Кіріспе

Ирландияның негізгі заңы референдум арқылы өзгертіледі. Ирландия Конституциясына өзгерістер енгізу тек референдум арқылы ғана мүмкін. Ирландия Конституциясына түзету енгізу туралы ұсыныс Dáil Éireann-да заң жобасы ретінде басталып, Оирехтас (парламент) екі палатасының да бекітілуінен кейін референдумға ұсынылып, соңында Ирландия Президенті қол қояды. 1937 жылдың 29 желтоқсанында Конституция күшіне енгеннен бері Конституцияға 32 түзету енгізілді. Конституцияға түзетулер енгізуден өзге, Конституцияда қарапайым заңдар бойынша да референдум өткізу қарастырылған; мұндай референдум қарапайым референдум деп аталады. Аталған ереже ешқашан қолданылмаған.

Референдум

Конституцияны өзгерту тәртібі 46-бапта белгіленген. Ұсынылған түзетулер Оирехтас өкілдерінің палатасы – Дайл Эранда бастама көтерілген конституцияны өзгерту туралы заң жобасы нысанында болуы керек. Содан кейін ол Оирехтас палаталарының екі палатасынан да қабылдануы тиіс немесе қабылданады деп есептелуі керек. 1958 жылғы Конституцияға енгізілген үшінші түзету, дауыс беру жүйесін өзгерту жөніндегі ұсыныс, Сенаттан өтпеді, бірақ Дайл жібергеннен кейін 90 күн өткен соң Сенатта қабылданған болып саналды. Оирехтас палаталарынан өткеннен кейін Тұрғын үй, жергілікті басқару және мұра министрі бұйрық күнінен бастап кемінде отыз және ең көп тоқсан күн аралығында референдум күнін белгілейді. Сайлау комиссиясы референдум тақырыбы мен мәтінін түсіндіру, референдум туралы халықты хабардар ету және халықты дауыс беруге ынталандыру функцияларын атқарады. 1998 жылдан 2023 жылға дейін бұл функцияларды әр референдум үшін арнайы құрылған Референдум комиссиясы жүзеге асырды. Түзетуді қабылдау үшін дауыс бергендердің қарапайым көпшілігі жеткілікті, конституциялық референдумның жарамды деп танылуы үшін ең төменгі қатысу деңгейі талап етілмейді. Дауыс беру құпия бюллетень арқылы жүргізіледі. Референдумға ұсынылған конституцияны өзгерту туралы ұсыныста басқа ешқандай ұсыныс болмауы керек. Мемлекет аумағында тұратын британдық азаматтар жалпы сайлауда дауыс бере алады, бірақ референдумға тек ирланд азаматтары ғана қатыса алады.

Референдумнан кейін

Референдумды санау аяқталғаннан кейін референдум комиссиясының төрағасы алдын ала референдум куәлігіне қол қояды және оның көшірмесін Iris Oifigiúil басылымында жариялайды. Референдум нәтижелерін жоққа шығаруды қалаған кез келген адам жеті күн ішінде Жоғарғы сотқа референдум петициясын ұсынуға рұқсат сұрап өтініш білдіруі керек. Егер мұндай өтініш түспесе, рұқсат берілмесе немесе петиция қабылданбаса, референдум куәлігі күшіне енеді. Референдум өткеннен және соңғы куәлік шыққаннан кейін, Президент түзетуді «бірден» заңға қол қоюға тиіс. Дұрыс процедура сақталған жағдайда, Президент түзетуге вето қоя алмайды. Егер басқаша көрсетілмесе, осы мақалада тізілген түзетулердің күні – олар заңға қол қойылған күн. Референдум мен заңға қол қою арасындағы ең қысқа мерзім – 18, 19 және 20-шы түзетулер үшін он екі күн болды. Ең ұзақ мерзім – 31-ші түзету үшін 899 күн. Ешбір референдум сот тарапынан жойылған емес.

Өтпелі және шартты өзгерістер

1998 жылы мамыр айында қабылданған Он тоғызыншы түзетуде түзетудің жаңа әдісі енгізілді. Оның ережелері 1999 жылы Конституцияның 2 және 3-баптарына өзгерістер енгізуге мүмкіндік берді. Он тоғызыншы түзетудің өзі осы баптарды өзгертпеді, керісінше, Үкіметке Ұлы Жұма келісіміне қатысушы тараптар берген міндеттемелер орындалғандығына көз жеткеннен кейін оларды өзгертуге бұйрық беруге арналған уақытша арнайы механизмді енгізді. Конституция мәтініне қосылған және осы кейінгі түзетулерді қарастырған бөлімдер өздерінің ережелеріне сәйкес, енді Конституцияның ресми жарияланған мәтінінде жоқ. Осыған ұқсас әдіс 2001 жылғы Конституцияға жиырма бесінші түзету арқылы абортты шектеу үшін қолданылмақ еді, бірақ ол қабылданбады. 2013 жылғы Конституцияға отыз екінші түзету Сенат Эйренді таратуды көздеген болатын және ол келесі жалпы сайлаудан кейін күшіне енетін кейінгі түзетулерді қамтыды. Апелляциялық сотты құрған отыз үшінші түзетуде сот құрылғаннан кейін ғана мәтінге енген түзетулер және кейінірек басылған ресми нұсқаларда көрсетілмейтін өтпелі ережелер болды.

Тарихи әдістер

Өтпелі шара ретінде, Ирландияның бірінші президенті сайланғаннан кейінгі алғашқы үш жыл ішінде Конституцияға түзетулер енгізу туралы заң жобасын Оирехтас қадімгі заң ретінде қабылдауға құқылы болды. Бірінші президент сайлауына дейін (1938 жылғы 25 маусымда) түзету жобасы референдумды қажет еткен болар еді. Оирехтас осы ережені теріс пайдалануына жол бермеу үшін президент мұндай заң жобасын халыққа қарауға жіберу құқығына ие болды. Бірінші және екінші түзетулер осылай қабылданды; президент Дуглас Хайд екеуіне де референдум өткізбей заңға қол қоюды жөн көрді. Үш жылдық мерзім референдумсыз ұзартылуын болдырмау үшін заңмен бекітілді. 1941 жылғы 25 маусымнан бастап, президент Хайдтың сайлануының үшінші жылдығынан бері, барлық түзетулер Оирехтас арқылы қабылданғаннан кейін міндетті түрде референдумға ұсынылуы керек.

Айыпталушылардың құқықтары және сотқа қатысу құқығы

People (AG) v. O'Callaghan (1966) ісінде Жоғарғы Сот бостандық құқығына тек шектеулі жағдайларда ғана кепілденуден бас тартуға рұқсат беретінін қабылдады, яғни сотта айыпталушының әділеттік процесіне кедергі келтіруі мүмкін екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер болған жағдайда; атап айтқанда, кепілде болған кезде қосымша қылмыстар жасауы мүмкін деген себеппен кепілденуден бас тартуға болмайды. Бұл шешім 1996 жылғы Он алтыншы түзетумен күшін жойды, ол 40.4.7° бабын енгізіп, ауыр қылмыс жасады деген айыппен сотталған адамға қатысты, егер бұл адамның ауыр қылмысын болдырмау үшін қажет деп саналса, соттың кепілденуден бас тартуына мүмкіндік берді. Түзету 75% дауыспен 25% дауысқа қарсы қабылданды. Maguire v. Ardagh (2002) ісінде Жоғарғы Сот Ойрехтас тергеулерінің куәларды сотқа шақыруға және оларға қатысты шешім шығаруға құқығы жоқ екенін анықтады. 2011 жылғы Конституцияға отызыншы түзету жобасы Ойрехтас тергеулеріне фактілерді анықтауға және жеке тұлғаның құқықтарын қоғамдық мүдделермен теңестіруге мүмкіндік беруді көздеді; алайда бұл референдум 53% дауысқа қарсы 47% дауыспен жеңіліске ұшырады.

Сайлау мәселелері

О'Донован генерал-прокурорға қарсы (1961) ісінде Жоғарғы Сот 1959 жылғы Сайлау түзету заңының конституцияға қайшы екенін және сайлау округтеріндегі өкілдік пен халық саны арасындағы қатынастың 5%-дан аспауы керектігін мәлімдеді. 1968 жылғы Конституцияға енгізілген үшінші түзету жобасы сайлау округтері арасындағы ауытқуды 16,7%-ға дейін рұқсат етуді көздеген. Алайда, ол референдумда 61% қарсы, 39% қолдаумен қабылданбады. Re 26-бап және 1983 жылғы (1984) Сайлау (өзгерту) заң жобасы ісінде Жоғарғы Сот британдық азаматтарға Дэйл сайлауында дауыс беру құқығын кеңейтуді көздеген заң жобасының конституциялық емес екенін анықтады. 1984 жылдың маусым айында бекітілген тоғызыншы түзету ирланд азаматтарынан өзге адамдарға да сайлау құқығын беруге мүмкіндік берді.

Халықаралық егемендік

1972 жылы қабылданған Үшінші түзету Ирландияның Еуропалық қауымдастыққа қосылуына жол берді. 1986 жылы үкімет Бірыңғай Еуропалық актіге (БЕА) қол қойды. Бірақ Реймонд Кроти мемлекеттің ратификациялауын тоқтатуға шара қолдануды сұрады. Crotty v. An Taoiseach (1987) ісінде Жоғарғы Сот Еуропалық институттарға мемлекеттік өкілеттіктерді БЕА аясында беру, Үшінші түзетуде қарастырылғандай, "қауымдастыққа мүшелік міндеттемелерімен шартталған жоқ" деп шешті. Осының салдарынан Конституцияға қосымша түзетулер енгізу қажет болды, содан кейін ғана БЕА ратификациялана алатын еді. Бұл 1987 жылы өткен референдумда іске асырылды. Осыған ұқсас негізде Еуропалық келісімдер бойынша референдумдар Маастрихт келісімі (1992 жылы), Амстердам келісімі (1998 жылы), Ницца келісімі (2001 және 2002 жылдары) және Лиссабон келісімі (2008 және 2009 жылдары) бойынша өтті. Сондай-ақ, 1998 жылы Ұлы жұма келісімін бекіту, 2001 жылы Халықаралық қылмыстық соты және 2012 жылы Тұрақтылық шартын ратификациялау үшін де референдумдар өткізілді.

Аборт

МакГи қарсы Бас прокурор (1974) ісінде Жоғарғы Сот 40 және 41-баптардың ережелері некелік құпиялылыққа құқық беретінін және ерлі-зайыптыларға рецепт бойынша контрацепцияны тыйым салу мүмкін емес екенін анықтады. Грисвольд Коннектикут штатына қарсы істе (1965), АҚШ Жоғарғы Соты Roe v. Wade (1973) ісінде бірінші триместрде абортқа жалпы құқық табылғанға дейін ұқсас нәтижеге келді. 1983 жылғы Сегізінші түзету туылмаған баланың өміріне конституциялық қорғау берді, демек абортты тыйымлады. Бұл, ішінара, Жоғарғы Соттың американдық әріптестерінің тағайындағандай құқықты табуына қарсы болу үшін жасалды. 1992 жылдың наурыз айында Жоғарғы Сот «X ісі» деп белгілі болған «Бас прокурорға қарсы X» ісінде, өзіне-өзі қол жұмсау қаупі болғандықтан, жасөспірім қызға аборт жасауға құқық бар екенін шешті. Абортқа қарсылар бұл шешімнің көптеген басқа елдердегідей кеңейтілген аборт режиміне әкелуі мүмкін деп қорқыды. Өзін-өзі өлтіруді аборт негізі ретінде жоққа шығаратын екі сәтсіз түзету болды: 1992 жылғы Конституцияның он екінші түзетуі және 2001 жылғы Конституцияның жиырма бесінші түзетуі. 2013 жылғы Жүктілік кезінде өмірді қорғау туралы заң X ісіндегі сот шешімін ескерді, әйелдің өміріне қауіп төнген жағдайларда, оның ішінде өзін-өзі өлтіру қаупі болғанда аборт жасауға рұқсат берді. 1992 жылы он үшінші түзету қабылданып, саяхаттау құқығы кепілденді. Бұл Х ісі бойынша Жоғарғы Соттың қызды елге қайтару туралы бұйрығына қатысты. Жоғарғы Сот бұл бұйрықты күштен шығарғанмен, соттың көпшілігі айыпталушының өміріне қауіп болмаса, бұйрық сақталатынын тапты. 1992 жылы сол күні он төртінші түзету қабылданып, абортқа тыйым салу басқа мемлекетте заңды түрде қол жетімді қызметтер туралы ақпарат алу немесе ұсыну бостандығын шектемейтініне кепілдік берді. Бұл екі іске жауап ретінде жасалды: Attorney General (Society for the Protection of Unborn Children (Ireland) Ltd.) v Open Door Counselling Ltd. және Dublin Wellwoman Centre Ltd. (1988), екі кеңес беру агенттіктеріне әйелдерге шетелге аборт жасатуға көмектесуден немесе осындай клиникалармен байланыс тәсілдері туралы хабарлаудан бас тартуға бұйрық берді, және Society for the Protection of Unborn Children (Ireland) Ltd. v Grogan (1989), үш студенттік ұйымға мемлекеттен тыс жерде абортқа қатысты ақпарат таратудан бас тартуға бұйрық берді. 2018 жылы Сегізінші түзету отыз алтыншы түзетуді қабылдау арқылы күштен шығарылды, осылайша абортты қайтадан заңдастыруға мүмкіндік берді.

Бұрынғы конституцияларды өзгерту

Ирландия Конституциясын қабылдамас бұрын, Ирландияда екі Конституция болған: қысқа ғұмырлы 1919–1922 жылдардағы Ирландия Республикасының Конституциясы және 1922–1937 жылдардағы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы. Дайл Конституциясы Дайл Эйраннан (сол кезде бір палаталы ассамблея болған) қабылданды. Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы 1922 жылдың қазан айында қабылданды және 1922 жылдың 6 желтоқсанында күшіне енді. Ол бастапқыда референдум арқылы түзетулер енгізуді көздеген. Алайда, Конституцияны бастапқыда Ойрехтас сегіз жыл бойы өзгерте алатын. Ойрехтас бұл мерзімді ұзартуды шешті, яғни оның қолданылуы кезінде Еркін Мемлекеттің Конституциясын парламент қалауынша өзгерте алатын болды. 1922 жылғы Конституция Актісіне сәйкес, Конституцияны Ұлыбритания және Ирландия Республикасы ратификациялаған 1921 жылғы Англо-Ирландия келісіміне қайшы келетіндей етіп өзгертуге болмады. Алайда, Вестминстер статуты 1931 жылы британдық (бірақ ирландтық емес) заңнамаға қатысты бұл шектеуді жойды. Ол 1925 жыл мен 1936 жыл аралығында 24 рет өзгертілді.