Senate. The negotiations that led to the accord began in 1968, after various lengthy delays. As a result of the accord, the International Control Commission (ICC) was replaced by the International Commission of Control and Supervision (ICCS), which consisted of Canada, Poland, Hungary, and Indonesia, to monitor the agreement. The main negotiators of the agreement were U. S. National Security Advisor Henry Kissinger and the North Vietnamese Politburo member Lê Đức Thọ. Both men were awarded the 1973 Nobel Peace Prize for their efforts, but Lê Đức Thọ refused to accept it. The agreement's provisions were immediately and frequently broken by both North and South Vietnamese forces with no official response from the United States. Open fighting broke out in March 1973, and North Vietnamese offensives enlarged their territory by the end of the year. Two years later, a massive North Vietnamese offensive conquered South Vietnam on April 30, 1975, and the two countries, which had been separated since 1954, united once more on July 2, 1976, as the Socialist Republic of Vietnam. Part of the negotiations took place in the former residence of the French painter Fernand Léger; it was bequeathed to the French Communist Party. The street of the house was named after Philippe Leclerc de Hauteclocque, who had commanded French forces in Vietnam after the Second World War.
Алғашқы тұйықталулар
Нью-Гэмпшир штатындағы сайлауда соғысқа қарсы кандидат Юджин Маккартидің күшті көрсеткенінен кейін, 1968 жылдың наурыз айында АҚШ президенті Линдон Б. Джонсон Солтүстік Вьетнамның солтүстік бөлігіндегі бомбалау операцияларын тоқтатты (Rolling Thunder операциясы), Ханойды (инсургенцияның ошағы деп саналған қала) келіссөздерді бастауға ынталандыру үшін. Бірақ кейбір дереккөздер 1968 жылдың 31 наурызында жарияланған бомбалауды тоқтату туралы шешімнің Нью-Гэмпширдегі оқиғаларға емес, Ақ үй ішіндегі жағдайға және президенттің қорғаныс министрі Кларк Клиффорд пен басқа кеңесшілерімен болған әңгімелерге байланысты екенін айтады. Одан кейін Ханой бомбалауды толығымен тоқтатуға келісті, және екі тараптың өкілдері Парижде кездесуге күнді белгіледі. Тараптар алғаш рет 10 мамырда кездесті, делегацияларды Сюань Тхуи басқарды, ол келіссөздер барысында Солтүстік Вьетнам делегациясының ресми жетекшісі болып қала берді, ал АҚШ-тың елшісі У. Аверелл Харриман қатысты. Бес ай бойы келіссөздер тоқтап тұрды, себебі Солтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамға жасалған барлық бомбалауды тоқтатуды талап етті, ал АҚШ тарапы Солтүстік Вьетнамның Оңтүстік Вьетнамдағы деэскалацияға келісуін сұрады. Тек 31 қазанда Джонсон әуе шабуылдарын тоқтатуға келісті, содан кейін ғана маңызды келіссөздер басталды. Тиімді келіссөздер жүргізуге кедергі келтірген ең үлкен мәселе – Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнамның Ұлттық азаттық фронты (NLF, немесе Вьетконг) Оңтүстік Вьетнам үкіметін мойындаудан бас тартқандығы болды, ал Сайгон үкіметі де NLF-тің заңдылығын мойындауға құлықсыздық танытты. Харриман бұл дауды Солтүстік Вьетнам мен АҚШ ресми тараптар болып табылатын жүйе құру арқылы шешті. NLF өкілдері Оңтүстік Вьетнам мойындамаса да Солтүстік Вьетнам командасына қосыла алатын болды, ал Сайгон өкілдері АҚШ одақтастарымен бірікті. Конференцияда қолданылатын үстелдің пішіні туралы да пікір таласы болды. Солтүстік тарап барлық тараптардың, соның ішінде NLF өкілдерінің де маңыздылығы жағынан "тең" болып көрінетін дөңгелек үстелді ұсынды. Оңтүстік Вьетнамдықтар тек тіктөртбұрышты үстел ғана қақтығыстың екі жағын көрсете алатынын айтты. Ақырында, екі тарап келісімге келді: солтүстік және оңтүстік үкіметтерінің өкілдері дөңгелек үстелге отырады, ал қалған тараптардың өкілдері олардың айналасындағы жеке шаршы үстелдерге орналасады.
Келіссөздер мен Никсонның сайлау науқаны
Брайс Харлоу, Эйзенхауэр әкімшілігінің бұрынғы Ақ үй қызметкері, "Ақ үйде қос агентім жұмыс істейді, мен Никсонды хабардар еттім" деп мәлімдеді. Харлоу мен Генри Киссинджер (екі науқанмен де байланысы бар және алдағы сайлауда Хэмфри немесе Никсон әкімшілігінде жұмыс істеуге кепілдік алған) Джонсонның "бомбалауды тоқтатуын" жеке-жеке болжады. Демократ сенатор Джордж Сматхерс президент Джонсонға "сайлауды Хэмфриге ұту үшін күш жіберілгені туралы әңгіме тарады. Никсонға бұл туралы айтылды" деді. Никсон көрнекті қытай-американдық саясаткер Анна Ченнольдты өзінің "Тьиу мырзаға байланыс арнасы" ретінде тағайындады; Ченнольд келісті және Джон Митчеллге Тьиудың бейбіт келіссөздерге қатысуға ниеті жоқ екенін үнемі хабарлады. 2 қарашада Ченнольд Оңтүстік Вьетнам елшісіне: "Мен қазір ғана Альбукеркидегі жетекшімнен естідім, ол өзінің жетекшісі [Никсон] жеңіске жетеді дейді. Сендер де басшыларыңа [Тьиуға] тағы біраз күте тұру керегін айтыңдар" деді. Джонсон бұл туралы Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) арқылы біліп, Никсонның "қолы қанға батқан" және Сенаттағы азшылық көшбасшысы Эверетт Дирксеннің Джонсонпен келісіп, мұндай әрекеттің "сатқындық" екенін айтқанына ашуланды. Қорғаныс министрі Кларк Клиффорд бұл әрекеттерді Логан заңының заңсыз бұзуы деп санады. Жауап ретінде Джонсон Никсонның сайлау штабының мүшелерінің телефондарын тыңдауға бұйрық берді. Даллек Никсонның күш-жігерінің "дегенмен, көп әсер етпегенін" жазды, себебі Тьиу келіссөздерге қатысуға дайын емес еді және сайлауға дейін келісімге келу мүмкіндігі аз болды; алайда, оның Харлоу мен Киссинджерден алған ақпаратты пайдалануы моральдық тұрғыдан күмәнді болды, ал вице-президент Хэмфридің Никсонның іс-әрекеттерін жарияламау шешімі "саяси адалдықтың сирек кездесетін ісі" болды.
Никсон әкімшілігі
1968 жылғы президент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін Ричард Никсон 1969 жылдың қаңтарында АҚШ президенті болды. Ол сол кезде АҚШ елшісі Харриманды Генри Кэбот Лоджға алмастырды, ал кейін ол Дэвид Брюске алмастырылды. Сол жылы Ұлттық Азаттық Майдан (ҰАМ) келіссөздерде үкіметтік мәртебе алу үшін Уақытша революциялық үкімет (УРҮ) құрды. Дегенмен, келісімге әкелген негізгі келіссөздер Бейбітшілік конференциясында өтпеді, олар 1969 жылдың 4 тамызында басталған Киссинджер мен Ле Дюк То арасындағы құпия келіссөздер барысында жүргізілді. Солтүстік Вьетнам үш жыл бойы АҚШ Оңтүстік Вьетнам президенті Тхюді биліктен алып тастап, Ханойға қанағаттанарлық адаммен ауыстыруға келіспесе, келісімге қол қойылмайтынын қатыстырып келді. Никсон мен Киссинджер ҰАМ қару күшімен құлата алмаған үкіметті құлату туралы келісімге қол қоюға құштар емес еді, бірақ Солтүстік Вьетнам тарапының талаптарының көлемі даулы болып қала береді. Тарихшы Мэрилин Б. Янг Ханойдың ұсынысының мазмұны, бастапқыда Тхюді алмастыруға рұқсат беру туралы өтініш ретінде ұсынылғаннан, Киссинджер тарапынан оны құлату талабы ретінде қате көрсетілгенін айтады.
Жетістік және келісім
1972 жылдың 8 мамырында Никсон Солтүстік Вьетнамға үлкен түсініктік көрсетіп, АҚШ әскери күшін шығару шарты ретінде атысты тоқтатуға келісетінін жариялады. Яғни, АҚШ Солтүстік Вьетнам дайын болмаса, Оңтүстік Вьетнамнан әскерін шығарып алатын еді. Бұл келісім соңғы қадамдардағы тұйыққа түскен жағдайды шешіп, келесі айларда келіссөздердің оңға басуына мүмкіндік берді. 1972 жылдың 8 қазанында маңызды жаңалық болды. Бұрын Солтүстік Вьетнамның Нгуен Хуэ шабуылы (Батыста Пасха шабуылы деп белгілі) күтілген нәтижені бермеді, нәтижесінде АҚШ «Лайнбеккер» операциясын жүргізді. Бұл операция Солтүстіктің Оңтүстікке жасаған шабуылын тоқтатты және Солтүстікке зиян келтірді. Сонымен қатар, Никсонның детантация саясатының арқасында АҚШ-тың Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынасы жақсарса, Солтүстік Вьетнам оқшауланып қалудан қорқып отырды, өйткені осы елдер Солтүстік Вьетнамның әскери күшін қолдап келді. Киссинджермен болған кездесуде То келіссөздердегі ұстанымын өзгертті, Сайгон үкіметі билікте қалуы мүмкін екенін және екі Оңтүстік Вьетнамдық тарап арасындағы келіссөздер түпкілікті келісімге әкелуі мүмкін екенін мойындады. 10 күн ішінде құпия келіссөздер аяқталып, соңғы нұсқасы жасалды. Киссинджер Вашингтонда баспасөз мәслихатын өткізіп, «бейбітшілік жақын» деп мәлімдеді. Алайда, тіпті құпия келіссөздер туралы хабардар болмаған Тхю, жаңа келісімнің жобасын алғаннан кейін Киссинджер мен Никсонға (Оңтүстік Вьетнамның келіссөздердегі позициясын жақсы білгендеріне қарамастан) ашуланып, маңызды өзгерістер енгізілмесе, келісімге қол қоймауға бел буды. Одан кейін ол радио арқылы бірнеше мәлімдеме жасап, ұсынылған келісімнің шын мәнінде нашар екенін айтты. Ханой бұл жағдайға таңырқап, Киссинджердің оларды пропагандалық амалға салғанына сенді. 26 қазанда Ханой радиосы келісім жобасының маңызды ережелерін жариялады. Бірақ 1965 жылдан бері соғыста АҚШ-тың жоғалтулары артып, американдық қоғамның соғысқа деген қолдауы төмендеді. 1972 жылдың соңына қарай Никсон әкімшілігіне соғыстан шығу үшін үлкен қысым көрсетілді. Осының салдарынан АҚШ Оңтүстік Вьетнамдық одақтасына Тию қалаған жеңілдіктерге қол жеткізе алмаса да, келісімге қол қоюға дипломатиялық қысым жасады. Никсон Оңтүстік Вьетнамға маңызды көмек көрсетуді жалғастыруға уәде берді және президент сайлауындағы сәтті жеңісінен кейін бұл уәдесін орындай алатынына сендірді. Тиюге өзінің адалдығын көрсету үшін Никсон 1972 жылдың желтоқсанында Солтүстік Вьетнамға қарсы «Лайнбеккер II» операциясын жүргізуге бұйрық берді. Никсон сондай-ақ «Enhance» және «Enhance Plus» операциялары аясында 1972 жылдың мамырынан желтоқсанына дейін АҚШ-тың әскери материалдарын және жабдықтарын Оңтүстік Вьетнамға беру арқылы оның әскери күштерін нығайтуға тырысты. Бұл операциялар Солтүстік Вьетнамды келіссөздер үстеліне ұстап тұруға және олардың келіссөздерден бас тартып, толық жеңіске жетуіне жол бермеуге бағытталған еді. Солтүстік Вьетнам үкіметі АҚШ-пен «техникалық» талқылауларды қайта бастауға келіскеннен кейін Никсон 30 желтоқсанда 20-шы параллельдің солтүстігіндегі бомбалауды тоқтатуға бұйрық берді. АҚШ келісімге келмей, Оңтүстік Вьетнамды тастап кететінін айтқан Никсоннан кейін Тиюдің бас тартуға мүмкіндігі болмады. 1973 жылдың 15 қаңтарында Никсон Солтүстік Вьетнамға қарсы шабуылдық әрекеттерді тоқтату туралы жариялады. Киссинджер мен То 23 қаңтарда тағы да кездесіп, үш ай бұрынғы жобамен бірдей келісімге қол қойды. Келісімге ресми делегациялардың басшылары 1973 жылдың 27 қаңтарында Париждегі «Маджестик» қонақ үйінде қол қойды.
Бағалау
Фин тарихшысы Юсси Ханхимакидің айтуынша, оны оқшаулаған үшбұрыш дипломатия салдарынан Оңтүстік Вьетнам "назардағы құлдырауын дерлік қамтамасыз ететін келісімді қабылдауға басымдық таңылды". Келіссөздер кезінде Киссинджер АҚШ келісімге қол қойылғаннан кейін 18 айдың ішінде әскери тұрғыдан араласпайтынын, бірақ одан бұрын араласу мүмкіндігін айтты. Вьетнам соғысы тарихнамасында бұл "жеткілікті уақыт аралығы" деп аталады.