Кіріспе

Майға негізделген өсімдік гормондары

Жасмонат (ЖА) және оның туындылары – өсімдіктерде өсу мен фотосинтезден бастап репродуктивті дамуға дейінгі кең ауқымдағы процестерді реттейтін майға негізделген өсімдік гормондары. Атап айтқанда, ЖА-лар өсімдіктердің шөпқоректілерге қарсы қорғанысы және нашар экологиялық жағдайлар мен басқа да абиотикалық және биотикалық қиындықтарға жауап беруі үшін өте маңызды. Кейбір ЖА-лар өсімдіктер арасындағы байланыс орнату үшін, өзара қауіп-қатерлерді болжап білуге мүмкіндік беретін ұшпалы органикалық қосылыстар (ҰОҚ) ретінде де шығарылуы мүмкін.

Тарих

Метил жасмонаты (MeJa) жасмин майынан, атап айтқанда Jasminum grandiflorum-нан бөліп алу 1962 жылы жасмонаттардың молекулалық құрылымын анықтауға және оларға ат қоюға мүмкіндік берді, ал жасмон қышқылының өзі 1971 жылы Alderidge және авторлар тобы Lasiodiplodia theobromae-ден бөліп алды. JA өзі белсенді немесе белсенді емес туындыларға айналуы мүмкін. Метил JA (MeJA) – ұшпалы қосылыс, ол өсімдіктер арасындағы қарым-қатынас үшін жауапты болуы мүмкін. Жасмин қышқылы аминқышқылы изолейцинмен (Ile) бірігіп, JA Ile ((+) 7 изо жасмоноил изолейцин) құрайды, және Fonseca et al (2009) оның көптеген JA сигналдауына қатысатынын анықтады. Сондай-ақ Katsir et al (2008) шолуына да назар аударыңыз. JA және оның туындылары өсімдіктердің дамуына, симбиозға және төмендегі тізімде көрсетілген көптеген процестерге қатысады. JA-ны жоғары деңгейде өндіретін мутанттарды зерттеу барысында, ең алғашқы ашылулардың бірі – JA тамыр өсуін тежейді екендігі болды. Бұл құбылыстың механизмі әлі толық түсініксіз, бірақ COI1-ге тәуелді сигналдық жолдың мутанттарында тежелудің әсері азайған, бұл COI1 жолының тамыр өсуін тежеу үшін қажет екенін көрсетеді. JA гүлдің дамуында маңызды рөл атқарады. Arabidopsis-те JA синтезінде немесе JA сигналдауындағы мутанттарда еркек сүректілігі байқалады, көбінесе дамудың кешігуіне байланысты. Arabidopsis-те еркек сүректілігін арттыратын гендер, помидорларда әйел сүректілігін арттырады. 12 OH JA-ның артық өндірілуі гүлдеуді де кешіктіруі мүмкін. JA деңгейінің жоғары болуы сақтау ақуыздарының жиналуын ынталандырады; вегетативтік сақтау ақуыздарын кодтайтын гендер JA-ға жауап береді. Атап айтқанда, туберон қышқылы, JA туындысы, түйірлердің қалыптасуын ынталандырады. JA өсімдіктер мен микроорганизмдер арасындағы симбиозға да қатысады, бірақ оның нақты рөлі әлі анықталған жоқ. Қазіргі уақытта JA бұршақтар мен ризобиум арасындағы сигнал алмасуын және түйіндік қалыптасуын реттейді. Екінші жағынан, жоғары JA деңгейі микоризалық өсімдіктерде көмірсулардың бөлінуін және стресске төзімділікті реттейді. [[File:Snap, Digest, Absorb How the Venus flytrap processes prey 01. png |thumb| Венерин шырынының жемді өңдеу процесінің кезеңдері мен уақыты, JA сигналдауымен Knowable Magazine]

Патогенездегі рөлі

Pseudomonas syringae томаттарда бактериялық дақ ауруын тудырады, өсімдіктің жасмонат (JA) сигналдық жолын қолданып. Бұл бактериялар ІІІ типті секреция жүйесін пайдаланады, осы арқылы вирус эффекттор ақуыздарының қоспасын қабылдаушы жасушаларға енгізеді. Бұл қоспаға кіретін молекулалардың бірі – фитотоксин коронатин (COR). JA-ға сезімтал емес өсімдіктер P. syringae-ге өте төзімді және COR-ға жауап бермейді; сонымен қатар, MeJA қолдану COR мутацияланған бактериялардың вируленттілігін қалпына келтіру үшін жеткілікті болды. Жұқтырылған өсімдіктер төменгі ағындағы JA және жарақатқа реакция гендерін де білдірді, бірақ патогенезге байланысты (PR) гендердің деңгейін төмендетті. Осы деректердің барлығы COR JA жолы арқылы қабылдаушы өсімдіктерге енуіне себеп болатынын көрсетеді. Жарақатқа реакцияның белсенділігі патогенге қарсы қорғаныстың есебінен жүреді деп болжанады. JA жарақат реакциясын белсендіре отырып, P. syringae қабылдаушы өсімдіктің иммундық жүйесінен ресурстарды ауыстырып, инфекцияны тиімдірек жұқтыра алады. Өсімдіктер JA биосинтезін және сигнализациясын белсендіре отырып, некротрофтық патогендерге қарсы тұруға мүмкіндік беретін N ациламидтерді өндіреді. Аракхидон қышқылы (AA), метазоан түрлерінде кездесетін, бірақ өсімдіктерде жоқ JA прекурсоры α-LeA-ның аналогы, өсімдіктермен қабылданады және AA деңгейінің артуымен бірге некротрофтық патогендерге қарсы төзімділікті қамтамасыз етеді. AA – эволюциялық тұрақты сигналдық молекула, ол жануарлар жүйесіндегідей стресске жауап ретінде өсімдіктерде де әрекет етеді.

Басқа қорғаныс арналарымен қиылысу

Жасмонат (JA) жолы жарақатқа жауап беру үшін маңызды болғанымен, өсімдіктердегі қорғанысты қамтамасыз ететін жалғыз сигнал беру жолы емес. Оптималды, бірақ тиімді қорғаныс құру үшін әртүрлі қорғаныс жолдары абиотикалық және биотикалық сын-қатерлерге жауап беру үшін жақсы реттеліп, нақты жауаптарды беруге қабілетті болуы керек. JA-ның жақсы зерттелген кросс-талқыларының бірі – салицил қышқылы (SA) арқылы жүзеге асады. SA – гормон, ол патогендерге қарсы қорғанысты патогенезге байланысты гендердің экспрессиясын және жүйелік резистенттілікті (SAR) тудыру арқылы қамтамасыз етеді, онда өсімдіктің барлық бөлігі жергіліктік әсерге ұшырағаннан кейін патогенге төзімділікке ие болады. Жарақатқа және патогенге жауап беру өзара теріс әсер ететін сияқты көрінеді. Мысалы, SA прекурсорын синтездейтін фермент – фенилаланин аммиак лиазасын (PAL) жою SAR-ды төмендетсе, жәндіктерге қарсы төзімділікті арттырады. Сол сияқты, PAL-дың жоғары экспрессиясы SAR-ды күшейтеді, бірақ жәндіктердің өсімдік тканін жеуінен кейін жарақатқа жауап беруді азайтады. Жалпы, тірі өсімдік жасушаларында тіршілік ететін патогендер SA-ға байланысты қорғанысқа сезімтал, ал жасуша өлімінен пайда алатын жәндіктер мен патогендер JA қорғанысына сезімтал екені анықталды. Осылайша, бұл жолдардағы теңгерім қорғанысты оңтайландырады және өсімдік ресурстарын сақтайды. JA және басқа өсімдік гормондары, мысалы абсциз қышқылы (ABA) және этилен (ET) арасында да кросс-талқылар болады. Бұл өзара әрекеттесулер де әртүрлі өмір салтының патогендері мен жәндіктерінен қорғанысты оңтайландырады. Мысалы, MYC2 белсенділігін JA және ABA жолдары ынталандыра алады, бұл оған екі жолдың да сигналдарын біріктіруге мүмкіндік береді. JA және ET сигналдану нәтижесінде ERF1 сияқты басқа транскрипция факторлары пайда болады. Бұл молекулалардың барлығы бірігіп, жарақатқа жауап беретін гендерді белсендіреді. JAZ, null coi1 мутант өсімдіктерінде жоғалмағаны үшін, COI1 ақуызы JAZ ыдырауын қамтамасыз етеді деп көрсетілді. COI1 – жоғары консервацияланған F қорапты ақуыздар отбасының мүшесі және ол E3 ubiquitin ligase SCFCOI1 үшін субстраттарды тартады. Нәтижеде пайда болатын кешендер SCF кешендері деп аталады. Бұл кешендер JAZ-бен байланысып, оны протеасомалық ыдырауға жібереді. Алайда, JA молекулаларының кең спектрін ескере отырып, барлық JA туындылары осы жолды сигнализация үшін белсендірмейді және осы жолға қатысатындардың ауқымы белгісіз. COI1-ден тазартылып, кейін шығарылған инзоцит пентакисфосфаты (InsP5), InsP5 корецептордың қажетті компоненті екенін және корецептор кешенін күшейтуде рөл атқаратынын көрсетті. Шиардтың нәтижелері әртүрлі SCF InsP JAZ кешендері үшін әртүрлі байланысу ерекшелігін көрсетуі мүмкін. Сонымен қатар, MYC2 кері цикл жасап, JAZ экспрессия деңгейін реттейді, бұл теріс кері байланысқа әкеледі. Бұл транскрипция факторларының барлығы JA сигналданудан кейін JAZ деңгейіне әртүрлі әсер етеді. JAZ деңгейі өз кезегінде транскрипция факторлары мен ген экспрессиясының деңгейіне әсер етеді. Басқаша айтқанда, әртүрлі жауап гендерін белсендіре отырып, транскрипция факторлары JA сигналдарына жауап ретінде ерекшелікке жету үшін JAZ деңгейін өзгерте алады.