Кіріспе
Эко-капитализм, сондай-ақ экологиялық капитализм немесе (кейде) жасыл капитализм деп аталады, капиталдың табиғатта "табиғи капитал" (экологиялық өнім беруге қабілетті экожүйелер) түрінде бар екендігі және барлық байлық оған байланысты екендігі туралы көзқарас. Сондықтан, үкіметтер экологиялық проблемаларды шешу үшін нарыққа негізделген саяси құралдарды (мысалы, көміртегі салығын) пайдалануы керек. "Көк жасылдар" термині көбінесе эко-капитализмді жақтаушыларға қолданылады. Эко-капитализмді Қызыл жасылдарға сәйкес келетін оңшыл идеология деп қарастыруға болады. Эко-капитализмді сынға түсіретіндер, мысалы, эко-социалистер, капитализмде экономикалық өсуді жалғастыру мен табиғатты тауарландыруды қажетсіздік деп санайды және осы себепті жарқын жасыл экологияны да сынға алады.
sustainable businesses
Eco capitalism, also known as environmental capitalism or (sometimes) green capitalism, is the view that capital exists in nature as "natural capital" (ecosystems that have ecological yield) on which all wealth depends. Therefore, governments should use market based policy instruments (such as a carbon tax) to resolve environmental problems. The term "Blue Greens" is often applied to those who espouse eco capitalism. Eco capitalism can be thought of as the right wing equivalent to Red Greens. Critics of eco capitalism, such as eco socialists, view continued economic growth and commodification of nature as an inevitability in capitalism, and thus criticize bright green environmentalism.
Тарих
Экокапитализмнің тамыры 1960 жылдардың аяғына дейін жетеді. 1968 жылы Гаррет Хардиннің "Science" журналында жарияланған "Ортақ мүліктің трагедиясы" атты мақаласында, либералды немесе демократиялық үкіметтердің отбасы мүшелерінің санын реттеуді отбасылардың өз қалауынша шешуіне және әл-ауқат мемлекетінің адам санының артуына ерікті түрде көмектесуіне байланысты Мальтус катастрофасының орын алуы сөзсіз екендігі айтылды. Хардин, егер отбасыларға осы мәселеде таңдау құқығы берілсе, бірақ әл-ауқат мемлекетінен қолдау алынса, балаларын көбейтуді шешкен ата-аналардың оларды асырауға жеткілікті ресурстары болмайды, осылайша халық санының арту мәселесі шешіледі деп тұжырымдады. Бұл экокапиталистік тұрғыдан алғаш айтылған аргумент: халық санының артуы техникалық тұрғыдан еркін нарық арқылы шешіледі. Гаррет Хардинмен бірге "Ортақ мүлікті басқару" сияқты басқа жұмыстарда да ынтымақтастық еткен Джон Баден 1982 жылы Саяси экономика зерттеу орталығын (қазір Мүлік және қоршаған ортаны зерттеу орталығы) құрды. Экокапитализмнің алғашқы ұйымдарының бірі ретінде PERC-тің қазіргі миссиясы – "мүлік құқығы мен нарық арқылы қоршаған ортаның сапасын жақсарту". Экокапитализмнің ең танымал идеясы – эмиссия саудасы, немесе көбінесе айтылатынындай, шектеу және сауда. Ластаушы ұйымдарға рұқсаттарды сатып алуға немесе алуға мүмкіндік беретін нарықтық тәсіл – эмиссия саудасы 1960 жылдардың соңында зерттеле бастады. Халықаралық эмиссия саудасы 1990 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының 1997 жылы Киото протоколын қабылдауымен айтарлықтай дамыды.
Экокапиталистік теоретиктер
Терри Л. Андерсон, Монтана университетінің түлегі, Вашингтон университетінде докторлық диссертациясын қорғаған және Хувер институтының «Мүлік құқығы, бостандық және өркендеу» жұмыс тобының тең төрағасы, еркін нарықтың экономикалық тұрғыдан тиімді және қоршаған ортаны қорғауға да қабілетті екенін жақтаған. Андерсон нарықтардың Американың жергілікті халықтары мен олардың экономикасына қалай әсер ететінін зерттейді. Андерсон «Экологиялық еркін нарық» кітабының авторларының бірі, бұл кітап Андерсонның бірнеше жағдайды зерттеу нәтижелеріне негізделген және еркін нарық идеяларын қоршаған орта мәселелерін шешу үшін қалай қолдануға болатынын қарастырады. Брюс Яндл Мерсер университетінің түлегі, Джорджия мемлекеттік университетінде MBA және PhD дәрежелерін алған. Яндл Клемсон университетінің бизнес мектебінің бұрынғы деканы. Ол «Контрабандист пен баптист» әңгімесімен эко-капитализм саласында белгілі. Яндлдің «Контрабандист пен баптист» теориясы этикалық топтардың, діни мекемелердің және бизнес лидерлерінің өздерінің ұйымдарын реттеу мен экономикалық өсу мүддесінде біріктіруге болатынын көрсетеді. Пол Хоукен АҚШ-тың алғашқы табиғи тағамдар компаниясы – Erewhon Trading Company-нің негізін қалаушы, ондағы барлық өнімдер органикалық құраудан жасалған. Хоукен «Табиғи капитал институты» зерттеу ұйымын құрды және барлық адамдарға қоршаған орта туралы ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін Wiser Earth бағдарламасын әзірледі. Хоукен жүздеген жарияланымның авторы, оның ішінде төрт бестселлер кітап бар. Ол өз жазбаларында бизнестің экологиялық тұрғыдан тиімді көптеген мүмкіндіктері бар екенін, бұл оларға қоршаған ортаға пайда әкеліп, сонымен бірге экономикалық табысқа қол жеткізуге көмектесетінін атап көрсетеді. Оның «Табиғи капитализм: келесі индустриалдық революцияны құру» кітабында жеңіл, электр қуатымен жұмыс істейтін автомобильдерді қазіргі көлік құралдарына балама ретінде әзірлеу мүмкіндігі талқыланады. Хоукен осы ұсыныстарды қабылдауға кедеріс келтіретініне себеп – осы баламалар туралы білімнің жетіспеуі және бастапқы құнының жоғары болуы деп санайды. Хоукен қазір OneSun, Inc. компаниясының басшысы, төмен құнды күн энергиясына бағытталған энергия корпорациясы. Браун өз жарияланымдарында экологиялық тұрғыдан дамыған экономиканың кілті – адал нарық екенін айтады. Ол қоршаған ортаға зиян келтіретін, мысалы, табиғи отындарды жаңартылатын энергиямен алмастыруды ұсынады. 2015 жылдың маусым айында Браун «Жер саясаты» институтынан зейнеткерлікке шығып, оны жапты. Эко-капитализмге көшудің негізгі принциптері төменде келтірілген.
Сыртқы факторлар: еркін нарықтың жетіспеушілігін түзету
Эко-капитализмнің маңызды бөлігі – ластануды сыртқы фактор ретінде қарастыру арқылы туындаған нарықтың кемшіліктерін түзету. Ластану мәселесін сыртқы фактор деп есептеу нарыққа жауапкершілікті азайтуға мүмкіндік берді. Осы нарықтық кемшілікті түзету үшін эко-капитализм осы құнды ішкілендіруі керек. Сыртқы факторларды ішкілендіруге көшудің жарқын мысалы – көміртегімен сауда жүйесін енгізу. Мұндай жүйеде адамдар ластану құнын өз шығындарына есептеуге мәжбүр болады. Бұл жүйе, сондай-ақ басқа да ішкілендіру жүйелері, ірі және шағын масштабта жұмыс істейді (көбінесе екеуі де тығыз байланысты). Корпоративтік деңгейде үкімет көміртегі шығарылымдарын және бизнестің қызметіндегі басқа да ластаушы факторларды реттеу арқылы компанияларды ластану деңгейін төмендетуге, немесе осы құнды тауарлар мен қызметтер бағасын көтеру арқылы тұтынушыларға аударуға, немесе екеуін бірге қолдануға мәжбүрлей алады. Мұндай жүйелер тұтынушылардың экологиялық санасын арттыруға да ықпал етеді. Ластануды ең көп тудыратын компаниялар табысының төмендеуіне және бағаның өсуіне байланысты, олардың тұтынушылары мен инвесторлары өздерінің бизнесін басқа жаққа көшіруге бейім. Инвестициялар мен кірістердің осылай көшігі, ластануды азайтуды өз бизнес-моделіне енгізген компанияларға бағытталатын болады, бұл оларға төмен бағалар мен жоғары пайда табуға мүмкіндік береді, соның салдарынан тұтынушылар мен инвесторларды өздеріне тартады.
Жасыл тұтыну
Идеология тұжырымдалғанда, эко-капитализмнің негізгі теоретиктері Пол Хоукен, Лестер Браун және Фрэнсис Кэрнкросс капиталистік қоғамда қоршаған ортаға қатысты басқаша көзқарас қалыптастыру мүмкіндігін көрді. Бұл буын қазіргі таңдағы әлемдік нарықтың 48% құрайды және әлі де ең жоғары шығын деңгейіне жете қойған жоқ. Осы буынның таңдаулары бизнестің жұмыс істеу және өзін таныстыру әдісіне әсер ете беруі мүмкін, соның салдарынан жасыл тұтынуға қарай үрдіс жалғасады. "Экологиялық ресурстарды жылдық шолу" журналында айтылғандай, "саясаткерлер, бизнес және зерттеушілер көбінесе тұтынудың өзгеруіне (басқаша тұтынуға) назар аударды, ал тұтынуды азайтуға салыстырмалы түрде аз көңіл бөлді". Суррей университетінің тұрақты тұтынуды ынталандыру жолдары туралы шолуы "Үкімет саясаты тұтынушыларға институционалдық мақсаттар мен ұлттық басымдықтар туралы маңызды сигналдар жібереді" деген тұжырымға келді. Үкіметтер осыны көрсету үшін түрлі құралдарды қолдана алады, оларға өнім, сауда, құрылыс, БАҚ және маркетинг стандарттары жатады. Әсіресе, саудаға арналған ластану квоталарының жағдайында, шығарылымды реттеудің нарықтық жүйесі бизнесті жылыжай газдарының шығарылымын азайтатын технологияларға инвестициялауға ынталандырады деп есептеледі, бұл оң кері байланыс (қолданылмаған квоталарды сату мүмкіндігі) және жазалау (квота сатып алу қажеттілігі) арқылы жүзеге асырылады.
Толық шығынды есепке алу
Экологиялық толық шығынды есепке алу корпоративтік әрекеттерді үштік принцип – "адамдар, планета және пайда" негізінде түсіндіреді. Корпоративтік әлеуметтік жауапкершіліктің ұғымы ретінде толық шығынды есепке алу әлеуметтік және экономикалық шығындар мен пайдаларды ғана емес, сонымен қатар нақты корпоративтік іс-қимылдардың қоршаған ортаға тигізетін әсерін де қарастырады. Адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаға келтірілген зиянды бағалауда үлкен қадамдар жасалғанмен, қоршаған орта, әлеуметтік және денсаулық салдарының өзара байланысы өлшеуді қиындатады. Өлшеу әрекеттерін негізінен мінез-құлыққа негізделген, мысалы, гедоникалық бағалау, немесе тікелей емес әсерлерді зерттейтін доза-жауап тәсілдеріне бөлуге болады. Осы шығындарды стандартталған өлшеммен бағалау әлі де жүзеге асырылмады. Бұл мұнай мен газды іздеумен айналысатын ұйымдар қолданатын, "жетістікке жеткен және сәтсіз іздеу жобаларына байланысты операциялық шығындарды ажыратпайтын" толық шығын әдісімен шатастырылмауы керек.
Нақты прогрестің көрсеткіші
Жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ) әл-ауқаттың көрсеткіші ретінде пайдаланудың қазіргі стандартының дәл еместігіне сын айтылады. ЖІӨ-ге балама ретіндегі нақты прогресс көрсеткіші, қоршаған ортаға келтірілген зиянды, сондай-ақ қылмыс және табыс теңсіздігі сияқты тұтынуға әсер ететін басқа да факторларды ескере отырып, ЖІӨ-нің әл-ауқатты бағалаудағы кемшіліктерін жояды.
Капиталистік нарықта жаңартылатын энергияның тартымдылығы
Том Рэндалл, Bloomberg агенттігінің жаңартылатын энергия көздері саласындағы тілшісі, жел және күн энергиясының табиғи отыннан "артық өнімді" екенін назарға салады. Инвестициялар тұрғысынан қарағанда, таза энергия газ бен көмірден 2:1 үлесімен басым. Бұл оң көрсеткішті жаңартылатын энергияны өндіру бағасының үнемі төмендеуімен байланыстыруға болады. Жаңартылатын энергия көздері табиғи отынға қарағанда маңызды артықшылықтарға ие, себебі олар отын емес, технология ретінде дамиды. Уақыт өте келе, технологияның жетілуіне байланысты жаңартылатын энергияның тиімділігі күшейе түседі. Отынды өндіру технологиялары өзгерсе де, отынның өзі өзгеріссіз қалады. Күн және жел энергетикасы салалары уақыт өте келе өсуді көрсетіп келеді: соңғы 15 жылда күн энергетикасы жеті есе, ал жел энергетикасы төрт есе өсті. Жаңартылатын энергия көздері халықаралық үкіметтік қолдау арқасында табиғи отын индустриясынан басымдық алады. Әлемдік деңгейде үкіметтер жаңартылатын энергия саласын қолдау үшін субсидиялар ұсынады. Сонымен қатар, әртүрлі халықаралық күш-жігерлер табиғи отынның өндірілуі мен қолданылуына қарсы күреседі. Соңғы 15 жылда жаңартылатын энергияға деген сұраныс күрт өсті, ал (капиталистік қоғамдарда) табиғи отынға деген сұраныс айтарлықтай төмендеді. Әлемдік климаттың өзгеруіне (жаһандық жылыну деп те аталады) байланысты алаңдаушылық жасыл энергетика индустриясының қарқынды дамуына ең үлкен үлес қосады, сондай-ақ табиғи отын индустриясының құлдырауына да себепкер. Климаттың өзгеруінің нақтылығы және оның болашақтағы қауіпті салдары туралы ғылыми консенсус әлем халқының көп бөлігін үрейге түсіріп, дереу әрекет етуге итермеледі. Әлемнің жауабы күшті болғанымен, экологиялық белсенділер мен климат ғалымдары бұл жауаптың климаттың өзгеруінің салдарына қарсы күресу үшін жеткілікті емес екенін және табиғи отындан жаңартылатын энергия көздеріне көшудің тым баяу жүріп жатыр деп санайды. Үкіметтер мен жеке тұлғалардың энергия көздерін өзгертуге, табиғи отындан жаңартылатын энергияға көшуге бағытталған күш-жігері мен қамқорлығы жасыл энергетика нарығының зор әлеуетін көрсетеді. Бұл әлеуетті қазіргі уақытта жүзеге асырылып жатқан көптеген жаңартылатын энергия жобаларында көруге болады. Қазіргі таңда 4000-нан астам ірі күн энергетикасы жобалары іске асырылуда. Бұл жобалардың барлығы ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкелуді мақсат етеді. Экономистер мен ғалымдардың бірлесіп құрған Global Apollo Programme-ының мақсаты – 2025 жылға қарай көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларынан арзан балама ретінде күн энергиясын өндіру. Капиталистік нарықтарда күн энергиясы он жылдың ішінде көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларымен тікелей бәсекелесе алады.
Өтпелі өзгерістердің кедергілері
Эко-капиталистік жүйеге көшудің ең қиын кедергілерінің бірі – бұрынғы үлгілер тудыратын жүйелік тосқауылдар. Димитри Зенгелис жолға тәуелділік тұжырымын қарастырады және алдын ала ойластырылмаған инфрақұрылымды салудың болашақ инновацияларды енгізуге және олардан пайда алуға қаншалықты кедергі келтіретінін түсіндіреді.