Солтүстік жыланбас балығының таралуы және экологиясы

Кіріспе

Балық түрлері

Солтүстік жыланбас (Channa argus) – Қытай, Ресей, Солтүстік Корея және Оңтүстік Кореяда табиғи түрде өсетін, Шығыс Азияға тән жыланбас балықтарының бір түрі. Олардың табиғи ареалы Сібір мен Маньчжуриядағы Амур өзені алабынан басталып, Хайнанға дейін созылады. Осы себепті, солтүстік жыланбас әлемнің түкпір-түкпіріне экспортталды және Орталық Азия мен Солтүстік Америкада бейімделуге қол жеткізді, жаңадан келген популяцияларды құрды.

Мінез-құлық

Солтүстік жыланбасты – тұщы су түрі, ол миллионнан 10 бөліктен артық тұздылықты көтере алмайды. Оның ерекше тыныс алу жүйесі бірнеше күн бойы сусыз өмір сүруге мүмкіндік береді; ол басқа су қоймаларына жығылып бара алады немесе адамдар тарапынан тасымалданудан аман қалуы мүмкін. Осы түрдің жас даралары ғана (ерекшектері емес) қысқа қашықтыққа иле-шана қозғалыс арқылы құрлықта қозғала алады.

Инвазивті түр ретінде

Азияда жыланбас балық маңызды тағамдық балық саналады, осы себепті олар әлемнің көптеген аймақтарына экспортталды. Олар алғаш рет 1900 жылдардың басында материктік Азиядан Жапонияға әкелінді, содан бері олар спорттық балыққа айналды. КСРО 20-ғасырдың ортасында Еуропа мен Орталық Азияда жыланбас балықты өсірумен тәжірибе жасады. АҚШ-та жыланбас балықтар тек Арканзас штатында өсірілді, бірақ олар сол жерде және Атлантика орталық аймағындағы бірнеше штаттарда қоныстанды.

Жапония

Корея тұқымды жыланбас балықтар алғаш рет 1920 жылдары Жапонияға әкелінді, содан бері Жапонияның негізгі құрлығындағы барлық қолайлы су объектілеріне тарады.

Еуропа

Салқын соғыс кезінде КСРО аквакультура саласында жаңа мүмкіндіктерді пайдалану үшін Шығыс Еуразиядан Еуропаға бірнеше түрлі балық түрлерін әкелді. Осы балықтардың ішінде Амур өзенінің бассейнінен келген солтүстік жыланбас балығы да болды, ол 1949 жылдан бастап Мәскеу облысының түрлі тоғандарына жіберілді. Алғашқы тәжірибелер сәтті аяқталды және жыланбас балығын басқа да су объектілеріне жіберу ұсынылды. Дегенмен, 1955 жылы Чехословакияға бір ғана партия жіберілді, содан кейін басқа ештеңе істелген жоқ. Жыланбас балығы Волга дельтасына және Екатеринбургтегі түрлі тоғандарға да енгізілді, бірақ содан бері хабарлама келмегендіктен, олардың сәтсіз болғаны болжануда. 1950 жылдары Мәскеуде жыланбас балығының көбейгені туралы хабарлар болғанмен, кейіннен олар жоғалып кетті. Қазіргі таңда Еуропада осы балықтың белгілі популяциясы жоқ.

Орталық Азия

Бұрынғы Кеңес Одағының құрамына кірген Қазақстан, Түркіменстан және Өзбекстан елдерінде жыланбас балықтары қоныстанды. Атап айтқанда, олар 1960 жылдан бері Аму-Дарья, Сыр-Дарья және Кашка-Дарья өзендерінде кездеседі, себебі олардың шығарылуы кездейсоқ та, қасақана да болған. Содан бері жыланбас балықтары Сарысу, Талас және Чу өзендеріне де әкелінді. Олар аймақта маңызды коммерциялық балыққа айналды, мысалы, 1989 жылы Талас өзенінен шамамен 10 тонна балық ауланды.

Америка Құрама Штаттары

2002 жылы жазда Мэриленд штатының Крофтон қаласындағы тоғаннан балықшылар бір балық тапқаннан кейін ол алғаш рет АҚШ жаңалықтарында пайда болды. Жыланбас балық Чесапик шығанағының су алабына қауіп төндіретін болғандықтан, сақтанған шенеуніктер түрді жою мақсатында тоғанды құрғатуға кірісті. Бұл әрекет сәтті аяқталды, екі ересек және 100-ден астам жас балық танылып, жойылды. Бір ер адам Нью-Йорк нарығынан сатып алған екі ересекті көлге жібергенін мойындады. 2004 жылы Потомак өзенінде 19 солтүстік жыланбас балық ұсталды, кейіннен олардың көбейгені расталды (яғни, ұрпақтарын жалғастырды). Олар өзеннің және оның жергілікті салаларының осы бөлігімен, Ұлы сарқыраманың жоғары жағымен және Чесапик шығанағының тұздылығымен шектелген. 2022 жылға дейін өзенде солтүстік жыланбас балықтары ұсталып жатыр. Солтүстік жыланбас балықтары Флорида штатының үш округінде табылған, және олар онда бекініп қалған болуы мүмкін. 2012 жылы Британдық Колумбиядағы Бернаби қаласындағы тоғаннан жыланбас балық табылды, бірақ одан әрі зерттеулер оның ұсталғанға дейін үш ай немесе одан аз бұрын босатылғанын және ол дақты жыланбас немесе, мүмкін, осы түрге қатысты гибрид екенін көрсетті. Канаданың кейбір аймақтарында популяция құра алатын солтүстік жыланбас балықтан айырмашылығы, дақты жыланбас балық көбінесе жылы суларда ғана тіршілік етеді. 2013 жылдың соңында Вирджиния және Мэриленд штатының билік өкілдері жергілікті экожүйеге балықтың енгізілуінің әсерін жақсырақ түсіну үшін Чесапик шығанағында жыланбас балықтарын санауға кірісті. Вирджиния штатында арнайы рұқсатсыз жыланбас балықты "әкелу" қылмыстық қылмыс деп жарияланды, бірақ тиісті заңда тек импорттау "штатқа енгізу" болып санала ма, әлде оны қоршаған ортаға жіберу қажет пе екендігі түсіндірілмейді. 2019 жылдың қазан айында Грузия штатындағы жеке меншік тоғанынан бірнеше жыланбас балық табылды. 2021 жылдың тамызында Массачусетс штатының Кантон қаласындағы су қоймасында 30 дюймдік, салмағы 5 фунт болатын жыланбас балық ұсталды. 2024 жылы Миссури штатының оңтүстік-шығысындағы Дак Крик қорығында жыланбас балықтың бар екені расталды.

The fish first appeared in U. S. news when an alert fisherman discovered one in a Crofton, Maryland, pond in the summer of 2002. The snakehead fish was considered to be a threat to the Chesapeake Bay watershed, and wary officials took action by draining the pond in an attempt to destroy the species. The action was successful, and two adults and over 100 juvenile fish were found and destroyed. A man admitted having released two adults, which he had purchased from a New York market, into the pond. In 2004, 19 northern snakeheads were captured in the Potomac River, and they were later confirmed to have become established (i. e., they were breeding). They are somewhat limited to that stretch of the river and its local tributaries, upstream by the Great Falls, and downstream by the salinity of Chesapeake Bay. Northern snakeheads continue to be caught in the river as of 2022. The northern snakehead has been found in three counties of Florida, and may already be established there. Apparently unestablished specimens have been found in Flushing Meadows–Corona Park, New York City, two ponds in Philadelphia,

In 2012, a snakehead was found in a pond in Burnaby, British Columbia, but further study revealed that it had been released three months or less before its capture and it was a blotched snakehead or perhaps a hybrid involving that species. Unlike the northern snakehead, which potentially can establish a population in parts of Canada, the blotched snakehead generally only lives in warmer waters. In late 2013, authorities in Virginia and Maryland were counting snakeheads in the Chesapeake Bay to better understand the impact of the introduction of the fish to the local ecosystem. Virginia has criminalized the "introduc[tion]" of snakeheads into the state without specific authorization, although the relevant statute does not explain whether mere importation is sufficient to constitute "introduc[tion] into the Commonwealth" or whether instead release into the environment is required. In October 2019, multiple snakeheads were found in a pond on private property in Georgia. In August 2021, a 30 inch snakehead weighing 5 pounds was caught in a reservoir in Canton, Massachusetts. In 2024 a snakehead was confirmed at the Duck Creek conservation area in southeast Missouri.

Әлемдік рекорд

2018 жылдың 24 мамыр түнінде Мэриленд штатының Механикавилл қаласының тұрғыны Эндрю "Энди" Фокс садақ пен жебемен солтүстік жыланбас балықты атып, Мэриленд Табиғат ресурстары департаментінің мәліметінше, ресми түрде ең ірісі деп тіркелді. Бұл жыланбас балықтың салмағы 19,9 фунт, ұзындығы 35,157 дюйм болды. Балық Мэриленд штатының Чарльз округіндегі Маттауман сағасының жанында атылды. 2014 жылдың 20 мамырында Вирджиния штатының Триангел қаласының тұрғыны Луис Арагон солтүстік жыланбас балықты ұстады, ол Халықаралық ойын балықтары қауымдастығының мәліметінше, құрылғымен ұсталған ең үлкен балық ретінде ресми түрде тіркелді. 2016 жылдың 20 мамырында Мэриленд штатының Индиан Хед қаласының тұрғыны Эмори "Дач" Болдуин Потомак өзенінің жағалау батпақтарында садақпен атып солтүстік жыланбас балықты ұстады. Бұл балық Мэриленд штатының Табиғат ресурстары департаментімен штаттық спорттық рекорд ретінде тіркелген.

Дәстүрлі мәдениетте

Солтүстік жыланбастары кейбір қытай балықшылары арасында ізгілігі үшін құрметке ие, себебі ана жыланбастары балаларын қорғау үшін өздерін құрбан етеді деп белгілі. Жастар анасы туғаннан кейін, ол уақытша жемті ұстай алмайтындықтан, оның денесімен қоректенуге асығады.