Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карел Чапектің 1936 жылғы романы
1936 novel by Karel Čapek
"Ньюттармен соғыс" (түпнұсқада чех тілінде "Válka s Mloky"), сондай-ақ "Саламандрлер соғысы" деп аударылған, – чех авторы Карел Чапектің 1936 жылғы сатирикалық ғылыми-фантастикалық романы. Онда Үнді мұхитында табылған, теңізде өмір сүретін, интеллектуалды жаңа түрдің, ньюттардың бастапқыда құлдарға айналып, пайдалануға ұшырауы туралы айтылады. Олар адам білімін игеріп, көтеріліс жасайды, нәтижесінде әлемдік үстемдік үшін соғыс басталады. Бұл туынды Чапектің бұрынғы "R.U.R." романымен ұқсастықтарға ие, бірақ сонымен қатар жаңа тақырыптарды қамтиды. Ғылыми фантастика авторы және сыншысы Деймон Найт "Ньюттармен соғысты" ғылыми фантастиканың "классикалық туындысы" деп атады.
War with the Newts (Válka s Mloky in the original Czech), also translated as Salamander Wars, is a 1936 satirical science fiction novel by Czech author Karel Čapek. It concerns the discovery in the Indian Ocean of a sea dwelling race, an intelligent breed of newts, who are initially enslaved and exploited. They acquire human knowledge and rebel, leading to a global war for supremacy. There are obvious similarities to Čapek's earlier R. U. R., but also some original themes. War with the Newts was described as a "classic work" of science fiction by science fiction author and critic Damon Knight.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кітаптың 27 тарауының соңғы төртеуі ғана осы аттас соғысқа арналған. Кітаптың қалған бөлігінде Ньюттардың табылуы, оларды пайдалану мен эволюциясы, сондай-ақ соғысқа дейін адамдар мен Ньюттар арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуі жайлы айтылады. Кітапта жеке басты кейіпкер жоқ, оның орнына Ньюттардың дамуы қоғамдық кеңістікте қарастырылады. Әр түрлі кезде баяндаушының стильі журналист, тарихшы немесе антропологқа ұқсас болып келеді. Ең маңызды үш кейіпкер – капитан Дж. ван Тох, Ньюттарды ашқан теңізші; Гасси Х. Бонди, Ньют индустриясын дамытуға жетекшілік ететін өнеркәсіпші; және мырза Повондра, мырза Бондидің күзетшісі. Олардың барлығы кітап бойына қайта-қайта пайда болады, бірақ ешқайсысы да оқиғаның бағытын шеше алмайды. Үшеуі де – чехтар. Роман үш бөлімге немесе «кітапқа» бөлінген.
Only the last four of the book's 27 chapters deal with the eponymous war. The rest of the book is concerned with the discovery of the Newts, their exploitation and evolution, and growing tensions between humans and the Newts in the lead up to the war. The book does not have any single protagonist, but instead looks at the development of the Newts from a broad societal perspective. At various points the narrator's register seems to slip into that of a journalist, historian or anthropologist. The three most central characters are Captain J. van Toch, the seaman who discovers the Newts; Mr Gussie H. Bondy, the industrialist who leads the development of the Newt industry; and Mr Povondra, Mr Bondy's doorman. They all reoccur throughout the book, but none can be said to drive the narrative in any significant way. All three are Czech. The novel is divided into three sections or 'books'.
Бірінші кітап Андриас Шойчзери
Бірінші бөлімде капитан ван Тохтың Суматраға жақын орналасқан Танахмаса аралында жаңа құйрықбас жәндіктерін тауып алуы, олардың алғашқыда жемшөп шаруашылығында пайдаланылуы, әлемдік мұхиттарға таралуы, тілдерінің дамуы және адам мәдениетін сіңіруі жайлы айтылады. Бөлім Саламандр Синдикатының құрылуымен аяқталады – Бонди мырзаның құйрықбас жәндіктерінің ресурстарын құлдырап бара жатқан інжу-маржан өнеркәсібінен алып, ірі гидроинженерлік жобаларға бағыттауға арналған амбициялық жоспары. Бұл бөлімнің баяны осымен аяқталғанымен, одан кейін «Құйрықбас жәндіктерінің жыныстық өмірі» деген қосымша келтіріледі. Онда құйрықбас жәндіктерінің жыныстық қатынасы мен көбею процестері ғылыми тілмен пародияланып сипатталады. Бірінші бөлімнің тоны көбінесе оқиғаның кейінгі бөлімдерінің қараңғы тоннан өзгеше, жеңіл сатиралық стильде жазылған. Чапек адамдардың түрлі кемшіліктерін, Голливуд жұлдыздарының беткейлігінен бастап, еуропалықтардың басқа нәсілдерге қатысты мақтандығына дейін сынап көрсетеді. Сондай-ақ ол ғылымның сенімділігін де әжуалайды: ғалымдар құйрықбас жәндіктерінің қабілеттерін үнемі бағалап кемсітіп, басқа да байланысты мәселелерді қате бағалап, өз пікірлерінің дұрыстығына толық сенімді болады.
The first section recounts Captain van Toch's discovery of the Newts on Tanahmasa, a small island near Sumatra, their initial exploitation in the service of pearl farming, the beginning of their spread around the oceans of the world, and the development of their speech and absorption of human culture. The section closes with the founding of The Salamander Syndicate, an ambitious plan developed by Mr Bondy to redirect Newt resources away from the declining pearl industry and into larger hydroengineering projects. Though this is the close of the narrative development of this section, after it there is a further appendix entitled 'The Sex Life of the Newts'. This examines the Newts' sexuality and reproductive processes in a pastiche of academese. The tone of the first section is generally light hearted satire, in contrast to the darker tone of later parts of the story. Čapek targets a range of human foibles, from the superficiality of Hollywood starlets, to the arrogance of prevalent European attitudes towards non white races. He also skewers the self assuredness of science; scientists are repeatedly seen underestimating the capabilities of the Newts and falsely assessing other related issues, always in full confidence of the validity of their claims.
Екінші кітап Өркениеттің сатысымен жоғары
Екінші бөлім "Саламандар синдикатының" құрылуынан бастап, ньюттар мен адамдар арасындағы алғашқы жауынгерлік қимылдарға дейінгі кезеңдегі ньюттардың даму тарихын қамтиды. Онда үш тарау бар: екі қысқа тараудың арасындағы, романның ең ұзын тарауы – бір ұзақ тарау. Бірінші тарауда мырза Повондра ньюттар туралы газет кесінділерін жинауға кіріседі. Содан кейін, ортаңғы ұзақ тарау болашақтағы белгілі бір уақытта жазылған тарихи мақала нысанында берілген. Мақалада мырза Повондраның кесінділері тарихи дәлелдердің басты көзі ретінде пайдаланылады және оның жинағынан көптеген түсіндірмелер мен цитаталар енгізілген. Үшінші тарау оқиғалар бірінші тарауда баяндалғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Повондра үйіне оралып, ньюттар мен адамдар арасындағы алғашқы қақтығысты көрсетеді.
The second section concerns the development of the Newts from the founding of The Salamander Syndicate to the outbreak of the first hostilities between Newts and humans. It contains only three chapters: one long oneby far the longest in the novelbookended by two short ones. In the first chapter Mr. Povondra begins collecting newspaper clippings concerning the Newts. The long middle chapter then takes the form of a historical essay written at some unspecified time in the future. The essay cites Mr. Povondra's clippings as its main source of historical evidence, and includes a number of footnotes and quotations from his collection. The third chapter returns to the Povondra household a number of years after the events of the first chapter and introduces an early Newt–human conflict.
Үшінші кітап Тюльпандармен соғыс
Соңғы бөлім бірінші бөлімдегідей формаға оралады, бірақ көңілі көбірек қараңғы. Онда Ньюттар мен адамдар арасындағы қақтығыстар тізбегі баяндалады, нәтижесінде Ньюттар жаңа жағалаулар құру және олардың өмір сүру кеңістігін кеңейту үшін әлем құрлықтарының бөліктерін жою қажеттігін жариялағанда соғыс басталады. Чэпектің сатирикалық нысаналары негізінен ұлтшылдық (британдықтар, француздар және немістердің бәрі өтелмейтін жалғандыққа және ұлтшылдыққа бой алған ретінде бейнеленеді), неміс нәсілдік теориялары (төменде қараңыз) және халықаралық дипломатияның тиімсіздігі болып табылады. Соңғыдан бұрынғы тарауда мәлімдемелер нұсқаулық сипатқа ие: "Біз бәріміз осыған жауаптымыз", - дейді Чэпектің өкілі, Повондра мырзаның ересек ұлы. "Автор өзімен сөйлеседі" деп аталатын соңғы тарау метафикциялық бұрылыс жасайды. Жердің құрлықтарының бестен бір бөлігі жойылғаннан және адамзат аз қарсылық көрсеткеннен кейін, бөлім оқиғадан Автор және Жазушы деп аталатын автордың екі жағынан әңгімеге ауысады. Олар бірлесіп Ньюттардың ұзақ мерзімді тарихын құрайды: Ньюттар Жердің құрлықтарын дерлік толығымен жояды, тек адамзаттың шағын тобын өздерінің фабрикаларында жұмыс істеуге қалдырады. Соңынан олар жеке елдер құрып, адамзаттың жасаған қателіктерін қайталап, өздерін-өздері жояды; адамдар содан кейін жер бетінде қалған жерлерді мұраға алады, жаңа құрлықтар пайда болады, ал "Америка" Атлантида сияқты мифтік жер ретінде әрең еске түседі.
The final section reverts to the same form as the first section, but with a darker tone. It relates a series of skirmishes between Newts and humans, eventually resulting in the outbreak of war when the Newts declare their need to destroy portions of the world's continents in order to create new coastlines and so expand their living space. Čapek's satirical targets here are mainly nationalism (the British, French and Germans are all portrayed as irredeemably stubborn and nationalistic), German racial theories (see below), and the perceived inefficacy of international diplomacy. In the penultimate chapter, the tone becomes didactic: "We are all responsible for it", declares Čapek's mouthpiece, Mr. Povondra's adult son. The last chapter, entitled "The Author Talks to Himself", takes a metafictional turn. With Earth's landmass one fifth destroyed and humanity offering little resistance, the chapter cuts away from the action to a conversation between two personas of the author, called the Author and the Writer. Between them they map out the long term history of the Newts: the Newts will all but destroy the Earth's landmass, leaving only a tiny clump of humanity to work for them in their factories. Eventually they will form separate countries and destroy themselves by committing the same follies as humanity; humans will then inherit what remains of the earth; new continents will arise, and "America" will be dimly remembered as an Atlantis like mythical land.
Өмірбаян
1930 жылдардың басында автордың елі – Чехословакиядағы саяси жағдай қиынға түсті. Чапек Германиядағы ұлттық социализмнің күшеуіне алаңдады. Ол көптеген чехословакиялықтардың сезінген үрейін бейнелейтін, қысқаша аллегориялық шығармалардан тұратын "Апокрифтік әңгімелер" жаза бастады. Бұл 1935 жылдың жазында төрт айдың ішінде жазылған "Солқындармен соғыс" романына түрткі болған болуы мүмкін. Ол романның алғашқы ойын былай деп түсіндірді: "Біздің өмір формамызды тудырған эволюция ғаламдағы жалғыз эволюциялық процесс емес". 1935 жылдың 27 тамызында Чапек: "Бүгін мен утопиялық романымның соңғы тарауын аяқтадым. Бұл тараудың басты кейіпкері – ұлтшылдық. Мазмұны өте қарапайым: әлемнің және оның халқының құрылуы. Бұл тек логикаға ғана негізделген, жағымсыз тарау. Дегенмен, осылай аяқталуы керек еді. Бізді ғарыштық апат емес, мемлекеттік мүдделер, экономика, бедел және т.б. сияқты қарапайым себептер жояды" деп жазды.
By the early 1930s, the author's country of Czechoslovakia was in a precarious political situation. Čapek became concerned by the developments of National Socialism in Germany. He began writing his Apocryphal Tales, short allegorical pieces that picked up on the anxiety felt by many Czechoslovaks at the time. These may have provided the impetus for War with the Newts, which was written over four months in the summer of 1935. He describes the initial thought of the novel as, "you mustn't think that the evolution that gave rise to our form of life was the only evolutionary process on the planet". On 27 August 1935, Čapek wrote, "Today I completed the last chapter of my utopian novel. The protagonist of this chapter is nationalism. The content is quite simple: the destruction of the world and its people. It is a disgusting chapter, based solely on logic. Yet it had to end this way. What destroys us will not be a cosmic catastrophe but mere reasons of state, economics, prestige, etc."
Аудармалар
Роман алғашқы басылымынан кейін бір жыл ішінде бірнеше тілге аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылы Германияда нацистердің қара тізіміне енгізілді, ал 1941 жылы нацистер басып алған Норвегияда да сол тағдырға ұшырады. «Ньютармен соғыс» ағылшын тіліне кем дегенде үш рет аударылған. Сарапшылар 1936 жылы Мари мен Роберт Уэзероллдың ерлі-зайыптылар жасаған «Аллен және Унвин» аудармасын білікті, бірақ шабыттандырмайтын деп сипаттайды. Сол дәуірдің тілі сақталған, бірақ Чапектің кейбір әдеби тәсілдері көлеңкеде қалған. Чех Эвальд Озерстің 1985 жылғы аудармасы көптеген сыншылар тарапынан жоғары бағаланған, ол түпнұсқаның айқындығы мен күшті метафораларын жеткізеді. 2003 жылы Эвальд Озерстің ағылшын тіліндегі аудармасына негізделген қойылымды Е. Б. Соломон сахнаға бейімдеді және ол Кеннеди орталығының «Прелюдия» фестивалінде, содан кейін Америка Католик университетінде және Мид Театрының зертханасында қойылды. 2010 жылы Джейсон Лоувид пен Джастин Д. М. Палмер (қуыршақ дизайнері Майкл Монтенегромен бірлесіп) жасаған бейімделу Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы «Next» театрында көрсетілді. 1981 жылы Кен Кэмпбелл Лондонның Хаммерсмит қаласындағы «Риверсайд» студиясында «Ньютармен соғыс» спектаклін қойды. Генри Дэвис, Txi Whizz; кеңесші, Найджел Борн.
The novel was translated into several languages within a year of its first publication. During the Second World War, it was blacklisted by the Nazis in 1940 in Germany and in 1941 by Nazi occupied Norway. War with the Newts has been translated into English at least three times. Reviewers describe the 1936 Allen & Unwin translation by the husband and wife team of Marie and Robert Weatherall as competent but uninspired. The language of the era is preserved, but some of Čapek's literary techniques are obscured. The 1985 translation, by the Czech Ewald Osers, is regarded by many reviewers as superior, capturing the crispness and strong metaphors of the original. A 2003 production, based on the English translation by Ewald Osers, was adapted for the stage by E. B. Solomon and performed at the Kennedy Center's Prelude Festival and later at The Catholic University of America and the Mead Theatre Lab. In 2010, an adaptation by Jason Loewith and Justin D. M. Palmer (in collaboration with puppet designer Michael Montenegro) was performed at Next Theatre in Evanston, Illinois. In 1981, Ken Campbell directed War With the Newts at the Riverside Studios in Hammersmith, London. With Henry Davis, Txi Whizz; consultant, Nigel Bourne
1998 жылы Стефан Копловиц «Dance Theater Workshop»-та «Ньютармен соғыс» атты қозғалыс/театр/музыкалық қойылымды режиссерлік етті, хореографиялады және продюсерлікке қатысты. Сценарийді Дэвид Линдсей Абайр жазды, ал музыкасын Эндрю Варшоу жазды. 2005 жылы BBC радиосы Дермот Кроули, Салли Хокинс, Генри Гудман, Джеффри Биверс, Тина Грей және Адриан Скарборо қатысқан радиоқойылымды жасады. 2022 жылы «PRX» және «The Truth» ұйымдары Иан Косс пен Сэм Джей Голд бірлесіп жасаған «Ньютар!» атты музыкалық подкаст шығарды. Роберт Зубрин өзінің 2003 жылғы «Киелі жер» романының Таяу Шығыс қақтығысы мен Терроризмге қарсы соғысқа арналған сатирасы «Ньютармен соғыс» романынан шабыт алғанын айтты. Ярослав Кальфардың 2023 жылғы «Мәңгі өмір сүрудің қысқаша тарихы» романында басты кейіпкер – «Ұлы Ньютар соғысы» атты киноадаптациядағы басты актриса. Чех режиссері Аурель Климт түсірген анимациялық фильм дамып жатыр. «Hrot» видео ойынында «Ньютармен соғыс» романынан үлкен шабыт алған деңгей бар.
In 1998, Stephan Koplowitz directed/choreographed/produced a movement/theater/music production of War With the Newts at Dance Theater Workshop, the script was adapted by David Lindsay Abaire, with music by Andrew Warshaw. In 2005 a BBC Radio adaption was produced, starring Dermot Crowley, Sally Hawkins, Henry Goodman, Geoffrey Beevers, Tina Gray, and Adrian Scarborough. In 2022, a musical podcast titled Newts! was produced by PRX and The Truth, co created by Ian Coss and Sam Jay Gold. Robert Zubrin has said that his 2003 novel The Holy Land, a satire on the Middle East conflict and the War on Terror, was inspired by The War with the Newts. In Jaroslav Kalfař's 2023 novel A Brief History of Living Forever the main character is the leading actress in a film adaptation called The Great Newt War. An animated film adaptation directed by Czech director Aurel Klimt is in development. The video game Hrot includes a level heavily inspired by War with the Newts.
Қабылдау
Дейв Лэнгфорд "White Dwarf" журналының 74-шы нөмірінде "Солқындармен соғыс" кітабына шолу жасап, "Чапектің өткір әзілі, әсерлі сатирани шаршатарлық жағдайға түсірмей, қатты күлкілі етеді" деді.
Dave Langford reviewed War with the Newts for White Dwarf #74, and stated that "Čapek's sophisticated wit converts what could be a plodding satire into something painfully funny."