Кіріспе
Боливияның ең ірі қаласы – испандық Санта-Крус-де-ла-Сьерра (Santa Cruz de la Sierra; "Таулардың қасиетті кресті"), көбінесе Санта-Крус деп аталады, Боливияның ең ірі қаласы және Санта-Крус департаментінің астанасы. Боливияның шығыс тропикалық жазығында Пирай өзенінің жағасында орналасқан Санта-Крус-де-ла-Сьерра қалалық агломерациясы Боливиядағы ең көп халқы бар қалалық жиынтық болып табылады, 2020 жылы оның халқы шамамен 2,4 миллион адамды құрады. Ол Санта-Крус-де-ла-Сьерра, Ла-Гуардия, Варнес, Котока, Эль-Торно, Поронго және Монтеро қалаларын қамтитын жеті муниципалитеттің біріккен агломерациясынан тұрады. Қалаға алғаш рет 1561 жылы испан саяхатшысы Нюфло де Чавес қазіргі орналасқан жерінен шығысқа қарай негіз салған, ал 16 ғасырдың соңында Пирай өзенінің жағасына көшірілгенге дейін бірнеше рет орны ауысқан. Санта-Крус тарихының көп бөлігінде шағын бекеттік қала болып келді, тіпті Боливия 1825 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де билік пен халықтың назары бұл аймақты қоныстандыруға көп бөлінбеді. Қала тек 20 ғасырдың ортасынан кейін, терең аграрлық және жер реформаларынан соң қарқынды өсуді басталды. Анд тауларының етегінде және Амазонка бассейнінде орналасқандықтан, қала Ла-Паздың басқа ірі қалалық аймағынан өзгеше, тропикалық климатқа ие, ол теңіз деңгейінен мыңдаған метр биіктікте жатыр. Санта-Крус Боливияның ең халқы көп қаласы, елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 35% -ын өндіреді және елге келетін барлық тікелей шетелдік инвестициялардың 40% -тан астамын қабылдайды. Қала Боливияның ең маңызды бизнес орталығы және ұлттық және халықаралық мигранттар үшін елдің басты бағыты болып табылады.
the Spanish municipality
Santa Cruz de la Sierra (ˈsanta ˈkɾus ðe la ˈsjera; "Holy Cross of the Mountain Range"), commonly known as Santa Cruz, is the largest city in Bolivia and the capital of the Santa Cruz department. Situated on the Pirai River in the eastern Tropical Lowlands of Bolivia, the Santa Cruz de la Sierra Metropolitan Region is the most populous urban agglomeration in Bolivia with an estimated population of 2.4 million in 2020. It is formed out of a conurbation of seven Santa Cruz municipalities: Santa Cruz de la Sierra, La Guardia, Warnes, Cotoca, El Torno, Porongo, and Montero. The city was first founded in 1561 by Spanish explorer Ñuflo de Chavez about east of its current location, and was moved several times until it was finally established on the Pirai River in the late 16th century. For much of its history, Santa Cruz was mostly a small outpost town, and even after Bolivia gained its independence in 1825 there was little attention from the authorities or the population in general to settle the region. It was not until after the middle of the 20th century with profound agrarian and land reforms that the city began to grow at a very fast pace. Due to its low elevation at the foothills of the Andes and being situated in the Amazon basin, the city has a tropical climate unlike the other main metro area of La Paz that is thousands of meters higher in terms of elevation. Santa Cruz is Bolivia's most populous city, produces nearly 35% of Bolivia's gross domestic product, and receives over 40% of all foreign direct investment in the country. The city is the most important business center in Bolivia and the country's principal destination for national and international migrants.
Колумбқа дейінгі дәуір
Өңір тұрғындарының тарихы сияқты, еуропалық зерттеушілер келгенге дейінгі аймақтың тарихы да жақсы құжатталмаған, себебі жергілікті тайпалардың көшпелі өмір салты мен мәдениетінде жазба тілі болмады. Дегенмен, соңғы мәліметтер Санта-Круз қаласының қазіргі орнында аравак тайпасы тұрғанын көрсетеді, кейін испандықтар оларды Шане деп атаған. Аймақта керамика мен қару-жарақ қалдықтары табылды, бұл зерттеушілерді олардың осы жерде қоныстар салғанына сендіреді. Осы тайпалар туралы белгілі фактілердің арасында, алғашқы испан зерттеушілерінің шане тайпасымен байланысқа түскендегі айтуларына сәйкес, олардың бірнеше жыл бойы ресми басшысы болған, бірақ оның билігі гуарани (Чиригуано) тайпасының бірнеше шапқыншылықтарының бірінен кейін аяқталды.
Еуропалықтардың алғашқы шабуылдары және қаланың негізі
Бұл аймаққа алғаш келген еуропалықтар – қазіргі Аргентина, Уругвай, Парагвай және Чили аумақтарын қамтитын, жаңа құрылған Жаңа Андалусия губернаторлығынан келген испан конкистадоры болды. 1549 жылы капитан-генерал Доминго Мартинес де Ирала бұл аймақты зерттеген алғашқы испандық болып танылды, бірақ 1558 жылға дейін Альвар Нунес Кабеса де Вакамен бірге 1541 жылы Асунсьонға келген Нюфло де Чавес, аймақты қоныстандыру мақсатымен жаңа экспедицияға жетекшілік етті. Асунсьоннан тағы бір экспедиция жолға шыққанын білген соң, ол дереу Лимаға сапар шегіп, вице-корольді жаңа провинция құруға және 1560 жылдың 15 ақпанында оған губернатор титулын беруге сәтті көндірді. Лимадан оралғаннан кейін Чавес 1561 жылдың 26 ақпанында қазіргі орналасқан жерінен шығысқа қарай, жаңа құрылған Моксос және Чавес провинциясының астанасы ретінде қызмет ету үшін Санта-Крус-де-ла-Сьерра (Бұдырлардың қасиетті кресті) қаласын құрды. Қоныс Чавестің Америкаға аттанғанға дейін өскен Экстремадурадағы туған қаласының атымен аталды. Қала құрылғаннан кейін көп ұзамай жергілікті тайпалардың шабуылдары жиілеп, 1568 жылы Нюфло де Чавес Итатин тайпасынан қаза тапты. Чавестің қайтысынан кейін, жергілікті халықпен болған қақтығыстар және қоныстағы билік үшін күрес Перу билігін жаңа губернатор Лоренцо Суарес де Фигероаға қаланы батысқа көшіруге бұйрық беруге мәжбүр етті. Дегенмен, көптеген тұрғындар қалада қалып, бастапқы орналасқан жерінде өмір сүруді жалғастырды. 1590 жылдың 13 қыркүйегінде қала ресми түрде Гуапай-Эмперо өзенінің жағалауына көшіріліп, Сан-Лоренцо-де-ла-Фронтера деп аталды. Бірақ жаңа орналасқан жердегі жағдай одан да қиын болды, сондықтан қоныс аударушылар 1595 жылдың 21 мамырында тағы да көшті. Бұл қаланың соңғы көшірілуі болғанымен, Сан-Лоренцо атауы 17 ғасырдың басына дейін қолданылып келді, содан кейін Санта-Крус-де-ла-Сьеррада қалған қоныс аударушылар отаршыл билік органдарымен Сан-Лоренцоға көшуге көндірілді. Олар көшкеннен кейін қала 1622 жылы біріктіріліп, 60 жылдан астам бұрын Нюфло де Чавес берген Санта-Крус-де-ла-Сьерра деген бастапқы атын алды. Сан-Хосе-де-Чикитостан оңтүстікке қарай орналасқан археологиялық ескерткіште, Санта-Крус-ла-Вьежада ("Ескі Санта-Крус") бастапқы қоныстың қалдықтарын көруге болады.
Колониялық Санта-Крус және революциялық соғыс
Келесі 200 жылдың ішінде бірнеше тайпалар испандық билікке бағынышты болды немесе күшпен жеңілді. Қала Чикитос және Моксосқа иезуит миссиялары үшін маңызды тоқтау орнына айналды, нәтижесінде мыңдаған гуарани, моксенос, чикитано, гуарайо және чиригуанолар дінін өзгертті, олар кейіннен Боливияның қазіргі Санта-Круз, Бени, Пандо және Тариха департаменттерінің көп ұлтты халқының бір бөлігіне айналды. Кішкентай қаланың испан империясы үшін аймақтағы тағы бір маңызды рөлі португал бандейранттарының шабуылдарын тоқтату болды, олардың көпшілігі жылдар бойы күш қолдану арқылы қайтарылды. Империя шекараларын бекітуге жасалған күш-жігерді Лима билігі де назардан тыс қалдырмады, ол провинцияға үлкен тәуелсіздік берді. Провинцияны Санта-Крузде орналасқан генерал-капитан басқарды, ал қала әкімшілігі екі мэр және төрт адамнан тұратын кеңеспен басқарылды. Санта-Круз азаматтары барлық императорлық салықтардан босатылды және Перу вице-корольдігінің қалған бөліктерінде қолданылған мита жүйесі қолданылмады. Алайда, стратегиялық маңыздылығына қарамастан, қала отаршылдық дәуірінде көп өспеді. Экономикалық белсенділіктің көп бөлігі батыстағы кен орталықтарында шоғырланды, ал қаланың негізгі табыс көзі – ауыл шаруашылығы болды. Императорлық билікке наразылық 18 ғасырдың басында, жаңа әлемге жеткен жаңа интенденциялар жүйесімен басталды. Үкімет орталығы қаладан алынып, Кочабамбаға көшірілді, ал вице-корольдік өкілеттіктерінің көп бөлігі енді тәждің тағайындаған адамдарына берілді. Осы кездегі испан Америкасының көптеген бөліктеріндегідей, креолдардың өмір салтына қауіп төндіретін реформаларға ашуланып, Пенисула соғысын пайдаланып, жергілікті халық Антонио Висенте Сеонане жетекшілігімен 1810 жылдың 24 қыркүйегінде көтеріліс жасап, губернатор-делегатын құлатты. Оның орнына жергілікті қолбасшылардан тұратын хунта үкіметті басқарды. Революционерлер, испан Америкасындағы көптеген көтерілістер сияқты, Испания короліне адал болды, ал отарлаушы билікті Пенисула соғысы аяқталғанға дейін мойынламады. 1813 жылы қала қайтадан императорлық билікке көшті. Осы кезде генерал Мануэль Белграноның бұйрығымен Аргентинаның революциялық әскерлері Игнасио Варнес басқаратын шағын күшті Санта-Крусты "азат етуге" жіберді. Сәттіліке жеткеннен кейін ол қаланың басқаруын өз қолына алды. Бір жылдан астам уақыт ішінде Варнес халықтан зор қолдау алды, креолдарды, метистерді және жергілікті тұрғындарды революциялық армияға қатыстырды және Вальегранде революциялық көшбасшысы Альварес де Ареналеспен одақтасып, Флорида шайқасында күшті императорлық күшті жеңді. Бұл жеңіс аймақтағы испандық күштерге ауыр соққы болды. Дегенмен, Флорида жеңісінен кейін екі жыл өткен соң, императорлық күштер Франсиско Хавьер Агилера басқаратын провинцияға жаңа шабуыл жасады. Бұл науқан Игнасио Варнес пен оның әскерлерінің Пари шайқасында жеңіліп, қаза табуымен аяқталды. Жеңіске жеткен Агилера қалаға көтерілісті басу және испан губернаторын қайтадан билікке орнату туралы бұйрықпен келді. Бұл өте қиын міндет болды, себебі Хосе Мануэль "Каното" Бака және Хосе Мануэль Меркадо сияқты бірнеше революциялық көшбасшылар алдағы жылдары қаладан және провинцияның басқа жерлерінен көтеріліс жасады. Бұл жаңа көшбасшылар колониялық билікке жеті жыл бойы күресті, содан кейін 1825 жылдың ақпанында императорлық әскерлердің батыста жеңілгені туралы хабар қалаға жеткеннен кейін, соңғы испан губернаторы Мануэль Фернандо Арамбуруды құлатты.
География
Қала Боливияның шығыс бөлігінде (17°45', Оңтүстік, 63°14', Батыс) теңіз деңгейінен шамамен 400 метр биіктікте орналасқан. Ол Андрес Ибанес провинциясының құрамына кіреді және Санта-Крус департаментінің астанасы болып табылады. Санта-Крус қаласы Анд тауларының ең шығыс бөлігіне жақын орналасқан, және олар қаланың кейбір жерлерінен көрініс береді.
Климат
Қала тропикалық саванналық климатқа ие (Köppen: Aw), орташа жылдық температурасы шамамен және Санта-Круздың барлық айларының температурасы жоғары. Санта-Крус тропиктердегі континенттік әсердің (термиялық амплитуданы көрсететін) мысалы болып табылады, онда жылдың анық төрт маусымы болмаса да, жағалаудағы немесе аралдағы жерлерге қарағанда температураның ауытқуы зор. Ауа райы жыл бойы көбінесе жылы болғанымен, кейде (әсіресе қыста) Аргентинаның Пампасынан "суразос" деп аталатын суық желдер соғып, температураны күрт төмендетеді. Жауын-шашынның ең көп жауатын айлары желтоқсан және қаңтар. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері Санта-Крус Кодо-де-Ариканың шетінде орналасқан, Боливияда желдің әсіресе күшті болуымен ерекшеленеді. Температура мен жауын-шашынның жылдық өзгеруі жиі кездеседі, бұл аймақтың көп бөлігінде байқалады. Соңғы жылдары жауын-шашын мөлшері өзгеріп отырады .
Демография
Санта-Круз қаласы Боливияның ең үлкен қаласы ғана емес, сонымен қатар метистер мен креолдардың ең көп шоғырланған жері, ал жергілікті халықтың саны салыстырмалы түрде аз. Санта-Крузді алғашқы қоныстандырғандардың басым бөлігі Шығыс Боливияның шане тайпасы болды, одан кейін Нюфло де Чавеспен бірге келген испандықтар, Парагвайдан келген гуарани тайпасы және бұрын испан тәжі үшін жұмыс істеген басқа да американдық тайпалар болды. Көп ұзамай, испандық қоныс аударушылар мен Боливияның жергілікті халқы араласып, қала халқының көпшілігі метистерге айналды. Испандық отарлаушылар Боливияға келген кезде, католицизм мен испан тілі жергілікті халыққа енгізілді, сондықтан қаланың көп бөлігі католик дінін ұстанады және испан тілінде сөйлейді. Дегенмен, жергілікті діндер мен тілдер халықтың аз бөлігі тарапынан әлі де қолданылуда. Санта-Крус-де-ла-Сьерра аймағының этнодемографиялық ерекшелігі, метистер, испандықтар және шығыс тайпаларының болуы Боливияның Альтипланосымен, яғни елдің батыс бөлігіндегі анд тайпаларымен салыстырылды, онда метистер мен испандықтардың саны аз. Алайда, соңғы 60 жылда Боливияның батыс аймақтарынан Санта-Крузға жасалған ірі көші-қон қала мен департаменттің демографиялық құрамын өзгертіп, оның әлеуметтік және этникалық спектрін жаңадан анықтады. Соңғы жылдары Санта-Крузға сырттан көшіп келу де көріне бастады. Боливияға, әсіресе Санта-Крузға Аргентина, Бразилия, Испания, Перу, АҚШ және Мексикадан көшіп келгендер басым.
Экономика
Санта-Крус-де-ла-Сьерра қаласында пайдалы инфрақұрылым, жолдар мен тас жолдар, сондай-ақ қарқынды сауда және бизнес орталықтары бар. Экономиканы дамытатын негізгі салалар – мұнай, орман шаруашылығы компаниялары, агробизнес және құрылыс. Санта-Крус ұлттық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 80% астамын өндіреді, сондай-ақ соңғы жылдары ЖІӨ-нің 35% астам үлесін құрады. Санта-Крус-де-ла-Сьерра Боливияның ең ірі әуежайы – Виру-Виру халықаралық әуежайы арқылы қызмет көрсетеді, онда 14 әуе компаниясы жұмыс істейді, олардың 10-ы шетелдік, 12-сі жолаушылар тасымалымен, ал 2-еуі тек жүк тасымалымен айналысады. АэроСур әуе компаниясының бас кеңсесі Санта-Круста орналасқан. Компания 2012 жылдың мамыр айында қызметін тоқтатты, ал оның орнына Боливиана де Авиасьон әуе компаниясы келді, ол Санта-Крустан Майами, Мадрид, Сан-Паулу, Буэнос-Айрес және Лима қалаларына рейстерді жүзеге асырады. Бұрынғыда, қала Бразилияның Корумба қаласына дейінгі темір жол арқылы Бразилия темір жол жүйесімен байланысқан болатын. Қауіпсіздік деңгейі төмен деп есептелген бұл темір жол, 1980 жылдары Бразилия шекарасына тас жол салынғаннан кейін қолданыстан шығарылды. Боливияның ең ірі сауда орталығы – Вентура Молл Санта-Крус қаласында орналасқан.