Кіріспе

Крикет терминологиясы

Крикетте бату – бұл допты соғып, ұпай жинап, өз қақпасыңыздың құлауын болдырмау әрекеті немесе дағдысы. 2021 жылдың қыркүйегінен бастап қазіргі уақытта батумен айналысатын кез келген ойыншы ресми түрде батушы деп аталады (тарихи тұрғыдан «батсмен» және «батсвумен» терминдері қолданылған) – бату олардың негізгі мамандығы болса да. Батушылар әртүрлі крикет алаңдарында, әсіресе әртүрлі елдерде ойнағанда әртүрлі жағдайларға бейімделуі керек; сондықтан, физикалық бату дағдыларымен қатар, жоғары деңгейдегі батушылар жылдам реакцияға, тамаша шешім қабылдау қабілетіне және стратегиялық ойлауға ие болуы керек. Дегенмен, «батсмен» термині әлі де кеңінен қолданылады. Иннинг барысында батушы команданың екі мүшесі бір уақытта алаңда болады: допты жіберген боулерге қарайтын ойыншы шабуылшы деп аталады, ал екіншісі – шабуылшы емес. Батушы шығып кеткен жағдайда, оның орнына әріптесі келеді. Бұл иннинг соңына дейін жалғасады, көбінесе команданың 10 мүшесі шығып кеткен кезде, содан кейін екінші команда батуға мүмкіндік алады. Бату тактикасы мен стратегиясы ойналатын матч түріне және қазіргі ойын жағдайына байланысты өзгереді. Батушылардың басты мақсаты – қақпаларын жоғалтпау және мүмкіндігінше көп ұпайды жылдам жинау. Бұл мақсаттар көбінесе қарама-қайшы болады: жылдам ұпай жинау үшін тәуекелді соққылар ойнау қажет, бұл батушының шығып кету мүмкіндігін арттырады, ал батушының қақпасын сақтау үшін мұқият соққы берудің қауіпсіз жолы – ешқандай ұпайға тырыспау болуы мүмкін. Жағдайға байланысты, батушылар қақпаларын сақтап қалу үшін ұпай жинауға тырыспауға немесе мүмкіндігінше тез ұпай жинауға, шығу қаупіне аса мән бермейтін болуы мүмкін. Басқа көптеген доп пен таяқпен ойналатын спорт түрлерінен айырмашылығы, крикетте батушылар ұпай жинау үшін допты кез келген бағытта соға алады және осы мақсатқа арналған шығармашылық соққыларды қолдана алады. Барлық басқа крикет статистикасындай, бату статистикасы мен рекордтарына көп көңіл бөлінеді және ойыншының тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Бату бойынша негізгі статистика – ойыншының бату орташасы. Ол жинаған ұпайлар санын шығып кеткен реттерінің санына бөлу арқылы есептеледі (ойнаған иннингтер санына емес). Дон Брэдман барлық уақыттағы ең үздік батушы деп есептеледі және 1930 және 1940 жылдардағы мансабында көптеген рекордтарды орнатты, олар әлі де бұзылмаған. Ол Тест матчтарында 99,94 орташа ұпай жинады, бұл кез келген басқа батушыдан 38 есе көп. Сачин Тендулкар қазіргі заманғы көптеген рекордтарды орнатты, соның ішінде ойынның барлық үш форматында 100 халықаралық жүздікке жеткен алғашқы ойыншы болды. Брайан Лара бірінші сыныптық матчтағы ең жоғары жеке ұпай (501 ұпай) және Тест иннингіндегі 400 ұпайдан астам ұпай жинаған рекордты иеленеді. Митали Радж әйелдер крикетіндегі ең үздік батушы деп танылады. Ол көптеген қазіргі заманғы рекордтарды орнатты, соның ішінде әйелдер арасындағы халықаралық крикетте ең көп ұпай жинаған ойыншы атанды.

Терминология

Кез келген ойыншы, олардың ерекше шеберлігіне қарамастан, соққы жасап жатқанда "соққышы" (тарихи түрде "бэтсмен" немесе "бэтсвумен") деп аталады. Соққышының допты соғу әрекеті "соққы" немесе "қозғалыс" деп аталады. Командаға негізінен соққы шеберлігі үшін таңдалған ойыншы, қазіргі уақытта соққы жасап жатса да, немесе кейде "маман соққышы" ретінде қарапайым соққышы деп аталады. Ал арнайы боулер немесе қақпашы, соққы жасап жатқанда ғана соққышы деп аталады. 2021 жылы Крикет ережелеріне гендерлік бейтараптық үшін "соққышы" терминін ресми түрде қолдануға өзгеріс енгізілді, және бұл термин кейбір БАҚ-та жиі қолданылады.

Православтық техника және соққы ойнату

Уақыт өте келе, көптеген ойыншылар қолданатын стандартты соққы беру техникасы қалыптасты. Техника – бұл допты ұру алдындағы ойыншының тұруы, сондай-ақ крикет соққысын орындау кезінде қолдардың, аяқтардың, бастың және денесінің қозғалысы. Жақсы техникаға дұрыс позицияға жылдам түсу, әсіресе бас пен денеді доптың бағытымен бірқатар келтіру, аяқтарды доптың секіріп түсетін жеріне жақын қою және содан кейін белгілі бір соққы үшін қажетті уақытта допқа соққы беру кіреді. Ойыншының нақты допқа жасаған қозғалысы, оның талпыныс жасап отырған соққысына байланысты. Алдыңғы аяқпен ойналатын соққыларда салмақ алдыңғы аяққа түседі (оң қолды ойыншы үшін сол аяқ), бұл әдетте доп ойыншыға жоғарыдан келгенде ойналады, ал артқы аяқпен ойналатын соққыларда салмақ артқы аяққа түседі, көбінесе қысқа допты ұру үшін қолданылады. Соққылар тік немесе тура соққылар деп те аталуы мүмкін, онда мысық тік бағытта допқа соғады (мысалы, драйв немесе аяқпен ұру кезінде), немесе көлденең немесе қиғаш соққылар, онда мысық көлденең бағытта допқа соғады (мысалы, тартып немесе кесіп ұру кезінде). Ойыншы допты қайда және қалай соғуға шектеулі емес, бірақ жақсы техниканың дамуы, нақты доптарға арналған стандартты немесе дәстүрлі крикет соққыларының дамуымен бірге жүрді. Бұл «оқулық» соққылар көптеген жаттықтыру нұсқаулықтарында кездесетін стандартты материалдар болып табылады. Шектелген оверлер крикетінің пайда болуы, оның жылдам ұпай жинауға баса назар аударғаны, алаңда жоқ жерлерге допты соғу үшін дәстүрлі емес соққыларды жиі қолдануға әкелді. Дәстүрлі емес соққылар әдетте – бірақ әрқашан емес – жақсы соққы беру техникасының кейбір элементтерінен бас тартуға байланысты дәстүрлі соққылардан тәуекелдірек болады.

Қалыптану

Тұрыс - бұл соққышының допты беруге дайындалу үшін тұратын қалып. Оңтайлы тұрыс "қолайлы, сергек және тепе-тең" болуы керек, аяқтар иық енінен ажыратылып, параллель және қақпа сызығының бойымен орналасқан. Бұған қоса, алдыңғы иық қақпаны қақпаға қарай бағытталған, бас боулерге қараған, салмақ тең бөлінген және соққы артқы бақайыққа жақын болуы керек. Тиімді соққы беру қалыбында болу және бұлшықеттерді изометриялық түрде алдын ала жүктеу үшін жеңіл бүгілу жасалады; бұл соққыны динамикалық түрде ойнауға мүмкіндік береді. Допты беруге дайындалар алдында, соққышы соққы беруді күтіп, соққысын артқа көтереді және салмағын аяқ бақайықтарына ауыстырады. Осылайша, ол доптың боулердің қолынан шыққан жолын көргенде, жылдам түрде оның орнына жетуге дайын болады. Әдеттегі, бүйірлі тұрыс ең көп таралғанымен, Шивнарин Чандерпол және Стив Смит сияқты кейбір халықаралық ойыншылар "ашық" немесе "төртбұрышты" тұрыстарды қолданады.

Арқалық көтергіш

Батырманы көтеру – бұл соққышының допты соғуға дайындалу үшін батырмасын жоғары көтеруі. Батырма мүмкіндігінше тік көтерілуі керек болса да, жаттықтырушылар нұсқаулықтарында дұрыс техника – батырманы перпендикулярдан сәл бұрыштау екендігі айтылады; жиі берілетін нұсқау – батырма бетін бірінші немесе екінші тайғанақ бағытына бұру. Кейбір соққышылар батырманы тым жоғары көтерген. Ал Питер Вилли сияқты ерекше ашық тұруға бейімделгендер батырманы аз көтерген.

Алға және артқа

Топтың траекториясына байланысты, соққышы оны тоқтату үшін алға немесе артқа жылжиды. Алға жылжу – алдыңғы қадаммен ойнау, ал артқа жылжу – артқы қадаммен ойнау деп аталады. Алдыңғы қадаммен ойнау әдетте, тобықтан жамбасқа дейінгі биіктікте келетін допты қарсы алу үшін қолданылады. Соққышы допқа қарай қадам басып, алдыңғы тізесін бүгіп, соққыны доптың күтілетін биіктігіне жеткізеді. Алға жылжу арқылы соққышы доп сынып түскеннен кейін дереу оны тоқтатып, қауіпті жанындағы қозғалысты болдырмайды. Артқы қадаммен ойнау, әдетте, жамбастан басқа дейінгі биіктікте келетін допты қарсы алу үшін қолданылады. Соққышы артқа шегініп, қажет болса, саусақтарының ұштарына тұрып, соққыны доптың биіктігіне көтереді. Викетке қарай шегіну арқылы соққышы кездейсоқ бүйірлік қозғалысқа немесе доптың секіруінің өзгеруіне ден қою үшін қосымша уақыт алады.

Тік шұңқыр соққылары

Доптың соққышыға жеткендегі күтілетін биіктігіне байланысты тік немесе тура соққыларды алдыңғы немесе артқы аяқпен ойнауға болады. Соққының ерекшеленетін қалыпы – допқа тигізілген сәтте тік боймен тұру. Тік соққылар көбінесе соққышының басы допқа тигізілген жерден тікелей жоғарыда болатындай етіп ойналады, осылайша ол доптың бағытын дәл бағалай алады. Осы кезде, соққыны тоқтатып, қақпаға қарай тік бағытта ойнауға болады – бұл бұғаттау немесе қорғаныс соққысы деп аталады; бір жаққа бұрыштап, сәл итеріп ойнауға болады – бұл көзқарас немесе лезде соққы деп аталады; немесе допты лақтырушыға қарай алға жылжытуға болады – бұл қуатты соққы деп аталады.

Қорғаудағы соққы

Блоктау – бұл көбінесе таза қорғаныс соққысы, доптың қақпаға немесе соққышының денесіне тиюін тоқтатуға арналған. Бұл соққыда күш болмайды және әдетте жеңіл немесе «жұмсақ» ұстап ойнайды (комментаторлар көбінесе «жұмсақ қолдар» дейді) және доптың қақпаға қарай жылжуын ғана тоқтатады. Алдыңғы аяқпен ойналатын блок «алға қорғаныс», ал артқы аяқпен ойналатын блок «артқа қорғаныс» деп аталады. Бұл соққылар допты ішкі алаңның бос бөліктеріне жылжыту арқылы ұпай жинау үшін де қолданылуы мүмкін, мұнда блок «итеруге» айналады. Допты итеру – соққыны басқарудың ең көп таралған тәсілдерінің бірі. Лейвинг пен блокинг бірінші сыныпты крикетте (Тест матчтарын қоса алғанда) жиі қолданылады, себебі мүмкіндігінше жылдам ұпай жинау қажеттілігі болмайды, соның салдарынан соққышыға қандай допты ойнау керектігін таңдауға мүмкіндік береді. Аяқ көзқарасы – аяқ жағына сәл бағытталған допқа жасалатын нәзік тік соққы, доп соққышының жанынан өте жатқанда, допты соққымен шабу үшін қолданылады, сондай-ақ біраз білек жұмысы қажет, төртінші аяқ немесе ұсақ аяқ аймағына қарай бұрылады. Бұл соққыда соққы бетін аяқ жағына қарай бұру және бас пен денеді доптың бағытының ішінде жылжыту қажет. Бұл соққы «бармақ, тізе немесе жамбас» арқылы ойналады. Егер доп соққышының бармағына немесе тізесіне дейін жетсе, ал доп соққышының бел/жамбас биіктігінде секірсе, ол алдыңғы аяқтан ойналады. Бұл әдетте «допты үшінші адамға қарай сүйреу» деп сипатталады.

Кету

Кейде допты қабылдамау крикеттегі соққы деп есептеледі, тіпті соққышы физикалық түрде допты ойнамай немесе оның өтуіне кедерес келтірмейді. Соққышы алғашқы бірнеше допты қабылдағанда, алаңның және лақтырудың жағдайын бағалау үшін уақыт беру мақсатында допты қабылдамау жиі қолданылады, содан кейін соққы жасауға тырысады. Допты қабылдамау – бұл шешім мен техника мәселесі. Соққышы оған немесе қақпаға тимеу үшін допты жақыннан қадағалауы керек; сонымен қатар, оның қолы мен найзасы доптың жолынан алыс болуын қамтамасыз етуі керек, кездейсоқ тиісуге және осылай аут болуға мүмкіндік бермеу үшін. Соққышы доптың қақпаға тимейтініне толық сенген жағдайда ғана допты қабылдамайды.

Тікелей жүріп.

Драйв – бұл тік соққы, ол таяқшаны доптың бағытымен тік доғада қозғап, допты соққышының алдында жерге түсіру арқылы ойнатылады. Бұл соққышының қару-жарағындағы ең көп қолданылатын соққылардың бірі және көбінесе жас крикетшілерге үйретілетін алғашқы соққы. Доптың қозғалу бағытына қарай драйв қорғау драйвы (қорғау позициясына қарай соққы), офф драйвы (ортаға қарай), тіке драйв (боулерден тікелей өткен), он драйв (қақпалар мен орта арасында) немесе шаршы драйв (пойнтке қарай) болуы мүмкін. Драйвты мидвикетке қарай да ойнатуға болады, бірақ «мидвикет драйвы» деген сөз жиі қолданылмайды. Драйвты алдыңғы және артқы аяқпен ойнатуға болады, бірақ артқы аяқпен ойнағанда допты доптың бағытымен күштеп өткізу қиын. Көптеген драйвтар ұсталғандықтан шығарылу қаупін азайту үшін қасақана жерге соғылса, соққышы допты ішкі шеңберден және тіпті алтылық үшін шекарадан асырып жіберу үшін көтеріңкі драйв ойнауды шеше алады.

Қалқыма

Фликшот – бұл тік соққы, ол аяқ жағына қарай, толық ұзындықтағы допты білек арқылы шабып ойналады. Оны көбінесе "аяқтан шабуыл" деп те атайды. Бұл соққыны алға қарай соққыға ұқсатып ойнайды, бірақ соққы беті аяқ жағына бұрылады. Оны алдыңғы немесе артқы аяқпен, аяқ бармақтарынан немесе жамбастан ойнауға болады. Соққы орталық және төртбұрышты аяқ аралығында орындалады. Әдетте, жермен ойнатылатын бұл соққыны допты жоғары көтеріп, ойын алаңынан өткізу арқылы да ойнауға болады.

Көлденең шұңқырдан түсірілген суреттер

Крикет соққысының екінші класы көлденең қозғалыстарды қамтиды, олар баттың қиылысқан соққылары деп те аталады: кесу, төртбұрышты драйв, тартып алу, ілгек және сыпыру. Әдетте, көлденең қозғалыстар тік қозғалыстарға қарағанда допқа тигізу ықтималдығы төмен болады, сондықтан олар тым кең немесе тым қысқа болғандықтан қақпаларды құлату қаупі жоқ доптарға ғана қолданылады. Бит көлденең доғамен қозғалады, ал соққышының басы допқа тигізілетін сәтте көбінесе тура бағытталмайды.

Қию

Кэтт – қысқа тасталған допқа бағытталған, допты аут жаққа кеңінен жіберуге арналған соққы. Соққышы доп өзінің жанынан немесе өтіп бара жатқанда допқа тиіп, осылайша, допшының жылдамдығын пайдаланып, допты бұруға ешқандай күш жұмсамайды. Төртбұрышты соққы – бұл қақпадан шамамен 90 градус бұрышпен (оң жаққа қарай, поинтке қарай) аут жаққа бағытталған соққы. Кешіктірілген соққы – доп соққышының денесінен өткеннен кейін немесе одан кейін ойналады және үшінші адам тұрған жерге қарай бағытталады. Кэтт соққысы көбінесе артқы аяқпен ойналады, бірақ кейде баяу доп тастағанда алдыңғы аяқпен де ойналуы мүмкін. Кэтт соққысын орындағанда, найзағайдың бетін жерге қарай бұрып, допты төмен қарай итеру керек. Ашық бетпен дұрыс емес уақытта соққы берілсе (найзағайдың беті допшыға қаратылған күйде), доп көтеріліп, соққышының ұсталуына мүмкіндік туады.

Квадраттық қозғалтқыш

Драйв деп аталғанымен, квадраттық соққы шын мәнінде көлденең соққы болып табылады, және оның қол механикасы квадраттық кесуге толыққандай ұқсас. Квадраттық кесу мен квадраттық соққының арасындағы айырмашылық – допқа тигізілетін биіктікте: квадраттық кесу белдік деңгейінде немесе одан жоғары секіріп тұрған допқа ойналады, соққы соққысы тік тұрып ойнайды, ал квадраттық соққы тізесін бүгіп, төмен қарай иіліп, тібік деңгейіндегі кең допқа ойналады.

Тартып ұстаңыз

Тарту – бұл белге дейін секіріп келіп жатқан допқа, дененің алдында көлденең доғамен найзағайдай қозғалып, допты аяқ жағына қарай, ортаңғы жеребеге немесе шаршы аяққа қарай соққы беру арқылы ойналатын соққы. Егер доп кеуде деңгейінде немесе одан жоғары секірсе, онда "ілгек соққысы" термині қолданылады, онда соққы беруші допты шаршы аяқтың артынан, жермен немесе ауада соқтырады. Тарту және ілгек соққыларын алдыңғы немесе артқы аяқпен ойнауға болады, бірақ артқы аяқпен ойнау жиі кездеседі.

Тазалау

Свейп – төмен секіріп келетін допқа қарсы, көбінесе баяу боулерден (бірақ Мал Лойе сияқты ойыншылар жылдам боулерлерге де свип ойнайды) бір тізеге түсіп, басты доппен бір деңгейге түсіріп, доп келгенде шығыршықпен көлденең доғамен айналдырып соғылатын соққы. Падл-свип – бұл соққыны ұсақ аяққа қарай бұру, онда допқа қарай көлденең созылған, қозғалмай немесе аздап қозғалған шығыршықпен соғылады, ал қатты свип – шығыршық көлденең доғамен күшпен айналдырылып, төртінші аяққа қарай ойналады. Әдетте свип соққысы аяқ жағына беріледі, бірақ соққышы допты сырттан келгенде де аяқ жағына свиптей алады. Қалпынан түскен, тура соққыны қақпаға қарсы ойнау әдетте ұсынылмайды, себебі lbw қаупі бар.

Қалыпты емес шабуылдар

Соққы соғушы кез келген беруге қатысты кез келген соққыны ойнауға еркіндікке ие болғандықтан, жоғарыдағы тізім соққы соғушылар таңдайтын соққылардың толық тізімі емес. Ойын тарихы бойында көптеген бейәдет соққылар, көбінесе жоғары тәуекелді соққылар қолданылып келді. Шектелген оверлі крикеттің пайда болуымен бейәдет соққыларды пайдалану жиіледі, олардың көмегімен допты ешқандай ойыншы орналаспаған жерлерге соғуға болады. Бірінші сыныпты крикетте бейәдет соққылар сирек қолданылады, себебі ойынның қарқыны баяу және әр доптан ұпай жинауға тырысудан гөрі өз қақпасын сақтау маңыздырақ. Кейбір бейәдет соққылар жеткілікті танымалдыққа ие болып, өз аттарын алып, кеңінен қолданысқа енді.

Кері бұру

Кері соққы – стандартты соққыдан өзгеше бағытта ойналатын, яғни допты аяқ жағына соғудың орнына, ол артқы нүктеге немесе үшінші қадамға қарай соғылады. Ойыншы соққыны оңайырақ орындау үшін, қолымен шабақты ұстап, қолдарын ауыстыруы мүмкін. Сондай-ақ, ойыншы артқы аяғын алға жылдырып, соққыны ауыстырып, дәстүрлі соққыға ұқсата алады. Кері соққының артықшылығы – ол алаңдағы ойыншылардың орналасуын тиімді түрде өзгертеді, сондықтан алаңды дұрыс орнату қиынға түседі. Бірақ бұл соққы ойыншы үшін қауіпті, себебі lbw (leg before wicket) мүмкіндігі артады, сонымен қатар допты жоғары соғып, алаңдағы ойыншыға жеңіл түседі. Оны алғаш рет 1970 жылдары пакистандық ойыншы Муштак Мохаммад ойнаған, алайда Муштактың ағасы Ханиф Мохаммадты да кейде осы соққының авторы деп есептейді. Криккет жаттықтырушысы Боб Вулмер бұл соққыны танымал етуге үлкен үлес қосты. Кері соққының сәтсіз аяқталған ең әйгілі мысалы – 1987 жылғы Криккет әлем чемпионатының финалында Англияның Майк Гаттингінің Австралияның Аллан Бордерге қарсы ойыны. Англия жеңіске қадам басқанда, Гаттинг Бордердің алғашқы допты кері соғып, жоғары соғып жіберді, ал қақпашы Грег Дайер оны ұстап алды. Содан кейін Англия қарқынын жоғалтып, матчты жеңіліске ұшыратты. Қол мен дене күйінің ерекшелігіне байланысты, кері соққыға көп күш салу қиын; көбінесе мақсат – допты артқы аяқ аймағына қарай итеру немесе кесу. Дегенмен, сирек жағдайларда ойыншылар кері соққымен 6 ұпай ала алады. Кевин Питерсен, switch hitting-тің негізін қалаушы, осы соққыны жақсы орындайды, бірақ нәтижесіндегі соққы кері соққы емес, қарапайым соққы деп айтуға болады. Мұндай соққының классикалық мысалы – Юсуф Патанның Робин Петерсоннан алған 6 ұпайы. Оңтүстік Африканың А.Б. де Вильерс кері соққымен 6 ұпай алу қабілетімен танымал, ал Гленн Максвелл де жиі кері соққы орындайды.

Қалқыма және құлқыма

Слог – бұл ортаңғы қақпаға қатысты ойналатын, көбінесе алты ұпай алу мақсатымен ауаға жоғары соғылатын күшті соққы. Әдетте, тартылып алынбаса керек болатын допқа соққы жасалғанда, бұл соққы "слог" деп аталады. Сондай-ақ, бұл соққыны "сиыр бұрышына" (cow corner) соғу деп те сипаттауға болады. Бұл тіркес соққышының техникасы жетілмегендігін, оның қарапайым крикет алаңдарында, шекара бойында сиырлар жайылып жүрген жерлерде ойнағанға көбірек үйренгенін көрсетеді. Слог тиімді соққы болуы мүмкін, себебі соққышы барлық күшін және дене салмағын соққыға жұмсай алады. Слог-суип – бұл тізе бүгіп ойналатын слогтың бір түрі. Слог-суиптер көбінесе ортаңғы қақпаға емес, шаршы аяққа қарай бағытталады. Бұл әдіс көбінесе баяу доп тастаушылардан келетін толық доптарға қарсы қолданылады, себебі сонда ғана соққышы доптың ұзындығын көріп, слог-суип үшін қажетті тізе бүгу позыциясын қабылдауға уақыт табады. Соққының алдыңғы аяғы әдетте, қақпа тұғырының сыртында кеңірек орналасады, бұл соққыны толық айналдыруға мүмкіндік береді.

Жоғарғы кесінді

Жоғарғы кесу – үшінші нөмірге қарай ойналатын соққы, көбінесе доп оң қақпадан тыс жерге, қосымша секіріспен келгенде орындалады. Бұл қауіпті соққы, егер дұрыс орындалмаса, доп қақпашыға немесе тайғақтарға ұшырауы мүмкін. Бұл соққы қазіргі заманғы крикетте кеңінен қолданылады. Жылдам, секіргіш трассаларда осы соққы тиімді және жиі Twenty20 крикетінде кездеседі. Сачин Тендулкар, Вирендер Севаг және Брендан Тейлор осы соққыны шебер орындайтын ойыншылардың қатарында.

Ауыстырғыш жегілді

Суаштық соққы – бұл соққы, онда соққы соғушы боулингке жүгіріп бара жатқанда, өзінің қолдануын және дене күйін өзгертіп, дәстүрлі қолдануының кері бейнесіндей позаны қабылдайды. Боулер жүгіріп келе жатқанда фелдинг командасы фелдингшілерді жылжыта алмайды, сондықтан фелдинг командасы дұрыс емес жағдайда қалады, фелдингшілер орналасқан жерлерінен шығып кетеді. Бұл соққыны Кевин Питерсен алғаш рет 2006 жылы Англияда Шри-Ланкаға қарсы өткен үй сериясында Мүттіа Муралитаранның добынан орындаған. Кейіннен 2008 жылы Англияда Жаңа Зеландияға қарсы серияда Питерсен бұл соққыны бір оверде Скотт Стайрисқа қарсы екі рет орындады, нәтижесінде жеңілмейтін ғасырлық соққы жасады. Австралиялық ойыншы Дэвид Уорнер де бұл соққыны жиі қолданады және 2012 жылы Австралияға келген Үндістан құрамасының алғашқы жиырма доптық матчында үндістандық спинші Равичандран Ашвинге қарсы тиімді пайдаланды. Глен Максвелл мен Бен Стокс та суаштық соққыны ойнайды. Бұл соққының заңдылығы алғаш рет қолданылғанда күмәнда болды, бірақ Халықаралық Крикет Кеңесі оны заңды деп бекітті. Соққы қауіпті, себебі соққы соғушының екінші қолдануы нашаррақ болады және соққыны орындау кезінде қате жіберу ықтималдығы жоғары.

Скуп / пандус

Бірнеше бірінші сынып ойыншылары шеке соққысын қолданған. Бұл соққы, дәстүрлі түрде қорғалатын немесе, агрессивтірек ойнаса, аяқ жағына тартылатын қысқа тасталған тік доптарға ойналады. Шеке соққысын ойнау үшін, соққышы алдыңғы аяғында болады және доптың секіруінен төмен иіліп, оны тікелей соқпақтардың артына, қақпашыдан жоғары және үстіне соғады. Бұл соққы орындалуы қауіпті болғанымен, алаңның көбінесе қоршалмайтын бөлігіне бағытталған, әсіресе T20 және бір күндік халықаралық крикетте, мұнда аутфилдер саны шектеулі. Алайда, Марильер соққысы соққышының иығы арқылы ұзақ аяққа ойналады, бірақ шеке соққысының негізі – соққышының жылдам немесе орташа жылдамдықпен тастаған допқа бір тізеге иіліп, жақсы ұзындықта немесе сәл қысқарақ ұзындықта допты қақпашының басынан асырып соғуы. Шеке соққысы қауіпті соққы, себебі оның дұрыс орындалмауы ұстауға мүмкіндік береді. 2009 жылғы ICC World Twenty20 кезінде Шри-Ланканың оң жақта ойнайтын соққышы Тиллакаратне Дилшан «Дилскоп» деп аталатын шеке соққысының түрін ойлап тапты.

Вертолетпен түсірілген

Вертолетпен соққы – бұл допқа білекпен серпіліс жасап, төменгі қолды басты күш ретінде пайдалана отырып соғу. Бұл соққының аты, соққыны аяқтаған кездегі қозғалыстан шыққан. Бұл соққы дәстүрлі емес және жаңашыл болып саналады, тиімді орындалғанда, тіпті жақсы йоркерлерге немесе толық ұзындықтағы берулерге қарсы да шекарадан ұпай жинауға мүмкіндік береді. Мұндай доптарды шекараға соғу қиын болғандықтан, жылдам боулерлер шектеулі оверлік матчтардың соңында оларды жиі пайдаланады. Бұл соққыны М.С. Дхони танымал етті, ол толық және йоркер ұзындықтағы берулерге қарсы шекарадан ұпай жинау үшін оны үнемі қолданды.

Французша кесінді

Француз кесуі - допты бидің ішкі жағымен соққылау, яғни соққышы мен қақпалардың арасына бағытталған және жақсы аяқ тұрған ойыншыға қарай жылжымайтын соққы. Бұл соққыны әдейі ойнау өте қиын, көбінесе соққышының қателігінен болады. Бұл қауіпті соққы, доп соққышының қақпасына тиіп, оның алыстауына себеп болуы мүмкін.

Беттеу стратегиясы

Әрбір соққышының басты мақсаты – қарсы тұрған әрбір боулерге қарсы қауіпсіз түрде ұпай жинаудың жолын табу. Ол үшін соққышы боулердің тактикасын, алаңдағы ойыншылардың орналасуын, жағдайды және өз күшті және әлсіз жақтарын ескеруі керек. Ол таңдайтын тактикаға түрлі доптарға жауап берудің алдын ала дайындалған шабуылдық амалдары кіреді, олардың мақсаты – ең аз тәуекелмен ұпай жинау. Бұл тактиканың сәтті болуы оның дұрыс жоспарланғанына және оны іске асырудың техникалық шеберлігіне байланысты. Соққының тактикасының маңызды аспектісі – агрессия деңгейі (ұпай жинауға тырысу) мен құлау қаупі арасындағы тепе-төлдік. Оптималды соққы тактикасы бірнеше мәселені ескереді: қалған викеттердің саны, белгіленген мақсат (егер соңғы болып соққы жасаса) және соққы жылдамдығын арттырғанда викет жоғалту қаупінің өсуі. Бұл тактикалар матчтың жағдайына және форматқа байланысты. Сондықтан стратегиялар халықаралық крикеттің үш түрінде – Тест, Бір күндік және T20 крикетінде әртүрлі болады.

Тестілік крикет

Тесттік крикетте әдеттегі мақсат – мүмкіндігінше жоғары ұпай жинау. Оверлер саны шектелмегендіктен, соққышы ұпай жинауға уақыт ала алады. Әдетте, тесттік матчта күніне 90 овер тамашалау керек. Тесттік крикетте ашылушылар немесе бастапқы ойыншылар көбінесе олардың жақсы техникасы мен викетін қорғау қабілеті үшін таңдалады, себебі иннингтің алғашқы 1-2 сағаты, әсіресе таңертең басталса, боулингке қолайлы жағдаймен сипатталады, атап айтқанда, алаңның қарқыны мен секіруі, сондай-ақ доптың ауадағы қозғалысы. Бірінші соққышы да әдетте жақсы техникасы үшін таңдалады, ашылушы шығып кетсе, оның орнын тұрақтандыру үшін. Тест матчтарында соққы беру командасының ортаңғы қатарында көбінесе соққы беру қабілеті жағынан ең шебер соққышылары болады, себебі күнің ортаңғы оверлерінде соққы беру иннингтің басындағы кезеңдерге қарағанда оңайырақ. Егер команданың соққы беру кезеңі күнің соңғы жарты сағатынан кейін басталса, команда шығып кеткеннен кейін соққы беру үшін түнгі күзетшіні пайдалануы мүмкін. Түнгі күзетші әдетте төменгі қатардағы ойыншы болады, ол қауіпті доптарды қорғау және қауіпсіз доптарды өткізіп жіберу арқылы викетін қорғай алады, бірақ командасы үшін көп ұпай жинауға тырыспайды, алайда толыққанды «қоян» емес, күнінің соңында басқа ойыншыларды әшкерелеуі мүмкін. Бұл қадам тұрақты ойыншыларды күнің соңғы бірнеше оверіне немесе ертеңгі таңда соққы беруден сақтайды. Дегенмен, кейбір командалар түнгі күзетшілерді түрлі себептермен пайдаланбайды, соның ішінде ортаңғы қатардағы ойыншы жақсы жағдайда да жаман жағдайда да викетін қорғай алады деген сенім немесе қорғанысқа бағытталған төменгі қатардағы соққышылардың жетіспеуі. Үшінші иннингте соққы беру командасы қарсыластарына үлкен мақсат қою үшін жылдам ұпай жинауы мүмкін. Бұл жағдай көбінесе төртінші күнгі ойында орын алады. Соққы беру капитаны қарсыластардың төртінші иннингте қанша оверге соққы беруге рұқсат беруге дайын екенін шешеді. Капитан әдетте командасының иннингін төртінші күні белгілі бір уақытта жариялайды, осылайша олар сол күні кемінде 20 овер және соңғы күні 90 овер тамашалай алады. Төртінші иннингте қарсыластар командасына жеткілікті оверлер тамашалау өте маңызды, себебі тесттік матчтың төртінші және бесінші күндерінде жағдай боулингке қолайлы (әсіресе баяу боулинг), алаңның тозуы мен зақымдануы байқалады. Осылайша, мақсатты мүмкіндігінше қиын ету үшін, соққы беру тарапы капитан жариялағанға дейін ұпай жинау жылдамдығын (оверге шаққандағы ұпай) арттырады. Егер соққы беру командасы төртінші күні тесттік матчқа кіргенде қарсыластардан ұпай бойынша айтарлықтай қалып қойса, команданың әдеттегі стратегиясы викеттерін жоғалтпау үшін қорғаныспен ойнау болып табылады. Бұл олардың матч бесінші күні аяқталғанша ең көп уақытты иеленетінін қамтамасыз етеді, себебі егер команданың иннингі бесінші күні аяқталмаса, матч теңеседі немесе тоқтатылады. Алайда, осыны істеуге тырысып, соққы беру командасы тапшылығын жойып, қарсыластардан айтарлықтай басымдыққа ие болса (артық ұпай), капитан соңғы күні жеңіске жету үшін иннингті жариялауды қарастыруы мүмкін, бұл басымдықтың мөлшеріне, боулерлердің дайындығына және алаңның жай-күйіне байланысты.

Бір күндік халықаралық крикет

Бір күндік халықаралық матчтарда оверлер саны шектеулі болғандықтан, соққышылар тез ұпай жинауға тырысады. Осы мақсатта, соққышылар өздерінің күтілетін жеке ұпайларын барынша арттыратын соққы көрсеткішінен жоғары соққы көрсеткішіне ұмтылуы керек. Олар тәуекелге барып, қалыс қалған жағдайда, оларды командаластары ауыстыруы мүмкін. Бұл жоғары тәуекел стратегиясы шектеулі оверлерді тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Тез ұпай жинау үшін әр доптан кемінде бір ұпай алуға тырысу қажет. Көптеген соққышылар бір оверде орташа есеппен төрт ұпай алады (яғни, алты доптан төрт ұпай). Тәуекелдің оңтайлы деңгейі түрлі факторларға байланысты өзгеруі керек. Командада көп викет болғанда, тәуекел жоғары болуы керек, себебі бұл қалыс қалмасқа қарсы қауіпсіздік кепілдігін береді. Жасылша алаң соққы беруге қолайлы жағдай жасағанда, тәуекел жоғары болуы керек, себебі бұл қалыс қалмай ұпай жинауды жеңілдетеді. Иннинг соңына қарай, қалған оверлер саны азайғанда тәуекелді арттыру керек (қалыс қалған жағдайда көп ұпай жоғалта қоймас). Зерттеулер командалардың осы принциптерді көбінесе сақтайтынын көрсетті. Бірақ, соққышылар жеке жетістікке (мысалы, жүздік) қол жеткізу мүмкіндігіне ие болғанда, олар команда үшін оңтайлы болмаса да, тәуекелді азайтады, себебі жетістікке жету мүмкіндігін арттыруға тырысады. Команда соққыға шыққанда, ең жақсы ойыншылар бірінші болып шығады. Алғашқы үш соққышы (1, 2, 3) – жоғарғы қатар, келесі төрт (4, 5, 6 және мүмкін 7) – ортаңғы қатар, ал соңғы төрт (8, 9, 10 және 11) – төменгі қатар немесе құйрық деп аталады. Команданың мамандандырылған соққышылары көбінесе жоғарғы қатарда ойнайды, осылайша көбірек ұпай жинауға мүмкіндік алады. Ашушылар – бұл ең бірінші екі ойыншы. Олар міндетті түрде ең жақсы соққышылар емес, бірақ жаңа допты қабылдап, доптағы жылтырлық жоғалғанша викетке түспеуі керек (қатты және жылтыр доп секіріп, қисайады және соққышы үшін қабылдау қиын). Сонымен қатар, олар жылдам иннинг ойнауы керек (азырақ доппен көбірек ұпай), себебі алғашқы 15 оверде алаңдағы ойыншылардың орналасуына шектеулер қойылған, бұл ұпай жинауды жеңілдетеді. Бір күндік крикет ережелеріне жақында енгізілген түзетуге сәйкес, алаңдағы капитанға алғашқы 10 оверде міндетті шектеулер қойылады, содан кейін 5 оверден тұратын екі кезеңге (қуатты оверлер) қойылады, оларды 50 овер ішінде кез келген уақытта қолдануға болады. Ашушылардан кейін 3-ші немесе бірінші соққышы шығады. Оның міндеті – ашушылардан эстафетаны қабылдап, әдетте мұқият және ұзақ иннинг ойнау, соққының бір жағын тиімді байлау. Бұл соққыға тұрақтылық сыйлайды, себебі жаңа соққышылар жайғасуда қиындық көреді және екінші жағында орныққан ойыншының болуы көмектеседі. Команданың ең жақсы соққышысы әдетте 3-ші немесе 4-ші орынға қойылады, осылайша оларды жаңа алаңдағы ең жақсы боулдерлерге қарсы соққы беру қиындықтарынан қорғайды және оларға ұзақ иннинг ойнауға мүмкіндік береді. Ортаңғы қатар бір күндік халықаралық матчтарда соққы желісінің ең құнды активі болып саналады, себебі оның мүшелері 50 овердің ортаңғы бөлігінде соққы беруші команданың позициясын нығайтуға жауапты. Ортаңғы қатардағы соққының ерекшелігі – шекараларда ұпай жинаған жарқын ашушыларға қарағанда, көбінесе көптеген жеке (немесе бір) және "екілік" алу, тек кейде шекарада (төрт немесе алты) ұпай жинау. Себебі, ортаңғы оверлерде қарсыластардың алаңға түсіруіне шектеулер алынып тасталады, осылайша шекараларда жиналған ұпайлардың пайызы азаяды. Ортаңғы қатардағы ойыншылар көбінесе қақпалар арасында жылдам және қатты жүгіру қабілетімен (шекаралардан жиналмаған ұпайлардың санын арттыру үшін) және төзімділігі мен шыдамдылығы үшін таңдалады. Ортаңғы қатар әдетте ойынның соңғы 10 оверінде боулингке қарсы агрессивті шабуыл жасауға жол ашады. Бұл шабуылға жету үшін екі нәрсе қажет: әлі де соққы бермей немесе соққы бермеген бірнеше ойыншылар және қолдағы бірнеше викет (агрессия викет жоғалту ықтималдығын арттырады). Бір күндік крикет матчтарының соңғы 10 овері көбінесе ең қызықты бөлігі болып табылады, себебі көптеген шекаралар соғылып, викеттер құлайды. Бір күндік матчтың соңғы он оверінде соққышылар көбінесе иннингтердің басында ойналған соққылардан қауіпті соққыларды қолданады. Қауіпті соққылардың мысалдары – кері соққы және кескіш соққы. Бұл соққылар қауіпсіз, дәстүрлі соққымен ойнағанда мүмкін емес шекараны алу үшін қолданылады. Соңында, төменгі қатар команданың боулдерлерінен тұрады, олар соққы беру қабілетімен танылмайды, сондықтан олар мүмкіндігінше төменгі қатарда ойнайды. Алайда, соққы беру позицияларына ешқандай шектеулер жоқ. Капитандықтар белгілі бір артықшылықтар алу үшін соққы желісімен тәжірибе жасауға белсенді. Мысалы, төменгі қатардағы ойыншы кейде 3-ші нөмірде тез ұпай жинау үшін (азырақ доппен көбірек ұпай жинауға тырысу – бейсболдан алынған термин) және жақсы ойыншыларды қорғау үшін шығарылады, себебі оның викеті (кем дамыған, төменгі қатардағы ойыншы ретінде) бәрібір аз құнды.

Жүгіру қақпалар арасында

Соққы жасағанда, соққышы кресттік сызықтар арасында жүгіріп, ұпай табу мүмкіндігі мен жүгіріп шығу (немесе крестің сыртында соққы жасаса, қақпадан шығарылу) қаупін теңестіруі керек. Соққы жасаушы серіктестер әрбір жүгіріске келісуі керек, әйтпесе олардың біреуі өз орнынан шығып, жүгіріп шығу қаупіне тап болады. Кейде соққышылар тәуекелге барады, тіпті ойыншының қолында доп болғанда және қақпаға лақтыруға мүмкіндігі болғанда да жүгіріп жатады; бұл "ойыншының қолына қарсы жүгіру" деп аталады. Бұл кейде доптың қақпадан өтіп кетуіне әкелуі мүмкін. Соққышылар көбінесе жерге батып, қолдарымен соққыны алға созып, өз орнына жетеді. Жылдам жүгіру арқылы көбірек ұпай табу және ұзақ ойын барысында көп жүгіруден шаршамау үшін төзімділікті арттыру (ол шоғырлануды немесе соққыға қажетті күшті әлсіретуі мүмкін) соққышылардың спорттық жаттығуларының маңызды бөлігі болып табылады.