Кіріспе
Гвинея-Бисаудағы саяси партия Гвинея мен Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясы (Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo Verde, PAIGC) – Гвинея-Бисаудағы саяси партия. Бұл партия бастапқыда Португалиядан тәуелсіздік алу үшін бейбіт жолмен үгіт жүргізу мақсатында құрылған, бірақ 1960 жылдары қарулы қақтығысқа қатысып, Гвинея-Бисау Тәуелсіздік соғысының бірнеше тараптарының бірі болды. Соғыстың соңына қарай партия социалистік бірпартиалық мемлекет құрды, ол 1990 жылдардың басында көппартиялық демократия орнатылғанға дейін сақталды. Партия 1994 жылғы алғашқы көппартиялық сайлауда жеңіске жеткенімен, 1999–2000 жылдардағы сайлауда биліктен қуылды. Дегенмен, 2004 жылғы парламенттік сайлауда және 2005 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетіп, Ұлттық халық ассамблеясындағы ең ірі партия болып қала берді. ПАИГК 1975 жылдан 1980 жылға дейін тәуелсіздік алған Кабо-Вердеге де басшылық етті. Гвинея-Бисауда 1980 жылы болған төңкерістен кейін ПАИГК-ның Кабо-Вердедегі бөлімшесі жеке партияға – Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясына айналдырылды.
The African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde (Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo Verde, PAIGC) is a political party in Guinea Bissau. Originally formed to peacefully campaign for independence from Portugal, the party turned to armed conflict in the 1960s and was one of the belligerents in the Guinea Bissau War of Independence. Towards the end of the war, the party established a socialist one party state, which remained intact until multi party democracy was introduced in the early 1990s. Although the party won the first multi party elections in 1994, it was removed from power in the 1999–2000 elections. However, it returned to office after winning parliamentary elections in 2004 and presidential elections in 2005, since which it has remained the largest party in the National People's Assembly. The PAIGC also governed Cape Verde, from its independence in 1975 to 1980. After the 1980 coup d'état in Guinea Bissau, the Cape Verdean branch of the PAIGC was converted into a separate party, the African Party for the Independence of Cape Verde.
Тәуелсіздікке дейінгі кезең
Партия Бисауда 19 қыркүйек 1956 жылы Африка Тәуелсіздік партиясы (Partido Africano da Independência) ретінде құрылды және 1954 жылы Анри Лаберри мен Амилкар Кабрал құрған Португалия Гвинеясының Ұлттық Тәуелсіздігі үшін қозғалысқа (Movimento para Independência Nacional da Guiné Portuguesa) негізделді. Партияның алты құрылтайшысы болды: Кабрал, оның інісі Луис, Аристидс Перейра, Фернандо Фортес, Хулио Алмейда және Элизе Турпин. Соңғы уақытта жалғасып жатқан Суық соғыс жағдайында ПАИГК партизандары КСРО-дан Калашниковтар мен Қытай Халық Республикасынан кері қайтармайтын мылтықтар алды. 1966 жылы Югославия ПАИГК-ға қару-жарақтар қоймасын жіберді. 1964 жылы ақпанда бостандыққа шығарылған Кассакада алғашқы партиялық съезд өтті, онда ПАИГК-ның саяси және әскери қанаттары бағаланып, қайта ұйымдастырылды, тұрақты армия (Халықтың революциялық қарулы күштері, FARP) партизандық күштерді (Халық партизандары) толықтыру үшін құрылды. Комо аралы ПАИГК мен португал күштерінің арасындағы ірі шайқастың ортасы болды, онда ПАИГК аралды басып алды және португалдардың қатал қарсы шабуылдарына, соның ішінде FAP (Португалия Әуе күштері) F 86 Sabres әуе шабуылдарына қарсы тұрды. Комо аралын жоғалтқаннан кейін португал армиясы, флоты және әуе күштері (FAP) аралды қайтару үшін бірлескен операция – «Тринде» операциясын бастады. ПАИГК қаһармандықпен шайқасты, португалдар ауыр шығынға ұшырады және біртіндеп жер басып алды. Ақыры, 71 күндік шайқас пен 851 FAP ұрыс-керісінен кейін арал португалдықтарға қайтарылды. Алайда, екі айдан кейін ПАИГК аралды қайта басып алады, себебі португалдықтардың оны басып алу операциясы олардың басып алу күшінің көп бөлігін сарқып, аралды осал қалдырды. Алайда, Комо аралы оңтүстікте, әсіресе Кантанхес және Квитафин түбектерінде жаңа ПАИГК позициялары құрылғаннан кейін Португалия үшін стратегиялық маңыздылығын жоғалтты. Бұл түбектердегі португал әскерлерінің көп бөлігі партизандармен қоршалып, қоршауға алынды. Соғыс барысында португалдар өзін жақсы ұстамады. Олар ПАИГК-ті қабылдауға көп уақыт жұмсады, Гвинеядағы ұшақтар мен әскерлерді Мозамбик пен Анголадағы қақтығыстарға аударды, ал Португалия үкіметі ПАИГК Гвинеядағы билігіне қауіп төндіретінін түсіне бастаған кезде, кеш болды. Партизандық операцияларды шектеу үшін аз жұмыс жасалды; португалдар соғыс аяғына дейін халық пен ПАИГК арасындағы байланысты кесіп тастауға тырыспады, нәтижесінде португал әскерлерінің бекіністерден алыс жерде жұмыс істеуі өте қауіпті болды. 1967 жылға қарай ПАИГК португалдық казармаларға және әскер лагерлеріне 147 шабуыл жасады және Португалия Гвинеясының үштен екі бөлігін тиімді бақылауға алды. Келесі жылы Португалия колонияның жаңа губернаторы Антониу де Спиноланың келуімен партизандарға қарсы жаңа науқанды бастады. Гвинеяда халықтың қолдауын алу үшін Спинола мектептер, ауруханалар, жаңа тұрғын үйлер салу және телекоммуникация мен жол жүйесін жақсарту бойынша ауқымды құрылыс науқанын бастады. ПАИГК Швециямен кең ауқымды ынтымақтастық бағдарламасын құрған алғашқы африкалық партия болды. Алайда, 1970 жылы FAP АҚШ Вьетнам соғысында қолданған қаруларға ұқсас қаруды қолдана бастады: напалм және жапырақтарды жою, біріншісі партизандарды таба алса, екіншісі оларды таба алмағанда орын алған тұзақтардың санын азайту үшін. Спиноланың губернаторлық қызметі соғыстың бұрылыс нүктесін белгіледі: Португалия шайқастарда жеңіске жетті, ал көршілес Гвинея Республикасындағы Конакриге португалдық шабуыл жасаған «Жасыл теңіз» операциясы кезінде 400 десантты әскер қалаға шабуыл жасап, ПАИГК ұстаған 26 португалдық тұтқынды азат етті. КСРО мен Куба Нигерия арқылы Португалия Гвинеясына қару-жарақ, әсіресе бірнеше Илюшин Ил-14 ұшақтарын бомбалаушылар ретінде пайдалануға жіберді. 1972 жылдың тамыз және қараша айлары аралығында партия облыстық кеңестерге сайлау өткізді, олардың мүшелері Ұлттық Ассамблеяны сайлады. Португалия билігі өткен сайлауда сайлау құқығы салық және сауаттылық талаптарына сай келетін бірнеше мың адамға ғана берілген болса, бұл сайлауда жалпы сайлау құқығы бойынша аумақта алғаш рет сайлау өткізілді. Сайлаушыларға ПАИГК кандидаттарының тізімі ұсынылды және олар үшін немесе қарсы дауыс беруді таңдады. Сайлауға 78 мыңға жуық адам қатысты, олардың 97% -ы тізімдерге дауыс берді. 1973 жылдың 20 қаңтарында Амилкар Кабрал ПАИГК басшылығын құлату жоспарының бір бөлігі ретінде теңіз командирі Иносенсио Канидің қолынан қаза тапты. Алайда, Кабралдың өліміне қарамастан, құлпытас орындалмады, және 94 адам қатыстырылған, көмектескен немесе күдіктелген көмекке кінәлі деп танылды. Кани және кем дегенде он адам наурыз айында атылып өлтірілді. Кейіннен, 1973 жылдың 24 қыркүйегінде тәуелсіздік бір жақты түрде жарияланды және қараша айында БҰҰ Бас Ассамблеясының 93–7 дауысымен мойындалды, бұл португалдық отарлық үкімді агрессия және оккупация деп айыптағандықтан бұрын-соңды болмаған жағдай. БҰҰ мойындауы португалдық мойындаудан бұрын болды. Соғыс барысында 11 жылдық соғыстың соңында 35 000 Португалия Гвинеясында орналасқан португалдық әскерлердің 1875-і және ПАИГК әскерлерінің 10 000-нан 6000-ы қаза тапты.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ПАИГК Гвинея-Бисау мен Кабо-Вердедегі жалғыз заңды саяси партия ретінде құрылды, ал Луис Кабрал Гвинея-Бисау президенті болды. 1976 және 1977 жылдары бір партиялық сайлаудың екінші циклы өтті. ПАИГК Гвинея-Бисау мен Кабо-Верде арасындағы одаққа ұмтылса да, 1980 жылғы қарашада Жоао Бернардо Виейра бастаған Кабо-Верде Кабралына қарсы әскери төңкерістен кейін одақ күшін жоғалтты. Содан кейін ПАИГК-ның Кабо-Вердедегі бөлімшесі Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясы (PAICV) деген жеке партияға айналды. Виейра басшылығымен партия 1980 және 1990 жылдары елді басқаруын жалғастырды. 1984 және 1989 жылдары бір партиялық сайлаулар өтті, ал Виейра 1986 жылғы қарашада партияның төртінші съезінде PAIGC Бас хатшысы болып қайта сайланды. 1991 жылғы мамыр айында көппартиялық саясат енгізілгеннен кейін 1994 жылы алғашқы көппартиялық сайлаулар өтті. Жалпы сайлауда президентті тікелей сайлау жүйесі де енгізілді. Виейра Әлеуметтік жаңару партиясының (PRS) өкілі Кумба Иаламен сайлауалды күресте жеңіске жетті, ал ПАИГК Ұлттық халық ассамблеясындағы 100 орынның 62-сін, дауыстардың 46%-ын алып жеңіп шықты. Виейра 1998 жылғы мамыр айының ортасында партияның алтыншы съезінде ПАИГК президенті болып тағы да төрт жылға сайланды, оған 438 дауыс берілді, сегіз қарсы дауыс болды және төрт адам дауыс беруден бас тартты; осы съезде Бас хатшы лауазымы жойылды. Бірнеше күннен кейін 1999 жылғы 12 мамырда бұрынғы премьер-министр Мануэль Сатурнино да Коста ПАИГК президенті міндетін атқарушы болып тағайындалды. Виейра 1999 жылғы қыркүйектегі партия съезінде "елге опасыздық жасау, соғысқа қолдау көрсету және оны қоздыру, партияның жарғыларына қайшы келетін іс-әрекеттер" жасады деген айыппен ПАИГК-дан шығарылды. Партиядағы реформаторлардың жетекшісі және өтпелі әскери хунтадағы жалғыз азаматтық адам Франсиско Бенанте 1999 жылғы 9 қыркүйекте өткен съездің соңында ПАИГК президенті болып сайланды. Бенанте кандидатурасын хунта қолдады, ол 174 дауыс алды, ал жалғыз қарсылас кандидатураға 133 дауыс берілді. 2004 жылғы мамыр айында партия басшысы Карлос Гомес Жуниор премьер-министр болып сайланды. 2005 жылғы президенттік сайлауда ПАИГК үміткері Малам Бакай Санха екінші турда Виейрадан жеңілді, ол жер аударылудан оралып, тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Билікке келгеннен кейін бірнеше аптадан кейін Виейра Карлос Гомес Жуниорды премьер-министр лауазымынан босатып, бұрын ПАИГК-ның жоғары лауазымды мүшесі болған, бірақ Виейраны қолдау үшін партиядан кеткен Аристид Гоместі тағайындады. 2007 жылғы наурызда ПАИГК ПРС және Біріккен социал-демократиялық партиямен үш партиялық одақ құрды, себебі үш партия жаңа үкімет құруға тырысты. Бұл Аристид Гомеске қарсы сенімсіздік дауысына және айдың соңында оның отставкасына әкелді; 9 сәуірде Виейра үш партияның таңдауы бойынша Мартиньо Ндафа Кабиді премьер-министр етіп тағайындады, ал 17 сәуірде үш партияның министрлерінен тұратын жаңа үкімет құрылды. ПАИГК 2008 жылғы 29 ақпанда "партиядағы тұтастық пен бірлікке қауіп төндіретін тәртіпсіздік әрекеттерін болдырмау үшін" бұл шешім қабылданғанын мәлімдеді. ПАИГК-ның жетінші кезекті съезі 2008 жылғы маусымда Габуда өтті. 2000 және 2005 жылдары партияның президенттікке үміткері болған Малам Бакай Санха партия басшылығына Гомеске қарсы күресті, бірақ Гомес 578–355 дауыспен бес жылдық мерзімге ПАИГК президенті болып қайта сайланды. Каби, Сиприано Кассама (партия ішіндегі диссидент ретінде қарастырылып, Аристид Гомеспен байланысты) және Басиро Джа да басшылыққа үміткер болды, бірақ олар салыстырмалы түрде аз қолдауға ие болды. Виейра Кейбиді қызметінен босатып, 5 тамызда Карлос Коррейяны премьер-министр етіп тағайындады. Парламент сайлауы 2008 жылғы қарашада өтті, онда ПАИГК орынның үштен екісін жеңіп алды. Келесі жылы президенттік сайлауда Санха Кумба Иаламен сайлауалды күресте жеңіске жетті. 2012 жылғы қаңтарда Санха қайтыс болғаннан кейін мерзімінен бұрын президенттік сайлау өтті. Карлос Гомес Жуниор ПАИГК үміткері болып тағайындалды және Иаламен бірге екінші турға өтті, бірақ сәуірдегі әскери төңкеріс оның өтуіне кедері келтірді. 2014 жылы жалпы сайлаулар өтті, онда ПАИГК үміткері Хосе Марио Ваз президент болып сайланды, ал партия Ұлттық халық ассамблеясында көпшілігін сақтап, 102 орынның 57-сін жеңіп алды. Партия 2023 жылғы заңнамалық сайлауда UM, PCD, PSD және MDG-ді қамтитын Инклюзивті Альянс Платформасы – Terra Ranka кең коалициясының құрамында бәсекеге түсті және көпшілік орынға ие болды.
Президент сайлауы
Сайлау партиясы кандидат дауыс саны % Дауыс % Нәтиже Бірінші кезең Екінші кезең 1994Жоао Бернардо Виейра 142,577 46.20% 161,083 52.02% Таңдалды 1999–2000Малам Бакай Санья 86,724 23.37% 97,670 28.0% Жеңілді 2005158,276 35.45% 196,759 47.65% Жеңілді 2009133,786 37.54% 224,259 63.31% Таңдалды 2012Карлос Гомес Жуниор 154,797 48.97% – Болдырмады 2014Жозе Марио Ваз 257,572 40.89% 364,394 61.92% Таңдалды 2019Домингос Симоэс Перейра 222,870 40.13% 254,468 46.45% Жеңілді
Ұлттық халық жиналысы
СайлауДауыс саны%Орындықтар+/–ОрынҮкімет1976–77136,02280.04%Жаңа1-ші1984 0 1-ші1989214,20195.80% 0 1-ші1994134,98246.39% 88 1-ші1999 38 3-ші2004145,31633.88% 21 1-ші2008227,35049.52% 22 1-ші2014281,40847.98% 10 1-ші2019212,14835.22% 10 1-ші2023 Инклюзивті Альянс платформасының бір бөлігі 1-ші
Шетелдік қолдау
ПАИГК Қытай, Куба, КСРО, Сенегал, Гвинея, Ливия, Алжир, Польша, Чехословакия, Гана үкіметтерінен қолдау алды.