Кіріспе

Балто (1919 – 14 наурыз, 1933) – аляскалық хаски және санаулы ит. Ол мүсінші және өсіруші Леонхард Сеппалаға тиесілі болған. 1925 жылы Ном қаласына сарысу жеткізілген кезде, дифтерияға қарсы сарысу Анкоридж қаласынан (Аляска) Ненанаға (Аляска) пойызбен, ал содан кейін Номға санаулы иттермен жеткізілгені үшін Гуннар Каасен басқарған санаулы иттер тобын жетекшілік еткендігі үшін ол атаққа ие болды. Бұл сарысу қаланың тұрғындары арасында тараған аурумен күресу үшін қажет болды. Балто 1933 жылғы 14 наурызда 14 жасында қайтыс болғанға дейін Кливленд зообағында жайлы өмір сүрді. Оның қайтысынан кейін денесі Кливленд табиғи тарих мұражайында сақталды және осы күнгә дейін онда көрсетілуде.

1925 жылғы сынама

1925 жылдың қаңтар айында дәрігерлер Аляска штатының Ном қаласында дифтерия эпидемиясының жастарға қауіпті түрде таралуға дайын тұрғанын анықтады. Ауруды тоқтатуға болатын жалғыз сарысу Аляскадағы Анкоридж қаласында болды. Дәріні жылдам жеткізе алатын жалғыз ұшақтың двигателі тоңғандықтан іске қосылмайтын болды. Барлық мүмкіндіктерді қарастырғаннан кейін, шенеуніктер емді бірнеше иттердің жегілген шана командалары арқылы жеткізуге шешім қабылдады. Сарысу Анкориджден Ненанаға пойызбен жеткізілді, онда бірінші мушер сарысуды Номға жеткізу мақсатындағы эстафетаның бір бөлігі ретінде жолға шықты. 20-дан астам мушер қатысып, қатты қырау мен желге қарсы күресті. Оқиға туралы жаңалықтар бүкіл әлемге тарады. 1925 жылдың 2 ақпанында норвегиялық Гуннар Каасен, Леонард Сепаланың отбасы досы, Сепаланың иттерінен құралған команданы, оның ішінде Фокс басқарған және Балто да бар, Чарли Олсоннан Блафф қаласында сарысу пакетін қабылдады. Олар көп ұзамай Порт-Сейфтиге жетіп, эстафетаның соңғы кезеңі басталуға тиіс болды. Соңғы команданың және оның жүргізушісі Эд Ронның пікірінше, Каасен мен эстафета нашар ауа райы салдарынан жақын орналасқан Соломон қаласында тоқтатылған, сондықтан Каасен мен Балто соңғы эстафеталық пунктке келгенде олар ұйықтаған. Каасен уақытты үнемдеу үшін, шананы ауыстырып, жаңа команданы дайындауға кететін уақытты қысқарту мақсатында жолын жалғастыруға шешім қабылдады. Ол қалған 40 шақырымды (25 миль) Номға дейін жүріп, сағат 5:30-да Фронт-стритке келді. Антитоксиннің барлық ампулалары зақымдалмаған күйде болды, Каасен оларды ортатүске дейін пайдалану үшін ерітуге тапсырды.

Салдары

Бальтоның Каасен командасының жетекші ит ретінде пайдаланылуы да қызу дау тудырды, оның ішінде көптеген mushers және басқалар сол кезде оның команданы шын мәнінде жетектегеніне күмән келтірді, негізінен иттің бұрынғы жетістіктеріне сүйенді. 1925 жылға дейін Сеппала оны жүгірулерде немесе жарыстарда жетекші ит ретінде пайдаланғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, ал Сеппаланың өзі Балтоның «жеңіске жеткен командада болмағанын» және «қарапайым ит» болғанын айтты. Каасен мен Балтоның Номда түсірілген суреттері мен бейнелері күн шыққаннан кейін, олар келгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң қайта түсірілгендіктен, Балтоның жетекші ит ретіндегі орны шынайы ма, әлде медиа үшін сахналаған немесе асыра көрсетілгені ме деген пікірлер әлі де бар, себебі Балто Фоксқа қарағанда жаңалықтарға қызығушылық тудыратын есім болды. Тарихшылар Балтоның Каасеннің командасын жетектеген болуы мүмкін екенін атап өтсе де, ол көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілгендей, жалғыз өзі жетектегенінен гөрі, Фокспен бірге жетектеген болуы ықтимал. Көптеген тәжірибелі mushers және айналасындағы адамдар, оның ішінде Рон, екеуі Номнан кетпес бұрын болған әңгімелеріне сүйене отырып, Каасеннің Порт-Сейфтиде Ронды оятпау шешімінің өзіне даңқ алу ниетінен туындағанына сенді. Миссияның сәтті аяқталуынан кейін Балто мен Каасен Сеппаланың наразылығына қарамастан, атақты болды, өйткені Того сарысуды ең ұзақ және қауіпті бөлігін жеткізген. Сеппала былай деді:

Бальтоның және Каасеннің атақ-даңқы туралы көптеген қате түсініктер болғанына қарамастан, ол жалпы жұртшылық арасында танымал болып қала берді. Алясканың жергілікті халықтарының үлесі, олардың командалары «жолдың үштен екі бөлігін қамтыды», десе де, көбінесе жасырылып қалды. Фредерик Рот салған Балтоның мүсіні 1925 жылдың 17 желтоқсанында Нью-Йорк қаласының Орталық саябағында Балтоның Номға келгенінен он ай өткен соң ашылды. Мүсіннің ашылуына Балтоның өзі қатысты. Мүсін Тиш балалар бағының солтүстігіне апаратын басты жолда орналасқан. Мүсіннің алдында Балтоның шана командасын бейнелейтін төмен рельефті тақташа орналасқан, онда мына жазу бар:

Бальтоны жас кезінде көбейтуге болмады, өйткені ол ерте жасында қақсатылған, сондықтан ол командасымен бірге водевильге шықты. Каасен Аляскаға қайтып оралуды қалағанда, иттерді оның турының демешісі ең жоғары баға берген адамға сатты. Иттер Лос-Анджелестегі жаңалықтар мұражайының кішкентай ауданында тізгінмен байланған күйде қалды. Лос-Анджелеске келген кезде, Кливлендтен (Огайо штаты) келген бұрынғы боксшы, кәсіпкер Джордж Кимбл иттердің денсаулығы нашар екенін және оларға жаман қарағанын көргенде қатты таң қалды. Кимбл Балто мен оның командасын Кливлендке әкелу үшін Кливленд газеті "The Plain Dealer"мен бірлесіп жұмыс істеді. 1927 жылдың 19 наурызында Балто мен оның алты серігі Кливлендке жеткізіліп, жеңіс шеруімен қарсы алынды. Содан кейін иттер Бруксайд зообағына (қазіргі Кливленд метропаркі зообағына) апарылды. 1933 жылы Балто қайтыс болғаннан кейін оның денесін таксидермист орнатып, Кливленд табиғи тарих мұражайына сыйға берді. 1998 жылы Аляска заң шығарушы органы HJR 62 «Бальтоны қайтарып әкелу» қаулысын қабылдады. Кливленд табиғи тарих мұражайы Бальтоны қайтарудан бас тартты; алайда, 1998 жылдың қазан айында Бальто бес айға Анкоридж тарих және өнер мұражайына барды, ол рекордтық көрермендерді тартты. Бальто 2017 жылы Анкоридж тарих және өнер мұражайында тағы бір көрмеге қатысты.

Генетикалық талдау

ДНҚ-ны зерттеу Балтоның денесінен алынған нәтижелерде оның геномы қазіргі таза тұқымды иттерге қарағанда әртараптырақ және денсаулыққа зиян келтіретін аз гендерге ие екенін, ал қазіргі Аляска хаскилеріне ұқсас екенін көрсетті. Бұл хаскилер көбінесе жақсырақ физикалық және денсаулық жағдайын қолдау үшін басқа тұқымдармен шағылыстырылады. Балтоның тегінің бір бөлігі қазіргі Сибир хаскилерімен (39%), сондай-ақ Гренландия иттерімен (18%), Қытай ауылдық иттерімен (17%), Самоедтермен (6%) және Аляска маламуттарымен (4%) байланысты. Балто Арктикада тіршілік етуге көмектесетін бірнеше ДНҚ адаптацияларына ие болды, оның ішінде қалың екі қабатты жүні, крахмалды қорыту қабілеті және сүйек және тіндердің дамуы болды. Фильмде Балтоның қияли бейнесі қоңыр және сұр қасқыр-ит ретінде көрсетілген (дауысы Кевин Бэконге тиесілі). Фильмге екі жалғасы бар: «Балто II: Қасқыр іздеуі» және «Балто III: Өзгерістің қанаттары». Балто 2019 жылғы Disney фильмі «Тогода» қысқаша көрінеді, ол Леонард Сеппала мен оның Того иті туралы 1925 жылғы сарысу жеткізілімін көрсетеді. Бұрынғы бейнелеулерден айырмашылығы, Балтоның сарысу жеткізіліміне қосқан үлесі дәлірек көрсетілген, және Того ең ұзын және ең қауіпті кезеңді аяқтағанына қарамастан, Балто көп мақтауға ие болғаны айқын. 2019 жылғы тағы бір фильм, «The Great Alaskan Race» (P12 Films компаниясынан), екі команданың да ерліктерін көрсетеді және Балто мен Тогоны көрсетеді (осы бейнелеуде Балто үлкен қара және ақ Аляска маламуты ретінде бейнеленген), бірақ негізінен Сеппалаға назар аударады. Фильм белгілі бір дәрежеде дәл (кейбір басқа бейнелеулерге қарағанда), бірақ шындықтан да ауытқулар бар, сондай-ақ бірнеше маңызды оқиғалар да қамтылмаған, атап айтқанда, шананың аударылуы және Эд Ронның ұйықтап қалуы, бұл Гуннар мен Балтоның күш-жігеріне әсер етті. Балто PBS Kids телехикаясының «Молли де Денали» эпизодында еске алынады, онда басты кейіпкер Молли Мабрей оның Ненанадағы мүсінін жасағысы келеді.