Кіріспе

Айсо – Валониядағы ауыл және Бельгияның Эно провинциясында орналасқан Айсо-Прель муниципалитетінің ауданы. 1977 жылғы коммуналардың бірігуіне дейін бұл жеке коммуна болған. Бисме өзенінің Самбр өзеніне құятын жеріне жақын орналасқан. Пошта индексі: 6250 (ескі индекс: 6268).
Провинция: Эно.
Ауданы: Шарлеруа.
Айсо ауылының шағын елді мекендері: Менонри (wa: In Mnonri); Оигни (wa: Ougniye), оның беггинажымен.

Тарихқа дейінгі кезең және тарих

Адамның болғандығының іздері тарихқа дейінгі заманға дейін жетеді. Парк-дю-Конте-де-Пресльс үңгірлерінде палеолит дәуірінен басталатын неандерталь адамының әртүрлі сүйектері табылды. Кейін, Рим империясы кезінде ауылдың оңтүстік жағында (Преслес жолы бойымен) галло-рим вилласы салынды. Сол жерде су қоймасы болған. Бірнеше жүз метр солтүстікке қарай, Бу-де-Бруе ормандығының етегінде, Аизо көшесі бойында зират орналасқан. Ауылдың өзі 10 ғасырда "Хейетт" деп аталатын жерде пайда болды. 952 жылы шаруашылық болған. Ауылдың ортасында сарай салынды. Ол ғасырлар бойы кеңейтіліп, соңғы рет 1721 жылы қайта жаңартылды. 1794 жылы француз революционерлері оны қиратты. 1860 жылы оның орнына ауыл мектебі салынды. Бүгінгі күні сақталған жалғыз бөлігі – ауылды басқарған соңғы отбасының гербі бар "Гавр" кірер жағы. Бұл ғимарат кейін сарайдың жылқы қоралары және үй қызметшілері үшін пайдаланылды. Сарайдың сыртқы қабырғаларының қалдықтарын Күр көшесі бойында да көруге болады. Одан алыс емес жерде "Баудекарт шаруашылығы" салынды, ол ауылдың феодалының шаруашылығы болған. Бұл шаруашылық әлі де бар, бірақ өзгерген.

Оинье монастыры

Мозанның ұлы алтын шебері Хьюго д'Ойни Ойни приорлығында жұмыс істеді. Оның туындылары сақталған, бұл өте сирек кездесетін жағдай. 1818 жылы Франция революциясы кезінде олар Фалисолледе жасырылып, Намюрдегі Нотр-Дам қарындастарына тапсырылды. Бүгінде қазынаның басым бөлігін Намюрдегі Нотр-Дам қарындастарының мұражайында көруге болады, ал қалған бөлігі Аизо, Фалисолле, Септик, Нивель және Валькорт шіркеулерінде, сондай-ақ Брюссельдегі Көркем және Тарих Корольдік мұражайларында және Намюр епархиялық мұражайында сақтаулы.

Өнеркәсіптік даму

Тарихи тұрғыдан алғанда, Аизо ауыл шаруашылығына, орман шаруашылығына, сондай-ақ өнеркәсіпке арналған жер болды. Дамудың куәсі ретінде бірнеше ғасырлық темір кендері табылды. Бұл қызмет ауылдың оңтүстігінде, Бисме өзенінің жанында орналасқан Forges d'Aiseau зауыттарының құрылуына және жұмыс істеуіне әкелді. Бұл өнімдер бүкіл әлемге, оның ішінде Мексикаға экспортталды. Бірақ олардың Самбр және теміржолдан алыс орналасқандығы себепті, онда жұмыс істеу қиын болды. Бұл зауыттар ХХ ғасырдың басында жабылды. Бүгінде Сомвилл шеберханалары жеңіл металдар өндіреді. Аизо көмір шахталарынан вагондар келген. Ғасырлар бойы, төбелердің әртүрлі жерлерінен көмір қазылып келді. Екі кеніш бар: біреуі Оиньеде (Сент-Генри кеніші), екіншісі Менонрида (Шампфромент кеніші). Сомвилл шеберханаларынан 50 метр қашықтықта, "l'Etoile" (Жұлдыз) деп аталатын жерге жақын жерде желдету шахтасы орналасқан. Бетон құдықтар әлі де көрініп тұр. "Glaceries Sainte Marie d'Oignies" арқылы шыны өндірісі де Аизода жүзеге асты. Бұл үлкен шаруашылық қазіргі Оиньи көшесі бойында, Самбр өзенінің жанында орналасқан. Оның әйгілігі халықаралық деңгейде болды, әсіресе Нью-Йорктегі Эмпайр Стейт Билдингінің терезелері осында жасалған. Король Леопольд I ғимараттарды аралады. Төменгі ауыл тиісінше жоспарланған, ал Оиньи аббаттығы жұмысшыларға арналған үйлердің бір бөлігін қиратты, ал Бисме өзені өз арнасынан ауытқыды. Зауыт 1930 жылы әлемдік экономикалық дағдарысқа байланысты жабылды. Бүгінде онда тек парктегі қираған орындар ғана қалды. Өнеркәсіптік кәсіпорындардан басқа, Аизода химия зауыты (аббаттыққа қарсы), шеберхана (станцияға жақын), су тірмендері және басқа да нысандар болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Аизо, бүкіл аймақпен бірге, осы аймақты әрдайым мазалаған қақтығыстан көп зардап шекті. 1914 жылдың 21-23 тамызы аралығындағы Шарлеру шайқасы ең ауыртпалықты эпизодтардың бірі болды. 21 тамызда немістер Самбраға шапқындап, Солтүстік-Батыс Аизодағы Розелиге шабуыл жасады. Француздар ауылдан ығыстырылып, Менонри, Аизо орталығы және Пресл аралығында кері шегінді. 21-22 тамыз түнінде француздар қарсы шабуыл жасады және Розелиде ауыр қатыгездіктерге ұшырады. "Қызыл шалбар" француз әскері қайтадан Аизоға шегініп, Пресл бағытында ауылды тастап кетті. Солтүстік-Шығыс Аизода, Таминес шекарасында, тағы да ауыр шайқастар болған жерде, немістер француз шебін бұзып, Самбр өзенінің аңғарынан Оинье маңындағы Ле Руға қарай жол ашты. "Ferme de la Belle Motte" биіктігіндегі шайқас кезінде орман мен төңіректегі егістіктерде ерекше қатыгездік орын алды. Ферма өртеніп кетті, ал француздар Ле Руға, содан кейін Деван-ле-Буаға шегінуге мәжбүр болды. Қоршаған ауылдардағыдай, соғыс салдарынан болған зияннан өзге, неміс әскері ондаған үйді өртеп, көптеген ауыл тұрғындарын атқылап өлтірді. Соғыстан кейін Белль-Мотте деп аталатын жерде франко-неміс зираты салынды, ол логикалық түрде "Белль-Мотте зираты" деп аталды. Ауыл мен аймақ төңірегінде көмілген әскерлер ауылдың жоғарғы бөлігінде жиналды. Бірнеше жылдан кейін неміс әскері Ипр қаласының жанындағы Владсло зиратына көшірілді. Белль-Мотте зиратында 4057 француз әскері жерленген. Оның 1182-сі қабірлерге, ал 2875-і екі сүйек сақтау орнына қойылған.

Табиғи орта

Аизода табиғаттың әртүрлі мекендеу орындары бар. Солтүстікте Самбра өзені мен аллювиалды шалғынды далалар өзен арқылы өтетінге дейін, оның бұрылып жатқан тораптардан тұрғандығын еске түсіреді. Бұл жерлерде батпақтар болған. Бүгінде шалғынды далалар ылғалды күйде сақталып, жоғары биологиялық әртүрлілікке ие. Бұрынғы торап Мойньелье өзенінің жағалауы да қорғауға алынған. Шампфроменттің шлак қырасы Еуропаның оңтүстігінде кездесетін әртүрлі өсімдік түрлеріне пана. Бисме аңғары да табиғи мекендеу орындары мен түрлердің ерекше әртүрлілігімен ерекшеленеді. Өзендегі балықтың көптігіне қоса, ол монахтардың қазған Оигние көлдерімен байланысты. Бұл көлдер табиғат қорығы болып табылады. Оңтүстікке қарай Бисме өзені аңғарды одан әрі тереңдетеді. Содан кейін ол Самбраның оңтүстігіндегі "Марлань" аймағына ондаған шақырымға созылады. Преслес шекарасында өзен әктас аймағынан өтеді, бұл өзеннің бойында тік жарлы аңғарларды қалыптастырады. Аңғардағы үңгірлерде жартастың қызыл құйрықты жасырындылары мекендейді. Бисме мен аңғардың ең жоғарғы нүктесі арасындағы биіктік айырмашылығы шамамен 100 метрді құрайды. Кондроз ауылдың оңтүстік-шығысында орналасқан.