Кіріспе
Израиль археологиясы – қазіргі Израильдің археологиясын зерттейтін ғылым, ол тарихқа дейінгі дәуірден бастап үш мың жылдық жазба тарихты қамтиды. Ежелгі Израйіл аймағы Месопотамия мен Египеттің саяси және мәдени орталықтары арасындағы географиялық байланыс болды. Елдің үш ірі дін үшін маңыздылығына қарамастан, археологиялық тұрақты зерттеулер 15 ғасырда ғана басталды. Адриан Реландтың 1708 жылы жарық көрген «Antiquitates Sacrae veterum Hebraeorum» еңбегі Израильдің ежелгі ескерткіштері туралы алғашқы маңызды жұмыс саналады, ол Левантқа ешқашан бармаған және тіпті Нидерландыны да тастап кетпеген еді. 1838 жылы елді зерттеген американдық теолог Эдвард Робинсон алғашқы топографиялық зерттеулерін жариялады. Леди Гестер Стенхоп 1815 жылы Ашкелонде алғашқы қазіргі заманғы қазба жұмыстарын жүргізді. Француз Луи Фелисьен де Соси 1850 жылы алғашқы «қазіргі заманғы» қазба жұмыстарын бастады. Дэвид Уссишкин 1980 жылдары Израильдегі археологияның қалып-құйылысын талқылағанда, «Израиль археологиясы» термині енді бірыңғай әдістемелік көзқарасты білдірмейтінін, керісінше, қазіргі Израильдегі көптеген түрлі археологиялық мектептерді, салаларды, тұжырымдамаларды және әдістерді қамтитынын атап өтті.
The archaeology of Israel is the study of the archaeology of the present day Israel, stretching from prehistory through three millennia of documented history. The ancient Land of Israel was a geographical bridge between the political and cultural centers of Mesopotamia and Egypt. Despite the importance of the country to three major religions, serious archaeological research only began in the 15th century. Although he never travelled to the Levant, or even left the Netherlands, the first major work on the antiquities of Israel is considered to be Adriaan Reland's Antiquitates Sacrae veterum Hebraeorum, published in 1708. Edward Robinson, an American theologian who visited the country in 1838, published its first topographical studies. Lady Hester Stanhope performed the first modern excavation at Ashkelon in 1815. A Frenchman, Louis Felicien de Saucy, embarked on early "modern" excavations in 1850. In discussing the state of archaeology in Israel in his time, David Ussishkin commented in the 1980s that the designation "Israeli archaeology" no longer represents a single uniform methodological approach; rather, its scope covers numerous different archaeological schools, disciplines, concepts, and methods currently in existence in Israel.
Төменгі палеолит
Израильдегі Төменгі Палеолиттің басталуы ең ерте археологиялық табылыстармен белгіленеді. Жаңа, көнерек тұрақтар табылғанда, осы кезеңнің шекарасы қайта қарастырылады. Қазіргі уақытта Израильдегі ең көне тұрақ, және Африкадан тыс жерлердегі ең ерте тұрақтардың бірі – Иордан рифті аңғарындағы Убейдия. Оның жасы шамамен 1,55–1,2 миллион жыл бұрын деп есептеледі. Мұнда Ашеул мәдениетіне тән көптеген тас құралдар табылды. Осы кезеңдегі басқа тұрақтардың арасында Якобтың қыздары көпірі бар, ол палеомагнетизм әдісімен 790 000 жыл бұрын дауланған. Бұл тұрақта отты және ағаш құралдарды қолданудың алғашқы дәлелдері табылды. Аталған екі тұрақта табылған қалдықтарды қалдырған адамдар *Homo erectus* түріне жатады деп саналады, бірақ табылған адам қаңқасының фрагменттері өте аз және толық емес болғандықтан, нақты анықтама жасау мүмкін емес. Төменгі Палеолиттің ерте кезеңіне жататын тағы бір тұрақ – солтүстік Негевтегі Рухама батпағы, онда Олдувай мәдениетінің қалдықтары сақталған. Бұл кезеңдегі көптеген тұрақтар Ашеул мәдениетімен байланысты, және олардың көпшілігінде піл сүйектерінің қалдықтары, сондай-ақ шақ тас пен базальттан жасалған құралдар табылған. Басқа маңызды тұрақтар: Ревадим, Нахал Меарот табиғи қорығындағы Табун үңгірі, Холон қаласының жанындағы тұрақ және кибуц Эвронның маңындағы тұрақ. Төменгі Палеолиттің соңында, 400 000 мен 250 000 жыл бұрын Ашеул-Ябрудиан кешені пайда болды. Голан биіктігіндегі Рам көлінің жанындағы Берехат Рамның Венерасы табылған тұрақ, мүмкін, осы мәдени горизонтқа жатады. Бұл мүсінді кейбіреулер адам бейнесінің ең ерте көркемдік бейнесі деп санайды. Осы кезеңдегі адам қаңқасының фрагменттерінің бірі – Галилея бас сүйегі, ол Франсис Турвилл Петре Мұгарет эль Зутиехте, Нахал Амудта тапқан бас сүйектің бөлігі, қазіргі таңда *Homo heidelbergensis* немесе ертедегі *Homo sapiens* бас сүйегі деп есептеледі. Ашеул-Ябрудиан кешенінің маңызды тұрақтары – Табун үңгірі және Кесем үңгірі. 2020 жылдың желтоқсан айында Хайфа университетінің археологтары Кармель тауындағы Табун үңгірінен 350 000 жыл бұрын жасалған ұнтақтау немесе сыпыруға арналған ең көне құралды тапқанын хабарлады. Зерттеушілердің пікірінше, бұл тас Ашеул-Ябрудиан кешеніне жатады және Төменгі Палеолиттің соңғы кезеңінде гоминидтер беттерді тегістеу үшін қолданған. 2022 жылдың ақпан айында профессор Элла Бин басқаратын Израильдің Ежелгіліктер Басқармасының археологтары 1,5 миллион жылдық толық гоминид омыртқасын тапқанын жариялады. Зерттеушілердің мәліметінше, 6–12 жастағы жас адамға тиесілі бұл сүйек Таяу Шығыстағы ежелгі гоминидтердің ең ерте дәлелі болып табылады. Бұл соңғы жаңалық тарихқа дейінгі көші-қон туралы біздің түсінігімізге жаңаша жарық түсірді. Ерте Плейстоценге жататын төменгі бел омыртқасы Грузия Республикасындағы Дманисиде табылған 1,8 миллион жылдық бас сүйектен мөлшері мен пішіні бойынша ерекшеленеді. Бұл жаңалықтан кейін, авторлардың бірі доктор Омри Барзилай екі артефактты әртүрлі адам түрлері жасаған деген қорытындыға келді.
Орта палеолит
Бұл кезең 250 000–45 000 жыл бұрынға дейін дауланған. Израильде осы кезеңге жататын неандерталь және Homo sapiens қаңқалары табылды. Израильде табылған Homo sapiens қалдықтары Африкадан тыс жердегі ең көне анатомиялық жаңадан пайда болған адамның қалдықтары болып саналады. Осы аймақта неандерталь және Homo sapiens популяциялары бірге өмір сүргені не, әлде Плейстоцен дәуіріндегідей, жаһандық климат өзгерген кезде бірін-бірі ығыстырғандары әлі анық емес. Екеуі де Мостер мәдениеті деп аталатын бір стильдегі тас құралдарды қолданған. Бұл мәдениетке жататын қалдықтар Израильдің барлық аймақтарында, ондаған үңгірлер мен ашық алаңдарда табылған. Осы алаңдардың мөлшері мен ішкі мазмұнына қарағанда, сол кездегі Израиль аймағындағы халық саны аз болған. Олар шағын топтарда өмір сүрген, аң аулау, өлген жануарлардың етін жеу және өсімдіктер жинау арқылы күнкөріс жасаған. Олардың бағалаған аңдары – тау есегі, парсы құрлы қаз және жабайы сиыр болған. Сол кезде маусымдық тұрақ ретінде пайдаланылған үңгірлерде ондаған адам қаңқалары табылды. Ең танымал ежелгі Homo sapiens қаңқалары Нахал Меароттағы Эс Схул үңгірінен және Төменгі Галилеядағы Меарат Кедумим (Кедумим үңгірінен) табылған; ал ең танымал неандерталь қаңқалары Нахал Меароттағы Табун үңгірінен, Зихрон Яаков маңындағы Кебара үңгірінен және Нахал Амудтағы Амуд үңгірінен табылды. Басқа маңызды орындар – Кармель тауындағы Мислия үңгірі мен Сефуним үңгірі, Голан, Негев және Жайлау жазығындағы бірнеше ашық алаңдар. 2021 жылдың ақпан айында Иерусалим еврей университеті мен Хайфа университетінің археологтары Рамле қаласының жанындағы, ашық ауадағы Орта палеолиттік Нешер Рамла алаңында 120 000 жылдық жабайы сиыр сүйегінде қашалған алты сызықты тапқандарын хабарлады. Археолог Йосси Зайднердің сөзіне қарағанда, бұл табылған орын Леванттағы ең көне табылған орын екені сөзсіз. Сүйекті зерттеу үшін үш өлшемді бейнелеу және микроскоптық талдау қолданылды. Алты сызықтың ұзындығы 38-ден 42 миллиметрге дейін болды.
Жоғарғы палеолит
Бұл кезең Израильде б.з.д. 45 000 – 20 500 жылдар аралығында дауланған, және оның орналасқан жерлері екі мәдени деңгеймен байланысты: Ахмария мәдениеті және Леванттың Ауриньяк мәдениеті. Осы кезеңде технологиялық жаңалықтар енгізілді, оның ішінде кремний құралдарын жасаудың жаңа тәсілдері, садақ-жебенің ойлап табылуы, сондай-ақ азық ұнтақтау және бояу дайындауға арналған тас құралдар жасалды. Адамдар жануар сүйектерінен құрал жасауды бастады, теңіз қабықтарын әшекейлеу үшін кеңінен қолдануға кірісті. Әртүрлі орындарда қаңқаның бөліктері табылды, бірақ осы кезеңге тән ешқандай зираттар табылған жоқ. Осы дәуірде неандертальдар Израильден жоғалып кеткен секілді, себебі сол кезде олар Таяу Шығыс және Еуропаның барлық аймақтарында жойылып бара жатқан еді.
Эпипалеолит кезеңі
Бұл дәуірде палеолиттің аңшы-жинақшыларының көшпелі топтары мен неолиттің ауыл шаруашылығымен айналысқан елді мекендері арасында Израильде үш түрлі мәдениет болды: 18 000–12 500 ж.б.д. Кебаран мәдениеті, 12 500–10 500 ж.б.д. Кебаран геометриялық мәдениеті және 12 500–9 500 ж.б.д. Натуф мәдениеті.
Неолит дәуірі
Неолит дәуірі, қазіргі Сирия, Израиль және Ливан аумағында тараған Натуф мәдениетінің өкілдері егін шаруашылығын бастаған кезде басталған сияқты. Бұл неолиттік революция «Жас Дриас» деп аталатын суық кезеңмен байланысты. Левант аймағындағы егін шаруашылығы – белгілі ең ертедегі егін шаруашылығы болып табылады. Осы аймақтағы неолит кезеңі б.з.д. 8500–4300 жылдары, ал халколит кезеңі б.з.д. 4300–3300 жылдары дауірленген. «Натуфий» термині 1928 жылы Дороти Гарродтың Вади-эль-Натуфтағы археологиялық тізбекті анықтағаннан кейін пайда болды, ол кеш Леваллуа мустьер қабатын және қабаттасқан шөгіндіні, Палестинаның мезолитін қамтыды, онда көмірдің іздері және микролиттік кремний құралдар индустриясы кездеседі. Израильдегі Натуф ескерткіштеріне Айн Маллаха, Эль Вад, Эйн Гев, Хаёним үңгірі, Нахал Орен және Кфар Хахореш кіреді.
Археологиялық қалдықтар
2022 жылдың шілдесінде Израиль көнеліктер басқармасының археологтары Шаар-Хаголан археологиялық қазбасында 8000 жылдық "Ана Құдай" мүсінін тапқандарын жариялады. Қазба жұмыстарының бірлескен жетекшісі Анна Эйрих Роуз 20 сантиметрлік, қызыл түсті білезікпен жабылған мүсіннің екі бөлікке сынғанын хабарлады. Мүсін үлкен жамбасымен, ерекше үшкір бас киімімен, "кофе бұршағы" деп аталатын көздерімен және үлкен мұрнымен отырған күйде жасалған.
Анықтама
Израиль мен Левант аймағындағы халколит кезеңін түсіну әлі толыққанды емес. Халколит мәдениеттері Иордан алқабының солтүстігінде шамамен б.з.д. 4800 жылы, ал алқаптың оңтүстік бөлігінде, әсіресе Телеилат ел-Гасулда б.з.д. 4500 жылы пайда болған деп саналады. Қазіргі уақытта осыған байланысты тікелей дәлелдер жоқ болғанымен, халколит өркениеттері б.з.д. 5 мыңжылдықтың бірінші жартысында солтүстік Израильден оңтүстікке қарай бірнеше ғасыр бойы тараған болуы мүмкін. Материалдық мәдениетке қатысты мәліметтерге сүйенсек, осы аймақтағы неолит дәуірінің соңғы кезеңі мен халколит дәуірінің алғашқы кезеңі арасында тікелей байланыс байқалмайды. Израильде халколит кезеңі шамамен б.з.д. 3500 жылы ерте қола дәуірінің пайда болуымен аяқталды. Леванттың халколит мәдениеттерінің ең маңыздысы – халколиттің орта және соңғы кезеңдерінде дамыған Гасулиан мәдениеті. Оған дейін Бсория мәдениеті болған делінеді. Гасулиан мәдениеті бірнеше кіші мәдениеттерден тұрады, олардың бірі – Беер-Шеба мәдениеті.
Тіршілік ету
Израильде жүздеген халколит дәуіріне қатысты ескерткіштер табылған. Олардың күнкөрісі егіншілікпен айналысуға негізделген: басты назар бидай, арпа және бұршаққа, сондай-ақ мал шаруашылығына – қой, ешкі, шошқа және сиырға бағытталған. Малдан жүн және сүт өнімдері де өндірілген. Бұл балшықтан жасалған көптеген май айыру ыдыстарынан және халколит ескерткіштерінде табылған көптеген жануарлардың мүсіндерінен көрініп тұр. Халколит дәуіріндегі адамдар Израильде алғаш рет құрма, зәйтүн және анар сияқты жеміс ағаштарын өсірген.
Өнеркәсіп және материалдық мәдениет
Гасулилер осы аймақта мыс балқытып, оны өңдеуге алғашқылар болды. Бейер-Шеба мәдениетінің елді мекендері, ғасули мәдениетінің кейінгі тармағы, әртүрлі өнеркәсіп салаларына маманданған. Бір Әбу Матар мыс және мыстан жасалған құралдар, заттар мен әшекейлер шығарды. Уди-Фейнан немесе Тимнадан әкелінген мыс кені ұнтақталғаннан кейін пеште қыздырылатын. Содан кейін ол сабан қосылған ысталған топырақтан жасалған арнайы пештерде балқытылатын. Ерітілген металл арнайы саз ыдыстарға құйылып, содан кейін металл суығаннан кейін қиратылатын топырақтан жасалған қалыптарға төгілетін. Бір-Цафад халқы азу сүйегін кесуде шебер болған. Халколит дәуіріндегі адамдар көптеген тас (көктерек) құралдар да жасады, олардың ішінде былғары өңдеуге негізгі қолданылған желпішқыш сырғанақтар ерекше көзге түсетін.
Археологиялық қалдықтар
2023 жылдың ақпан айында Тель-Мегиддодағы қола дәуіріндегі қабірден Кипрлік керамика, тағам және басқа да құнды заттармен бірге жерленген екі ағайынның қалдықтары табылды. Биоархеологтар ағайындылардың бірінде қола дәуірінде бас сүйегіне трепанация – тесік ашу арқылы жасалған отаның алғашқы белгілерін анықтады. PLOS One журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, кіші ағасының өмірі жасөспірім кезінде немесе жиырма жасқа дейін, көбінесе жұқпалы аурулар, мысалы, мәйектің немесе туберкулездің салдарынан тоқтаған. Операциядан кейін дереу қайтыс болған үлкен ағасының бас сүйегінде бұрышты тіліктері бар трепанация іздері табылды және оның жасы 20-дан 40-қа дейін болған деп есептеледі. Оның маңдай сүйегінде 30 миллиметрлік (1,2 дюйм) төртбұрышты тесік жасалған, ол үшін өткір жиекті аспаппен шашыратылған.
Ежелгі Исраилдің пайда болуы Тель-Авив мектебі
Бронза дәуірінің соңында Жерорта теңізінің шығыс бөлігіндегі көптеген қалалар мен өркениеттердің құлдырауынан кейін, Қанаанның шығысындағы кейбір жергілікті көшпелі топтар сол жердің таулы аймақтарына қоныстана бастады (Иордан өзенінің екі жағындағы тау жоталары, оның батыс бөлігі бүгінде Батыс жағалау деп аталады). Осы кезеңде Теңіз халықтары Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы елдерге шабуыл жасады, соның нәтижесінде Оңтүстік-Батыс Қанаанның теңіз жағалауында палестиналық қала-мемлекеттер құрылды. Мысыр 12 ғасырда б.э. жерді бақылауынан айырды – нақты мерзімі қазіргі таңда даулы, және бұл мәселе Төменгі хронология / Жоғары хронология дауларымен тығыз байланысты. Израиль Финкельштейннің сөзіне сәйкес, көшпелілердің қонысқа отыруы немесе отырықшы халықтың көшпеліге айналуы, жағдайлар оларға тиімді болғанда, екі өмір салтын білетін және олардың арасында оңай ауыса алатын көптеген Таяу Шығыс халықтарына тән. Бұл процестер шағын ауқымда жүзеге асып, аймақтық саяси және экономикалық жағдайлар күрт өзгерген кезде ірі масштабта да болуы мүмкін. Финкельштейннің пікірінше, Қанаанның тау жоталарында осыған ұқсас қоныстану процесі бұрын екі рет, Бронза дәуірінде, қалалық өркениеттердің құлдырауы кезінде болған. Бұрынғы екі жағдайда қоныс аударушылардың саны аз болды, ал олар құрған қоныс жүйелері ерте Темір дәуіріндегі қоныс аударушылар сияқты бірігіп, саяси құрылымдарды құрудың орнына ыдырап кетті.
Ашкелон
Ашкелон қаласындағы археологиялық қазбалар 1985 жылы Лоренс Стагердің жетекшілігімен басталды. Қазандықтағы қабаттасқан қанахандық, палестиналық, финикиялық, парсы, эллинистік, римдік, византиялық, исламдық және крестшілердің қалдықтарынан 15 метрлік үйінді жиналған. Маңызды табыстардың ішінде финикиялықтарға дейінгі қанахандықтардың шахталық қабірлері, қола дәуіріне жататын жер асты тоннелі мен қамалдар, сондай-ақ қанахандықтар дәуіріне жатқан деп саналатын күміс жалатылған қола бұқа мүсіні бар.
Бейт Альфа
Израиль археологтарының ең алғашқы қазбаларының бірі – Бейт Альфа синагогасы, бұл V ғасырда салынған ежелгі Византия дәуіріндегі синагога. Оның едені үш бөліктен тұратын мозаикамен безендірілген. Арамей тіліндегі жазу мозаиканың Юстиннің (Юстин I деп есептеледі; 518–527 жылдары билік еткен) тұсында жасалғанын көрсетеді. Мозаиканың әр панелінде бір-бір көрініс бейнеленген: қасиетті сандық, аспан денелері және Ысқақтың құрбандыққа шалынуы. Аспан денелерінің он екі атауы еврей тілінде жазылған. Орталық бөлігінде күн құдайы Гелиос, төрт жылқыға жегілген арбамен бейнеленген. Мозаиканың төрт бұрышындағы әйелдер жыл мезгілдерін символдайды.
Кармел үңгірлері
Кармел тауының оңтүстік-батысында орналасқан Мислия үңгірі 2001 жылдан бері Хайфа және Тель-Авив университеттерінің археология кафедрасының антропологтар мен археологтар тобымен қазылып зерттеледі. 2007 жылы олар ең ертедегі тарихтағы адамға жататын артефакттарды тапты. Бұл топтар 250 мың жыл бұрынғы, Еуропадағы неандертальдықтардың Мустер мәдениеті кезінде жасалған қолмен ұсталатын тас құралдар мен пышақтарды, сондай-ақ жануарлардың сүйектерін анықтады. 2018 жылдың қаңтар айында Израильдің Мислия үңгірінен табылған сегіз тісі бар ерте заманауи адамның жақ сүйегінің фрагменті шамамен 185 000 жылға (177 000 мен 194 000 жыл аралығында [95% сенімділік интервалы]) дейін датирленді. Бұл оны (2018 жылғы мәлімет бойынша) Африкадан тыс жерде табылған ең көне ерте заманауи адамның қалдығы ете алады, мүмкін Қытайдан табылған Дали адамынан кейін, ол шамамен 260 000 жыл бұрынғыға датирленген. Осы үңгірдегі 250 000 мен 140 000 жыл аралығындағы қабаттарда Леваллуа типіндегі құралдар табылды, егер бұл құралдар жақ сүйегінің табысымен байланысты болса, алғашқы көші-қон мерзімі одан да ертерек болуы мүмкін.
Мамам-ау !
2005 жылы маусым айында ЮНЕСКО Мамшит қаласын (араб тілінде Курнуб деп те аталады), Набатейлердің Мемфис қаласын, әлемдік мұра орны деп жариялады. Мамшитте жүргізілген археологиялық қазбалар барысында Израильде табылған ең ірі монета қоры – біздің заманымыздың 3-шы ғасырына жататын 10 500 күміс монета қола ыдыста табылды. Негевтегі Набатей қалаларының (Авдат, Халуза, Шивта) арасында Мамшит ең кішкентайы (10 акр), бірақ ең жақсы сақталған және қайта жаңартылған. Көшелердің толықтай сақталған бөліктері бар, сондай-ақ көптеген Набатей ғимараттары ашық бөлмелермен, аулалармен және террасалармен қалпына келтірілді. Көптеген ғимараттар Набатей патшалығының Рим империясына 106 жылы қосылғаннан кейін, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, Набатей дәуірінің соңында салынған.
Ескі Акра
2001 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген Акраның ескі қаласы 1990 жылдардан бері ауқымды археологиялық зерттеулерге ұшырауда. Ең маңызды жаңалық – 13 ғасырдағы тамплиерлер бекінісіне жетектейтін жер асты жолының табылуы. 1104-1291 жылдар аралығындағы крестшілер қаласының қазбадан табылған қалдықтары жақсы сақталған және қазіргі көше деңгейінің үстінде де, астында да көрсетіліп тұр.
Тель-Рехов
Тель-Рехов – қола және темір дәуіріндегі маңызды археологиялық орын. Бейт-Шеаннан оңтүстікке қарай шамамен бес шақырым, Иордан өзенінен батысқа қарай үш шақырым жерде орналасқан. Бұл орын Израильдегі ең ірі ежелгі қала төбелерінің бірі болып табылады, оның жалпы ауданы 120 000 м² құрайды, ол «Жоғарғы қала» (40 000 м²) және «Төменгі қала» (80 000 м²) деп бөлінеді. 1997 жылдан бері Амихай Мазар басшылығымен Реховта археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде. Қазба жұмыстарының алғашқы сегіз маусымы қола дәуірінің соңы мен темір дәуірі I (б.з.д. 12–11 ғасырлар) кезеңдеріне жататын қабаттарды ашты. Орынның темір дәуірі II деңгейлері Израильдің Біріккен монархиясының мерзімділігі жөніндегі қазіргі талқылауда маңызды рөл атқарады. 2007 жылдың қыркүйегінде б.з.д. 10-шы ғасырдың ортасынан 9-шы ғасырдың басына дейінгі кезеңге жататын 30 толық сақталған ара ұясы табылды. Ара ұялары 3000 жыл бұрын қалада бал өндіретін дамыған арық шаруашылығының (апикультура) болғанын көрсетеді, сол кезде қаланың халқы шамамен 2000 адамды құраған. Сабан мен қабықтан жасалған ара ұялары 100 ұядан тұратын реттелген қатарлармен орналасқан. Ара ұяларының жанынан табылған бидай сияқты органикалық материал Нидерландыдағы Гронинген университетінде радиокөміртектік 14C әдісімен талданып, мерзімі анықталды. Сондай-ақ, ұялардың жанынан өнімділік бейнелерімен әшекейленген құрбандық аласы да табылды.
Тель-Бер-Шева
2005 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып саналатын Тель-Биер-Шева – Израильдің оңтүстігіндегі археологиялық ескерткіш. Археологиялық қазбалар нәтижесінде бұл жерде шамамен 4000 жыл бұрын, Халколит дәуірінен бастап 16 ғасырға дейін адамдар тұрғандығы анықталды. Бұл, әдетте, жер асты суының көп болуымен байланысты, өйткені аймақта көптеген құдықтар табылды. Тель-Авив университетінің профессоры Йоханан Ахарони және Зеев Герцог жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде табылған осы қоныс ерте израильдік кезеңге жатсады. Б.з.д. 12 ғасырда қоныстанған халықтың алғашқы бекінілген елді мекені б.з.д. 1000 жылға дейін салынған. Маңызды табыстардың қатарында күрделі су жүйесі, қаланың астындағы тасқа қашалған үлкен су сақтағышы (цистерна) және кейінірек салынған ғимараттың қабырғаларында қайта пайдаланған жақсы кесектелген тастардан қайта құрастырылған үлкен мүйізді құрбандық алаңы бар. Бұл құрбандық алаңы қалада храм немесе культ орталығы болғанын көрсетеді, ол, шамасы, патша Хезекияның реформалары кезінде бұзылған.
Тель - Мегиддо
2005 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Тель-Мегиддо, батыстан Езрел аңғарына көрініс беретін Кармел жотасының басындағы стратегиялық маңызға ие жердегі ежелгі қалалардың қираған қалдықтарының жиырма алты қабаттарынан тұрады. Мегиддо үш рет қазба жұмыстарынан өткен. Алғашқы қазбалар 1903-1905 жылдары жүргізілсе, екінші экспедиция 1925 жылы ұйымдастырылды. Осы қазбалар барысында 20 тұрғын жазығы табылды, және табылған көптеген жәдігерлер Иерусалимдегі Рокфеллер мұражайында және Чикаго университетінің Шығыс институтында сақтаулы. Игаэль Ядин 1960 жылдары бірнеше шағын қазба жүргізді. 1994 жылдан бері Тель-Авив университетінің "Мегиддо экспедициясы", Израиль Финкельштейн мен Дэвид Уссишкиннің басшылығымен, халықаралық университеттер консорциумымен бірлесіп, екі жылда бір рет қазба науқанын өткізіп келеді. 1927-1934 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстарының маңызды табысы – Мегиддо атқоймалары болды. Бұл атқоймалар 21 метрге 11 метр өлшемдес үш бөлімді құрылыстар, және олардың шамамен 500 жылқыны сиырта алатын ежелгі атқоймалар болған деп саналады.
Бейт Шеарим
Бейт-Шеарим – Хайфа қаласының оңтүстік төмендігіндегі, Кіші Галилеяның алдындағы 20 шақырым шығысқа қарай орналасқан, Кирият-Тивон қаласына жақын еврей қалашығы және некрополінің археологиялық орны. Бет-Шеаримді Бенджамин Мазар және Нахман Авигад 1930 және 1950 жылдары қазып зерттеген. Қалдықтардың көп бөлігі біздің заманымыздың 2-4 ғасырларына жатады және некропольдегі жиырмадан астам катакомбаларда жерленген көптеген адамдардың қалдықтарын қамтиды. Қабырғалардағы және саркофагтардағы бейнелермен қатар, жазулар осы жердің еврей некрополі болғанын көрсетеді.
Гат
Tell es Safi / Gath – Израильдегі классикалық дәуірге дейінгі ең ірі ескерткіштердің бірі, Иерусалим мен Ашкелон қалаларының арасында, жағалау жазығы мен Яһуда төбелерінің (Шефела) шекарасында орналасқан. Бұл жерде тарихқа дейінгі заманнан бері қазіргі уақытқа дейін адамдар қоныстанған, әсіресе қола және темір дәуірлерінде, сондай-ақ крестонос жорығы кезеңінде маңызды рөл атқарған. Бұл орын ханаандықтар мен филистиндердің Ғат қаласы ретінде танымал, ал темір дәуірінде филистиндердің бес маңызды қаласының (Пентаполис) бірі болды. 1899 жылы британдық археологтар Фредерик Джонс Блис және Роберт Александр Стюарт Макалистер бұл жерді қысқа ғана уақытқа қазып зерттеді, ал 1996 жылдан бері Арен Маир басқаратын Бар-Илан университетінің тобы қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Ағымдағы қазбалардан алынған маңызды жаңалықтардың қатарында – б.з.д. 9 ғасырдың соңына жататын әсерлі қирау деңгейі (Стратум А3), бұл Ғаттың Арамның Хазаелден қиратылғанының куәсі (II Патшалар кітабының 12:18 аятын қараңыз), осы оқиғамен байланысты бірегей қоршау жүйесі (әлемдегі ең ерте белгілі қоршау жүйесі), б.з.д. 10/9 ғасырға жататын ежелгі әліпбилік жазумен жазылған жазу, онда еуропалық тілдер тобына жататын екі есім кездеседі, бұл Голиаф есімінің этимологиялық тегін еске түсіреді, сондай-ақ б.з.д. 9 ғасырға жататын екі "мүйізі" бар үлкен тас құрбандық. Бұл құрбандық библиядағы Табунақтың құрбандығының сипаттамасына (Шығу кітабының 30-тарауы) өте ұқсас, бірақ басқа белгілі мысалдардағы төрт мүйіздің орнына тек екі мүйізі бар, бұл филистиндердің ерекше құрбандығының түрі болуы мүмкін, және Кипр және Миной мәдениеттерінен әсер алған болуы да мүмкін.
Гезер
Тель-Гезер – Израильдің жағалаулық жазығына көз тіреп, Виа Марис және Иерусалимге қарайтын басты жолдың қиылысына жақын Шефеланың батыс беткейінде орналасқан археологиялық ескерткіш. Тель екі төбеден тұрады, олардың арасында қырат бар. Аумақта табылған оннан астам жазулы шекара тастары осы төбені Гезер екенін растайды, осылайша оны бірінші рет анықталған Киелі кітаптағы қала етіп белгілейді. Гезер бірнеше ежелгі деректерде, оның ішінде Еврей Киелі кітабында және Амарна хаттарында айтылады. Киелі кітапта ол Сүлеймен патшаның сарайлық қойма қалаларының бірі ретінде сипатталған. Р. А. С. Макалистер 1902 жылдан 1909 жылға дейін, 1906 жылы бір жылдық үзіліспен Гезерді қазды. Маңызды табыстардың ішінде – жылдың әр айымен байланысты ауыл шаруашылығы жұмыстарын сипаттайтын, Гезер күнтізбесі деп аталатын жұмсақ әктас тақта бар. Күнтізбе палео-иврит әрпімен жазылған және б.з.д. 10 ғасырға жататын ең көне иврит жазу үлгілерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, Хазор және Мегиддодағыларға ұқсас алты бөлмелі қақпа және он ескерткіш мегалит табылған.
Масада
2001 жылдан бері ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны болып саналатын Масада – Яһуда шөлінің шығыс шетінде, Өлі теңізді бақылайтын, оқшауланған тау үстіндегі ежелгі сарайлар мен бекіністер орны. Бірінші ғасырдағы яһуди-рим тарихшысы Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, Ирод Ұлы б.з.д. 37-31 жылдары Масаданы өзіне пана ретінде, көтеріліс болған жағдайда бекіткен. Иосиф Флавий сондай-ақ 66 жылы, рим империясына қарсы бірінші яһуди-рим соғысының басында, Сикарийлер деп аталатын яһудилік экстремистік бүлікшілер тобы Масаданы рим гарнизонынан басып алғанын жазады. Синагогтың ішінде "ме'асер кохен" ("құрбандыққа берілетін ондық") деген жазуы бар остракон, сондай-ақ екі парша кітап табылды. Әрқайсысында бір-бір есім жазылған он бір кішкентай остракон да табылған. Олардың бірінде "бен Яир" деп жазылған, бұл Масада бекінісінің басшысы болған Элеазар бен Яирдің қысқартылған аты болуы мүмкін. Қазба жұмыстары кезінде 28 қаңқаның қалдықтары да табылды. Үңгірден табылған маталардың радиокөміртекпен сынақтан өткізуі, олардың көтеріліс кезеңімен бір мезгілде жасалғанын көрсетті. Масаданың үстінен 5-ші және 6-шы ғасырлардағы Византия шіркеуінің қалдықтары да қазылып алынды.
Тель - Арад
Тель-Арад Өлі теңіздің батысында, қазіргі Арадтан батысқа қарай шамамен он километр жерде орналасқан. 1962 жылы израильдік археолог Йоханан Ахарони жүргізген қазба жұмыстары б.з.д. 2700 жылға дейін толығымен тасталып, қиратылған ерте қола дәуіріне жататын кең аумақты елді мекенді ашты. Ең маңызды табыс – Дәуіт патша мен Сүлейменнің тұсында салынған "Цитадель" деп белгілі гарнизондық қалашық болды. Қазба жұмыстары кезінде табылған ең ерте Яһуда ғибадатханасы б.з.д. 10 ғасырдың ортасына дейін сақталған. Арад ғибадатханасы шамамен 700 жылы қиратылған, бұл жазудың жасалған мерзімінен бұрын болды.
Тель-Дан
Тель-Дан, бұрын Тель-эль-Кади деп аталған, қазіргі Израильдің солтүстік шетінде орналасқан ежелгі қаланың орны. Қазба жұмыстарынан табылған заттар б.з.д. 4500 жылға дейін соққан неолит дәуіріне жатады, олардың ішінде 0,8 метр ені бар қабырғалар мен қыш сынықтары бар. Ең маңызды табыс – Тель-Дан стеласы, қара базальттан жасалған стела, оның фрагменттері 1993 және 1994 жылдары табылды. Стеланы Арам патшасы орнатқан, ол ежелгі еврейлерді жеңгенін еске алу үшін арамей тілінде жазылған жазуы бар. Жазуда «Дәуіттің үйі» деген мағына беретін «ביתדוד» еврей әріптері болғандықтан, бұл жайт үлкен қызығушылық тудырды. Бұл оқылымды қолдайтындар, бұл археологиялық қазбаларда «Дәуіт» есімінің танылған алғашқы мысалы екенін, сондай-ақ Киелі кітаптағы Дәуіт патшалығы туралы айғақ болатынын мәлімдейді. Басқалар еврей әріптері «דוד»-ты «жақын», «ешкінің баласы», «қазан» немесе «Дод есімді құдай» деп оқиды (бұл дауыссыз еврей тілінде мүмкін оқылымдар), және бұл Киелі кітаптағы Дәуітке сілтеме емес деп санайды. Табылған басқа да заттардың ішінде ерте темір дәуіріне жататын ерекше алты бөлмелі қақпа, сондай-ақ 10 ғасырға және Сүлеймен патшаға немесе төмендетілген хронология бойынша 9 ғасырдың Омридтеріне жататын керамика және әкімшілік ғимараттар бар.
Сепфорис
Назарет қаласынан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай алты шақырым жерде орналасқан, Галилеяның орталық аймағындағы Сепфористегі қазба жұмыстары ассириялық, эллиндік, иудейлік, вавилондық, римдік, византиялық, исламдық, крестонос, араб және османдық ықпалдарының бай және әртүрлі тарихи және сәулеттік мұрасын ашты. Бұл жерде әртүрлі кезеңдерге жататын мозаикалар көптеп табылды. Маңызды жаңалықтардың ішінде VI ғасырға жататын синагогтың қалдықтары бар, ол еврей және түркі діни сенімдерінің ерекше үйлесімін көрсетеді. 200 жылға дейін салынған, қазбалардың орталық бөлігі саналатын римдік вилла 363 жылғы Галилея жер сілкінісінде қирады. Мозаикалық еден 1987 жылдың тамызында Герцог университетінің Эрик және Кэрол Майерс басқаратын экспедициясы барысында, Иерусалимдегі Еврей университетінің жергілікті археологы Эхуд Нецермен бірлесіп қазылып алынды. Онда 15 панельдің бірнешесінде шарап құдайы Дионис Пан мен Геркулестің араласып отырған суреттері бейнеленген. Оның ортасында "Галилеяның Мона Лизасы" деп аталған, жас әйелдің өте нақты суреті орналасқан. Табылған қосымша заттарға төбенің солтүстік беткейіндегі римдік театр және V ғасырға жататын, үлкен әрі күрделі мозаикалық едені бар қоғамдық ғимараттың қалдықтары кіреді.
Гешер Бнот Я'аков
Бнот Яков көпірі – Солтүстік Израильдегі Иордан өзенінің жағалауында орналасқан 780 000 жылдық археологиялық ескерткіш. Қазіргі уақытта Иерусалимдегі Еврей университетінің профессоры Наума Горен Инбар оны қазба жұмыстарын жүргізуде. Алғаш рет 1930 жылдары табылған Бнот Яков археологтарға *Homo erectus*-тің Африкадан қалай және қашан шыққандығы туралы маңызды мәліметтер берген бірнеше қазбалар орны болды. Бұл көші-қон, көбінесе Израильді де қамтитын Левант дәлізі арқылы жүзеге асты деп саналады. "Әлемдегі ең сирек кездесетін тарихқа дейінгі ескерткіштердің бірі" атанған Бнот Яковтағы органикалық материалдардың сақталу деңгейі Еуропа мен Азиядағы басқа ешбір замандас ескерткіште кездеспеген. 2000 жылы Израильдің Ежелгіліктер Басқармасы (IAA) Ғалилея теңізінің суару басқармасын (KDA) ескерткішке "ауыр және қалпына келмейтін зиян" келтіргені үшін айыптады. KDA IAA-дан рұқсат алып, көршілес Хула аймағындағы егістік жерлердің су тасқынынан қорғалуын қамтамасыз ету үшін шектеулі аумақта жұмыс істеуге құқық алған. Бірақ IAA инспекторының қадағалауымен жұмыс істеуге рұқсат алғанына қарамастан, бульдозерлер түнде ескерткішке кіріп, қазба қалдықтарын, адам жасаған тас құралдарын және органикалық материалдарды зақымдады.
Айн Маллаха
Айн Маллаха, Натуф мәдениетіне жататын ауыл, б.з.д. 12000-9600 жылдар аралығында үш кезеңде қоныстандырылған. Бұл жерде иттерді үйреткеннің ең ерте археологиялық дәлелі табылды: адам мен иттің бірге жерленгені.
Қесем үңгірі
Кесем үңгірінен 400 мың жыл бұрынғы, қазіргі адам тісіне өте ұқсас тістер табылған.
Археологиялық мекемелер
Палестинада Осман империясының соңғы жүз жылында аймақта белсенді археологтардың көпшілігі христиан дінін ұстанды, оларды сол кездегі үстем еуропалық державалар мен шіркеулер қолдады. Осман билігінен британдық билікке көшу кезінде археологияның саяси және діни мәні азайды, оның орнына тарихи және ғылыми сипатқа ие болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан (1914–1918 жж.) және Британдық Мандаттың құрылуынан кейін археологиялық мекемелер Иерусалим қаласында жинақталуға бейімделді. 1913–1914 жылдары Ишувтың зиялы элитасы Ескі заттарды қалпына келтіру қоғамын құрды. Оның негізін қалаушыларының арасында Авраам Яков Бравер, Давид Йеллин және Ахарон Мейр Мазие болды. 1920 жылы қоғам өз атын Палестинаны зерттеу еврей қоғамы деп өзгертті, ал кейін Израильді зерттеу қоғамы деп атала бастады. Р. А. Стюарт Макалистер мен Палестинаны зерттеу қорының Дункан Маккензи жергілікті ескіліктерді басқару органы құру үшін британ үкіметіне жүгінгеннен кейін 1921 жылы Иерусалимдегі Британ археология мектебі жұмысын бастады. Макалистер мен Маккензи ел аумағындағы шайқастардың археологиялық ескерткіштерге қауіп төндіріп отырғанына алаңдады. Маккензи сондай-ақ феллахтардың археологиялық орындарға шабуыл жасап, артефакттарды ұрлауы мүмкін деген алаңдаушылықты білдірді. Тель-Авив университетінің археология институты 1969 жылы құрылды. 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Рокфеллер мұражайында орналасқан Британдық Ескіліктер департаменті Израиль мемлекетінің Ескіліктер департаментіне айналды. 1990 жылы Ескіліктер департаменті Израиль Ескіліктер Басқармасы болып қайта құрылды, ол елдің барлық ескіліктеріне жауапкершілікке ие және қажет болған жағдайда оларды қазуға, сақтауға, консервациялауға және басқаруға уәкілетті автономды мемлекеттік орган атанды.
Жаңа технологиялар
Израиль археологтары жер астындағы ондаған метр тереңдікте жатырған заттарды анықтау әдісін әзірледі, бұл әдіс эхомагниттік іздеу, радиосигналдар тарату және температураны өлшеу сияқты жеті технологияны қамтиды. Ол жер астындағы құбырлар сияқты қажетсіз заттардан ерекшеленетін маңызды нысандарды тани алады.
Археологияны саясаттастыру
Палестиналықтар да, израильдіктер де археологиялық зерттеулер мен сақтау жұмыстарын өздерінің партиялық мүдделері үшін пайдаланған. Археологтар ежелгі билеушілер мен қазіргі топтарға ғасырлар бойы эксклюзивті иелік етуге мүмкіндік берген "табиғи бұзу, жою, қайта құру, қашу және идеологиялық қайта түсіндіру процесін" түсінуге тырысудың орнына, партиялық естелік үшін күрестің белсенді қатысушыларына айналды. Нәтижесінде, объективті ғылым болып көрінетін археология, қазіргі ұлтшылдық дауды одан әрі қыздырды. Сильберман былай деп қорытындылайды: "Қазба жұмыстары жалғасуда. Тарихи "меншік" туралы талаптар мен қарсы талаптар екіге бөлінген ұжымдық естеліктердің кездейсоқ зорлық-зомбылық актілерін өріп байланыстырады". Адам мен Мудли осы мәселені зерттеуді аяқтап, "Екі тарап та мифологиялық өткеннің тұтқыны болып қалады" деп жазады.
Жерлерге зақым келгені
1948 жылдан 1967 жылға дейін Иордания билігі мен әскери күштері Ескі қаланың еврей ауданында «есептелген қирату» деп сипатталған әрекеттер жасады. БҰҰ-ға жолдаған хатында Израильдің БҰҰ-дағы өкілі Йосеф Текоа Иорданияның «салған вандализм, ұлықтау және зардап ету саясатына» наразылық білдірді. Зәйтүн тауындағы ежелгі тарихи еврей зиратынан жол салынды, ондаған мың қабір тастары, соның ішінде б.з.д. 1 ғасырдан бастап салынғандары, қиратылып, сындырылды немесе иорданиялық әскери орналасқан жерлерде еден, сатылар және құрылыс материалдары ретінде пайдаланылды. Иерусалимнің Ескі қаласы мен оның қабырғалары 1982 жылы ЮНЕСКО-ның «Қауіпті Дүниежүзілік Мұралар» тізіміне енгізілді, бұл Иорданияның ұсынуынан кейін болды. «Ауқымды қиратудан кейін жылдам қала құрылысы» байқалған ЮНЕСКО, бұл орынның «Қауіпті Дүниежүзілік Мұралар тізіміне енгізілуге арналған талаптарға, сондай-ақ «анықталған қауіп» және «болжамды қауіп» критерийлеріне сай екенін» анықтады. 1999 жылдың қазанынан 2000 жылдың қаңтарына дейін Иерусалимдегі Вақф басқармасы жаңадан жөнделген жер асты мешітіне шұғыл шығу жолын ашты, осы процесте 11 метр тереңдіктегі шұңқыр қазылды. Израильдің Ежелгіліктер Басқармасы (ИАА) мешіт аумағындағы мұсылман дәуіріндегі құрылыстарға келген зиянға алаңдаушылық білдірді. Иерусалим ауданының археологы Джон Селигман «Археология» журналына: «ИАА үшін [Марвани мешітіндегі] шұғыл шығудың қажеттілігі анық болды, бірақ ең жақсы жағдайда, алдымен археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген болар еді», - деді. Селигман археологиялық бақылаудың болмауы «адамзаттың үлкен шығынына әкелді. Бұл археологиялық қылмыс еді» деді. 2012 жылы бедуин алтын іздеушілер Бейт-Шемеш маңындағы Бе’ер-Лимондағы крестшілер құрылысының астында орналасқан 2000 жылдық құдықтың қабырғаларын қайта орнатуға келмейтіндей етіп зақымдады.