Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвиялық тегі бар израильдік математик (1948 жылы туған)
Israeli mathematician of Latvian origin (born 1948)
Элияху Рипс (; Илья Рипс;; 1948 жылдың 12 желтоқсанында туған) – геометриялық топтар теориясы саласындағы зерттеулерімен танымал израильдік математик, латыш тегінен шыққан. Ол «Киелі кітап коді» деп белгілі, Тораның еврей мәтініндегі жасырылған хабарлар туралы мақаланың авторларының бірі ретінде көпшілікке кеңінен танылды.
Eliyahu Rips (; Илья Рипс; ; born 12 December 1948) is an Israeli mathematician of Latvian origin known for his research in geometric group theory. He became known to the general public following his co authoring a paper on what is popularly known as Bible code, the supposed coded messaging in the Hebrew text of the Torah.
Өмірбаян
Илья (Элияху) Рипс Латвияда (сол кезде Совет Одағының бір бөлігі) өскен. Оның анасы Ригадан келген еврей еді, тоғыз бауырластың жалғыз біреуі соғыстан аман қалды; қалғандары Румбулада және басқа жерлерде қаза тапты. Оның әкесі Арон – беларусь еврей математигі; оның әйелі, балалары және барлық туыстары Холокост кезінде қаза тапты. Рипс – Халықаралық математикалық олимпиадаға қатысқан Латвияның алғашқы орта мектеп оқушысы. 1969 жылғы қаңтарда ол батыс радиосынан – сол кезде КСРО-да тыйым салынған – чехословакиялық студент Ян Палахтың өзін өртеп жібергені туралы хабар естіді. 1969 жылғы 13 сәуірде Латвия университетінің аспиранты Рипс, Чехословакияға совет әскерлерінің кіргеніне қарсы наразылық ретінде өзін өртеп жіберуге тырысты. Чехословакияны оккупациялауды айыптаған, өзі жасаған лозунгін ашып, шам жағып, бензинге малған киімдерін өртеп жіберді. Айналадағы адамдар отты жылдам сөндіріп, Рипстің мойны мен қолына ғана күйік тиді. Жарақаттанған күйінде, ол тікелей жергілікті КГБ кеңсесіне жеткізіліп, сұраққа алынды. Кеңес үкіметі оны екі жылға қамады. Оның оқиғасы Батыс математикалық орталарында таралып, петициялар толқынынан кейін Рипс 1971 жылы босатылды. Келесі жылы оған Израильге көшіп кетуге рұқсат берілді. Рипс Иерусалимдегі Еврей университетінің математика факультетіне қабылданды және 1975 жылы математика ғылымдарының кандидаты (Ph.D.) дәрежесін алды. Оның диссертациясы өлшемдік кіші топтар мәселесіне арналған еді. Ол Ахарон Катзир сыйлығымен марапатталды. 1979 жылы Рипс Израиль математикалық қоғамынан Эрдос сыйлығын алды және 1994 жылы Халықаралық математиктер конгресінде секциялық баяндама жасады.
Ilya (Eliyahu) Rips grew up in Latvia (then part of the Soviet Union). His mother was Jewish and from Riga, the only of nine siblings that survived the war; the others were killed in Rumbula and other places. His father Aaron was a Jewish mathematician from Belarus; his wife, children, and all of his relatives were killed during the Holocaust. Rips was the first high school student from Latvia to participate in the International Mathematical Olympiad. In January 1969, he learnt from listening to Western radio broadcast — then illegal in the USSR — of the self immolation of Czechoslovak student Jan Palach. On 13 April 1969, Rips, then a graduate student at the University of Latvia, attempted self immolation in a protest against the Soviet invasion of Czechoslovakia. After unwrapping a self made slogan condemning the occupation of Czechoslovakia he lit a candle and set his gasoline soaked clothes ablaze. A group of bystanders was able to quickly put the fire out, resulting only in burns to Rips' neck and hands. Though injured, he was first taken to the local KGB office and interrogated. He was incarcerated by the Soviet government for two years. After his story spread among Western mathematical circles and a wave of petitions, Rips was freed in 1971. The following year, he was allowed to immigrate to Israel. Rips joined the Department of Mathematics at the Hebrew University of Jerusalem, and in 1975 completed his Ph. D. in mathematics there. His topic was the dimensional subgroup problem. He was awarded the Aharon Katzir Prize. In 1979, Rips received the Erdős Prize from the Israel Mathematical Society, and was a sectional speaker at the International Congress of Mathematicians in 1994.
Академиялық мансап
Рипс Еврей университетінің математика кафедрасының профессоры. Оның ғылыми қызығушылықтары шексіз топтар теориясындағы геометриялық және комбинаторлық әдістерге қатысты. Бұған кішігірім жою теориясы және оның жалпыламалары, (Громов) гиперболалық топтар теориясы, Басс-Серре теориясы және топтардың ағаштардағы әрекеттері кіреді. Рипстің ағаштардағы топтардың әрекеттері туралы жұмысының көп бөлігі жарияланбаған. Рипстің машинасы, Рипс пен оның шәкірті Злил Села қолданысында, гиперболалық топтар үшін изоморфизм мәселесін шешу сияқты жіктеу нәтижелерін алуда өте тиімді екенін көрсетті.
Rips is a professor in the Department of Mathematics at Hebrew University. His research interests are geometric and combinatorial methods in infinite group theory. This includes small cancellation theory and its generalizations, (Gromov) hyperbolic group theory, Bass Serre theory and the actions of groups on trees. Rips' work on group actions on trees is mostly unpublished. The Rips machine, in the hands of Rips and his student Zlil Sela, has proven to be effective in obtaining classification results such as a solution to the isomorphism problem for hyperbolic groups.
Киелі кітап кодексі туралы дау
1970 жылдардың аяғында Рипс компьютердің көмегімен Торадағы кодтарды іздеуді бастады. 1994 жылы Рипс, Дорон Витцтум және Йоав Розенберг бірлесіп Statistical Science журналында «Жаратылыс кітабындағы тең қашықтықтағы әріптер тізбегі» деген мақала жариялады, онда Жаратılıс кітабының еврей тіліндегі мәтінінде жасырылған хабарлар табылды деп мәлімдеді. Бұл, өз кезегінде, 1997 жылы журналист Майкл Дросниннің «Библия коды» кітабына түрткі болды. Рипс бастапқыда Дросниннің қорытындыларымен келісетінін айтса да, 1997 жылы Дросниннің кітабын «өте сенімсіз» және «құндылығы жоқ» деп сипаттады. Дросниннің кітабынан кейін Библия кодтары қызу дау-дамайдың нысаны болды, ал Брендан Маккей және басқалар бұл талаптарды сынады. Рипстің теориясын ерте қолдағандардың бірі – 2005 жылы экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Роберт Ауман болды, ол Торадағы Құдайдың құпия кодының бар екенін дәлелдеуге бағытталған Рипстің тәжірибелерін қадағалайтын комиссияны басқарды. Бірақ, соңында Ауман бұл идеядан бас тартып, Рипске қолдауын кері алды. «Библия коды» кітабы Библия мәтінін сөз іздеу жұмбағы ретінде қарастырады: мысалы, сөз солтүстік-батыс бағытта диагональ бойынша немесе солдан оңға қарай әрбір екінші әріпті алып жазылуы мүмкін. Қаншалықты көп үлгілерге рұқсат етілсе, соншалықты көп сөздер табылады. Алдын ала статистиканы белгілі бір жасырын хабарларды табу ықтималдығын бағалау үшін қолдануға болады. Статистик Джеффри С. Розентал өзінің «Жылтқыр соққан: ықтималдықтардың қызықты әлемі» атты кітабында «жасырын хабарлардың» статистикалық тұрғыдан күтілетінін және сондықтан оларды Құдайдың хабары деп қарастыруға болмайтынын, тіпті болашақты болжау деп қарастыруға да болмайтынын көрсетеді. Математик Брендан Маккей бұл пікірді «Моби Дик» романының ағылшын тіліндегі мәтінінен Джон Ф. Кеннеди мен Индира Ганди сияқты танымал тұлғалардың қазасын «болжаған» хабарларды тауып көрсету арқылы мысал келтірді. 1997 жылы «Иг Нобель әдебиет сыйлығы» Елияху Рипс, Дорон Витцтум, Йоав Розенберг және Майкл Дроснинге Библия кодтары бойынша жұмыстары үшін табысталды.
In the late 1970s, Rips began looking with the help of a computer for codes in the Torah. In 1994, Rips, together with Doron Witztum and Yoav Rosenberg, published in the journal Statistical Science an article, "Equidistant Letter Sequences in the Book of Genesis", which claimed the discovery of encoded messages in the Hebrew text of the Book of Genesis. This, in turn, was the inspiration for the 1997 book The Bible Code by journalist Michael Drosnin. While Rips originally claimed that he agreed with Drosnin's findings, in 1997 Rips described Drosnin's book as "on very shaky ground" and "of no value." Since Drosnin's book, Bible codes have been a subject of controversy, with the claims being criticized by Brendan McKay and others. An early supporter of Rips' theories was Robert Aumann, Nobel Prize Laureate in Economics 2005, who headed a commission overseeing Rips' experiments attempting to prove the existence of a secret code from God in the Torah. Eventually, Aumann abandoned the idea and withdrew his support from Rips. The Bible Code treats the text of the Bible as a word search puzzle: for example, a word may be spelled diagonally moving in a north west direction, or perhaps left to right taking every second letter. The more patterns that are allowed, the more words that can be found. Elementary statistics can be used to estimate the probabilities of finding certain hidden messages. The statistician Jeffrey S. Rosenthal shows in his book Struck by Lightning: The Curious World of Probabilities that "hidden messages" are statistically expected and hence should not be seen as divine messages, much less as predictions of the future. Mathematician Brendan McKay illustrated this point by finding messages in the English text of Moby Dick that supposedly "predicted" famous assassinations of the past, such as the assassination of John F. Kennedy and the assassination of Indira Gandhi. The 1997 "Ig Nobel Prize for Literature" was awarded to Eliyahu Rips, Doron Witztum, Yoav Rosenberg, and Michael Drosnin, for their work on Bible codes.